रसुवा बाढी प्रभावित क्षेत्रमा सलिकोको २६ करोडभन्दा बढी बीमा दाबी भुक्तानी
काठमाडौं । सगरमाथा लुम्बिनी इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड (सलिको) ले रसुवा बाढीबाट प्रभावित क्षेत्रमा दुई महिना नपुग्दै २६ करोड रुपैयाँभन्दा बढी बीमा दाबी भुक्तानी गरेको छ । कम्पनीका अनुसार असोज २९ गतेसम्ममा बीमा दायित्वअन्तर्गत कुल २६ करोड ९ लाख २२ हजार २३४ रुपैयाँ ७५ पैसा भुक्तानी गरिएको हो । बाढीबाट प्रभावित बीमितलाई आर्थिक राहत उपलब्ध गराउने र क्षतिको आर्थिक भार न्यूनीकरण गर्ने उद्देश्यले कम्पनीले हालसम्म २३ करोड ५ लाख ३९ हजार ७८२ रुपैयाँ ७५ पैसा अग्रिम भुक्तानी गरेको छ । त्यस्तै, ३ करोड ३ लाख ८२ हजार ४५२ रुपैयाँ बराबरको बीमा दाबी भुक्तानी गरेको कम्पनीले जनाएको छ । दाबी भुक्तानी प्रक्रियालाई सहज, प्रभावकारी र छिटो बनाउन कम्पनीले सम्बन्धित बीमित तथा सेवाग्राहीलाई आवश्यक कागजात यथाशीघ्र उपलब्ध गराउन अनुरोध गरेको छ । आवश्यक कागजात समयमै प्राप्त भएमा दाबी मूल्याङ्कन तथा भुक्तानी प्रक्रिया तीव्र बनाउन सहयोग पुग्ने कम्पनीको भनाइ छ । प्राकृतिक विपद्का कारण व्यवसाय, सम्पत्ति तथा जनजीवनमा पर्ने आर्थिक प्रभाव न्यूनीकरण गर्न बीमा क्षेत्रको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहने कम्पनीले जनाएको छ । विपद्बाट प्रभावित बीमितलाई आर्थिक सहायता उपलब्ध गराउँदै बीमाप्रतिको विश्वास थप सुदृढ बनाउने प्रतिबद्धताअनुसार कम्पनीले आफ्नो दायित्व निर्वाह गर्दै आएको छ । सलिकोले विपद्का कठिन परिस्थितिमा बीमित तथा समुदायसँगै उभिएर आर्थिक सुरक्षा प्रदान गर्नुका साथै पुनःस्थापना र पुनर्निर्माणका प्रयासमा सहयोग पुर्याउँदै आएको जनाएको छ ।
दशैंमा विद्युत् आपूर्ति अवरुद्ध हुन नदिन नेपाल विद्युत प्राधिकरण तयारी अवस्थामा
काठमाडौं । नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले बडादशैंका अवसरमा उपभोक्तालाई भरपर्दो, नियमित र गुणस्तरीय विद्युत् आपूर्ति सुनिश्चित गर्न देशभरका वितरण केन्द्रलाई आवश्यक तयारी अवस्थामा रहन निर्देशन दिएको छ । दशैंका समयमा औद्योगिक तथा व्यावसायिक गतिविधि कम हुने भए पनि घरपरिवार, धार्मिक स्थल, बजार तथा सार्वजनिक क्षेत्रमा विद्युत् खपतको प्रकृति फरक हुने भएकाले विद्युत् प्रणालीको सुरक्षित र भरपर्दो सञ्चालनलाई प्राधिकरणले प्राथमिकतामा राखेको छ । प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक दीर्घायु कुमार श्रेष्ठ तथा वितरण तथा ग्राहक सेवा निर्देशनालयका प्रमुख राजन ढकालले शुक्रबार प्रादेशिक तथा प्रदेश डिभिजन कार्यालय वितरण केन्द्रका प्रमुखहरूसँग भर्चुअल बैठक गरी दशैं अवधिभर विद्युत् आपूर्तिमा अवरोध हुन नदिन आवश्यक सम्पूर्ण तयारी गर्न निर्देशन दिएका छन् । कार्यकारी निर्देशक श्रेष्ठले विद्युत् आपूर्तिमा अवरोध भइहालेमा तत्काल मर्मतसम्भार गरी सेवा सुचारु गर्न प्राविधिक टोलीलाई तयारी अवस्थामा राख्न निर्देशन दिएका छन् । साथै, प्रसारण लाइन तथा वितरण प्रणालीको निरीक्षण र मर्मतसम्भार गर्न बाँकी रहेको भएमा तत्काल सम्पन्न गरी विद्युत् आपूर्तिमा हुन सक्ने सम्भावित अवरोध न्यूनीकरण गर्न सम्बन्धित कार्यालय प्रमुखहरूलाई निर्देशन दिइएको छ । दशैंको समयमा विद्युत् आपूर्तिसम्बन्धी गुनासो तत्काल सम्बोधन गर्न ‘नो लाइट’ सेवामा प्राप्त हुने फोन उठाउने र गुनासो व्यवस्थापनलाई थप प्रभावकारी बनाउनसमेत निर्देशन दिइएको छ । विद्युत् आपूर्तिमा समस्या देखिएमा तत्काल प्राविधिक टोली परिचालन गरी यथाशीघ्र सेवा सुचारु गर्ने व्यवस्था मिलाउन कार्यालय प्रमुखहरूलाई भनिएको छ । प्राधिकरणले विद्युत् माग तथा आपूर्तिको अवस्थालाई निरन्तर निगरानी गर्दै विद्युत् प्रणालीमा समस्या आउन नदिन आवश्यक सतर्कता अपनाएको छ । दशैं अवधिभर विद्युत् आपूर्तिलाई नियमित बनाउन सम्बन्धित कार्यालय तथा प्राविधिक टोलीलाई आवश्यक समन्वय र तयारीसहित परिचालनको व्यवस्था गरिएको छ । यसैगरी, चाडपर्वका समयमा विद्युत्को सुरक्षित प्रयोग गर्न प्राधिकरणले उपभोक्तालाई आग्रह गरेको छ । घरमा प्रयोग हुने विद्युतीय उपकरण तथा तारहरूको अवस्था जाँच गर्न, गुणस्तरहीन विद्युतीय सामग्री प्रयोग नगर्न तथा विद्युत् चुहावट वा तारमा समस्या देखिएमा आफैँ मर्मत नगरी दक्ष प्राविधिकबाट मात्र गराउन प्राधिकरणले अनुरोध गरेको छ । विद्युत् आपूर्तिसम्बन्धी समस्या वा गुनासो भएमा नजिकको वितरण केन्द्र वा सम्बन्धित ‘नो लाइट’ सेवामा सम्पर्क गर्न प्राधिकरणले उपभोक्तालाई आग्रह गरेको छ ।
होटल खाली हुँदा रोजगारीमा कटौती, होमस्टेमा उत्साह
काठमाडौं । आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा लुम्बिनी प्रदेशका प्रमुख होटलहरूमा भौतिक क्षमता विस्तार भए तापनि होटलहरूको व्यापार, पर्यटक आगमन र प्रत्यक्ष रोजगारीमा गिरावट आएको छ । नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को प्रतिवेदनअनुसार समीक्षा वर्षमा नमुना छनोटमा परेका १२ वटा प्रमुख होटलहरूमा कुल शैया (बेड) संख्या ५.७६ प्रतिशतले बढेर ९१८ पुगेको छ । क्षमता अभिवृद्धिका बाबजुद बिक्री भएका शैया संख्या भने ३.१९ प्रतिशतले घट्दै ९९ हजार ३ सय ८९ मा सीमित हुन पुगेको प्रतिवेदनले देखाएको छ । यस अवधिमा भारत, चीन तथा तेस्रो मुलुकबाट ती होटलहरूमा आएका कुल पर्यटकको संख्या ५४ हजार ६ सय ७७ रहेको छ । सो आधारमा समीक्षा वर्षमा लुम्बिनीका होटलहरूको समग्र अकुपेन्सी दर २९.६६ प्रतिशतमा सीमित भएको छ । अघिल्लो आव २०८१/८२ को तुलनामा समीक्षा वर्षमा पर्यटक आगमन संख्यामा ८.६१ प्रतिशत र अकुपेन्सी दरमा ८.४७ प्रतिशतले कमी आएको छ । पर्यटन क्षेत्रमा देखिएको यो सुस्ततामा घरेलु तथा अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति मुख्य जिम्मेवार रहेको प्रतिवेदनमा औंल्याएको छ । प्रतिवेदनअनुसार समीक्षा अवधिमा नेपालमा भएको जेन्जी आन्दोलनका साथै मध्यपूर्वी क्षेत्रमा चर्किएको भूराजनीतिक द्वन्द्व र अशान्तिका कारण अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकको आवतजावत प्रभावित हुन पुगेको हो । व्यापार र आगमनमा आएको सुस्तताको सोझो प्रभाव होटल क्षेत्रको रोजगारीमा समेत परेको छ । क्षमता विस्तार भए पनि कारोबार खस्किएपछि होटल क्षेत्रमा प्रत्यक्ष रोजगारी ५.८४ प्रतिशतले घटेर ७४२ जनामा सीमित भएको छ । सहरी तथा सुविधासम्पन्न होटल व्यवसाय चुनौतीपूर्ण अवस्थाबाट गुज्रिरहेका बेला प्रदेशको ग्रामीण पर्यटन र सामुदायिक होमस्टेले भने आशाजनक चित्र प्रस्तुत गरेका छन् । स्थानीय संस्कृति, आतिथ्यता र प्राकृतिक सौन्दर्यका कारण ग्रामीण क्षेत्रमा पाहुनाको आकर्षण बढेको देखिन्छ । पाल्पाको पूर्वखोला-२, जल्पास्थित ढोलीमारा सामुदायिक होमस्टेले समीक्षा वर्षमा मात्रै करिब २ हजार पाँच सय पाहुनालाई आतिथ्यता प्रदान गर्दै २० लाख आम्दानी गर्न सफल भएको छ । यसले समग्र पर्यटन उद्योग सुस्ताएका बेला पनि सामुदायिक तथा ग्रामीण पर्यटनले प्रदेशको अर्थतन्त्रमा सकारात्मक र दिगो योगदान पु¥याउन सक्ने दरिलो सम्भावना देखाएको छ ।
कामना सेवा विकास बैंकले सुरु गर्यो ‘केएस मित्र’ डिजिटल एआई सेवा
काठमाडौं । कामना सेवा विकास बैंकले ग्राहकलाई छिटो, सहज र प्रभावकारी सेवा प्रदान गर्ने उद्देश्यले कृत्रिम बौद्धिकतामा (एआई) आधारित ग्राहक सहायता तथा गुनासो व्यवस्थापन प्रणाली ‘केएस मित्र’ सञ्चालनमा ल्याएको छ । बैंकले असोज ३० गते सार्वजनिक गरेको यस सेवामार्फत ग्राहकले शाखामा नपुगी बैंकिङ सेवासम्बन्धी जानकारी लिन, खाताबारे सोधपुछ गर्न र आफ्ना गुनासा राख्न सक्नेछन् । ग्राहकले बैंकको आधिकारिक वेबसाइटमा उपलब्ध ‘आस्क केएस मित्र’ आइकन, इमेल तथा ह्वाट्सएपमार्फत यो सेवा प्रयोग गर्न सक्नेछन् । बैंकका अनुसार ग्राहकले केएस मित्रमार्फत बैंकका शाखा तथा सम्पर्क नम्बर, सेवा–सुविधा, ब्याजदर, सेवा शुल्कलगायत सामान्य जानकारी प्राप्त गर्न सक्नेछन् । ग्राहकको पहिचान र खाताको विवरण रुजु भएपछि खाताको मौज्दात, कारोबार विवरण, ऋणको बाँकी रकम, सीआरएन, डिम्याट र केवाईसीसम्बन्धी जानकारीसमेत लिन सकिनेछ । त्यसैगरी, खाता रोक्का गर्ने, आम्दानीको स्रोत वा पेसा परिवर्तन गर्ने, मोबाइल बैंकिङको पासवर्ड वा पिन परिवर्तन गर्ने, मोबाइल बैंकिङ रोक्का गर्ने तथा त्यसको अवस्था बुझ्ने सुविधा पनि यस प्रणालीमा उपलब्ध रहेको बैंकले जनाएको छ । केएस मित्रमार्फत ग्राहकले खोजेको जानकारी उपलब्ध नभएमा स्वचालित रूपमा टिकट जारी हुनेछ । यसले ग्राहकका जिज्ञासा, सेवा अनुरोध तथा गुनासोको अनुगमन र समाधान प्रक्रियालाई सहज बनाउने बैंकको विश्वास छ । बैंकले केएस मित्रलाई नेपाली बैंकिङ क्षेत्रमा डिजिटल प्रविधिको प्रयोग विस्तार गर्ने नयाँ पहलका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । डिजिटल माध्यमबाट बैंकिङ जानकारी प्राप्त गर्न सहज बनाउनुका साथै ग्राहक सेवा प्रक्रियालाई थप व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउने उद्देश्यले यो सेवा सुरु गरिएको बैंकले जनाएको छ । बैंकका अनुसार ग्राहकको समय बचत गर्दै डिजिटल माध्यमबाट बैंकिङ सेवा सहज बनाउने यो पहल बैंकको ‘फ्युचर रेडी’ अवधारणाअनुरूप अघि बढाइएको हो । यससँगै बैंकले विशिष्ट बचत खातामार्फत उपलब्ध गराउँदै आएको डोरस्टेप बैंकिङ सेवालाई पनि डिजिटल नवप्रवर्तनसँग जोड्ने अवधारणालाई प्राथमिकता दिएको छ ।
टक्सार पिखुवा खोला हाइड्रोको साधारणसभा सम्पन्न, ४ जना सञ्चालक निर्वाचित
काठमाडौं । टक्सार पिखुवा खोला हाइड्रोपावर लिमिटेडको छैटौँ वार्षिक साधारणसभा सम्पन्न भएको छ । काठमाडौंको खिचापोखरीमा कम्पनीका अध्यक्ष अजय बल्लभ पन्तको अध्यक्षतामा सम्पन्न सभाले चार जना सञ्चालक निर्वाचित गरेको छ । साधारणसभाबाट रुपेश तामाङ, सुरेश कुमार स्थापित, मिरा पाण्डे र कुशल खरेल सञ्चालकमा निर्वाचित भएका हुन् । सभाले सञ्चालक समितिका तर्फबाट अध्यक्षले प्रस्तुत गरेको आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को वार्षिक प्रतिवेदन पारित गरेको छ । त्यस्तै, लेखापरीक्षकको प्रतिवेदनसहित सोही आर्थिक वर्षको वासलात, नाफा–नोक्सान हिसाब तथा नगद प्रवाह विवरणलगायत वित्तीय विवरण पनि पारित गरेको कम्पनीले जनाएको छ । सभाले आर्थिक वर्ष २०८३/८४ का लागि लेखापरीक्षक नियुक्त गर्ने र निजको पारिश्रमिक निर्धारण गर्ने प्रस्तावसमेत पारित गरेको छ । साथै, नयाँ परियोजनाको पहिचान गरी आवश्यकताअनुसार लगानी गर्न सञ्चालक समितिलाई अख्तियारी प्रदान गरेको छ । कम्पनीले अन्य कम्पनीमा लगानी गर्न सहज बनाउने उद्देश्यले होल्डिङ कम्पनीमा परिणत हुने गरी कम्पनीको नाम परिवर्तन गर्ने विशेष प्रस्ताव पनि सभाबाट पारित गरेको छ । सोहीअनुसार प्रबन्धपत्र तथा नियमावलीमा आवश्यक संशोधन गर्ने प्रस्ताव पारित भएको हो । प्रबन्धपत्र तथा नियमावलीमा गरिने संशोधन वा थपसम्बन्धी विषयमा नियमनकारी निकायबाट कुनै सुझाव वा निर्देशन प्राप्त भएमा सोहीअनुसार आवश्यक संशोधन तथा परिमार्जन गर्न सञ्चालक समितिलाई अख्तियारीसमेत दिइएको कम्पनीले जनाएको छ ।
सेयर बजारमा ४ अर्ब ८८ करोडको कारोबार
काठमाडौं । शुक्रबार सेयर बजार सामान्य अंकले बढेको छ । नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) परिसूचक ८.२३ अंकले बढेर २६३४ बिन्दुमा पुगेको हो । नेप्सेका अनुसार १७४ कम्पनीको सेयर मूल्य बढ्दा ९१ कम्पनीको सेयर मूल्य घटेको छ । १२ कम्पनीको सेयर मूल्यमा भने कुनै परिवर्तन आएको छैन । शुक्रबार ३४८ कम्पनीको १ करोड कित्ता सेयर किनबेच हुँदा ४ अर्ब ८८ करोड रुपैयाँ बराबरको कारोबार भएको छ । जसमध्ये सबेभन्दा धेरै कारोबार घलेम्दी हाइड्रोको भएको छ । घलेम्दीको २० करोड रुपैयाँ बराबरको कारोबार भएको छ । साथै नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंकको १८ करोड, ग्रिन भेन्चरको १७ करोड र अपि पावरको १५ करोड रुपैयाँ बराबरको कारोबार भएको छ । नेप्सेमा कारोबार भइरहेका उपसूचकमध्ये ९ वटा बढेका छन् भने ४ वटा घटेका छन् । शुक्रबार बैंकिङ, विकास बैंक, होटल तथा पर्यटन, जलविद्युत्, जीवन बीमा, उत्पादन तथा प्रशोधन, लघुवित्त र म्युचुअल फण्ड उपसूचकमा वृद्धि देखिएको छ । नेप्सेका अनुसार बैंकिङ उपसूचक ११.४० अंकले बढेर १ हजार ५७४.४७ विन्दुमा पुगेको छ । विकास बैंक उपसूचक २३.४५ अंकले बढेर ५ हजार ५११.०१ विन्दुमा कायम भएको छ । होटल तथा पर्यटन उपसूचक २१.६२ अंकले बढेर ६ हजार ९१४.०९ विन्दुमा पुगेको छ । त्यस्तै, जलविद्युत् उपसूचक १८.५५ अंकले बढेर ३ हजार ५६१.८७ विन्दुमा पुगेको छ । जीवन बीमा उपसूचक ८.०२ अंकले बढेर ११ हजार ९३९.६२ विन्दुमा कायम भएको छ भने उत्पादन तथा प्रशोधन उपसूचक १५.९२ अंकले बढेर १० हजार ५८९.९३ विन्दुमा पुगेको छ । लघुवित्त उपसूचक २३.९७ अंकले बढेर ४ हजार ५०७.१७ विन्दुमा पुगेको छ । म्युचुअल फण्ड उपसूचक ०.१४ अंकले बढेर १९.७५ विन्दुमा कायम भएको छ । यता, फाइनान्स उपसूचक ५.५४ अंकले घटेर २ हजार १९९.३० विन्दुमा झरेको छ । लगानी उपसूचक ०.०७ अंकले घटेर ९४.८२ विन्दुमा कायम भएको छ। निर्जीवन बीमा उपसूचक १३.९४ अंकले घटेर ९ हजार ५७२.३८ विन्दुमा पुगेको छ भने अन्य उपसूचक ५.३१ अंकले घटेर १ हजार ७७६.०४ विन्दुमा झरेको छ । त्यस्तै, व्यापार उपसूचक सबैभन्दा बढी १७.३४ अंकले घटेर ३ हजार १८७.८९ विन्दुमा कायम भएको छ ।
देउवा समूहको महाधिवेशनमा सहभागी हुने जनप्रतिनिधिलाई कारवाही गर्ने चेतावनी
काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसले पार्टीको चुनाव चिह्न र सिफारिसमा निर्वाचित जनप्रतिनिधिहरू अन्य दलको महाधिवेशनलगायतका कार्यक्रममा सहभागी भए कारबाही गर्ने चेतावनी दिएको छ । पार्टीको तर्फबाट निर्वाचित जनप्रतिनिधि अर्को दलको महाधिवेशन प्रतिनिधि बन्ने विषय स्वीकार्य नहुने कांग्रेसले जनाएको छ । शेरबहादुर देउवा समूहले पार्टीका जनप्रतिनिधिहरूलाई आगामी महाधिवेशनमा स्वतः प्रतिनिधि बनाउने घोषणा गरेपछि कांग्रेसले यस्तो धारणा सार्वजनिक गरेको हो । नवनिर्वाचित सहमहामन्त्री प्रकाश रसाइलीले पार्टीको चुनाव चिह्न र सिफारिसमा निर्वाचित भएर अर्को दलका गतिविधिमा संलग्न हुने जनप्रतिनिधिमाथि कारबाही हुने बताएका छन् । रसाइलीका अनुसार पार्टीविरोधी गतिविधिमा संलग्न जनप्रतिनिधिमाथि अहिले पनि कारबाही भइरहेको छ । आगामी दिनमा पनि पार्टीको नीति र हितविपरीत गतिविधि गर्ने जोकोही जनप्रतिनिधि कारबाहीको दायरामा आउने उनले स्पष्ट पारे । उनले भने त्यस्ता जनप्रतिनिधिको पद पनि जान्छ ।
लुम्बिनी स्वास्थ्य र शिक्षाको हब बन्ने सम्भावना
काठमाडौं । लुम्बिनी प्रदेशको आर्थिक वृद्धिदर चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा २.८७ प्रतिशतमा सीमित रहने प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ । कृषि, उद्योग र सेवा क्षेत्रको सम्भावना बोकेको यस प्रदेशमा उद्योगको क्षमता उपयोग ५० प्रतिशतभन्दा कम रहनु, पर्यटक आगमन घट्नु र कृषि क्षेत्रमा जाने कर्जा खुम्चिनुले आर्थिक गतिविधिमा देखिएका चुनौती उजागर गरेका छन् । नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको लुम्बिनी प्रदेशको आर्थिक गतिविधि अध्ययन वार्षिक प्रतिवेदन, आर्थिक वर्ष २०८२÷८३ अनुसार प्रदेशको आर्थिक वृद्धिदर राष्ट्रिय औसतभन्दा पनि कम रहने अनुमान छ । राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयले चालु आर्थिक वर्षमा नेपालको आर्थिक वृद्धिदर ३.८५ प्रतिशत रहने प्रारम्भिक अनुमान गरेको छ । अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा नेपालको आर्थिक वृद्धिदर ४.४३ प्रतिशत रहने संशोधित अनुमान छ । लुम्बिनी प्रदेशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको योगदान २९.७६ प्रतिशत, उद्योगको १५.३२ प्रतिशत र सेवा क्षेत्रको ५४.९२ प्रतिशत रहने अनुमान छ । यसले प्रदेशको अर्थतन्त्रमा सेवा क्षेत्रको हिस्सा ठूलो भए पनि कृषि र उद्योगको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहेको देखाउँछ । तर उपलब्ध तथ्यांकले उत्पादन, लगानी, पर्यटन र पूर्वाधारका क्षेत्रमा अपेक्षित गति हासिल गर्न चुनौती रहेको संकेत गर्छ । कृषि उत्पादन बढ्यो, कर्जा घट्यो लुम्बिनी प्रदेशमा कृषि बालीको उत्पादन सामान्य रूपमा बढे पनि कृषि क्षेत्रमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट प्रवाह हुने कर्जा घटेको छ । राष्ट्र बैंकका अनुसार समीक्षा अवधिमा खाद्यान्न तथा अन्य बाली, तरकारी, फलफूल र मसलाले ढाकेको कुल क्षेत्रफल ०.२६ प्रतिशतले बढेको छ । यी बालीको कुल उत्पादन भने ३.०३ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ । पशुपन्छी तथा मत्स्य उत्पादनतर्फ मिश्रित अवस्था देखिएको छ । माछाको उत्पादन १८.८८ प्रतिशतले बढेको छ भने दूधको उत्पादन ३.८६ प्रतिशत र ऊनको उत्पादन १.९६ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ । तर मासुको उत्पादन १२.४० प्रतिशत र अण्डाको उत्पादन ५.६७ प्रतिशतले घटेको छ । वनजन्य उत्पादनतर्फ काठको उत्पादन ११.९१ प्रतिशत, औषधिजन्य उत्पादन ३२.८० प्रतिशत र अन्य वनजन्य उत्पादन २०२.३४ प्रतिशतले बढेको छ । दाउराको उत्पादन भने ३.०७ प्रतिशतले घटेको छ । कृषि उत्पादनको सम्भावना हुँदाहुँदै पनि सिँचाइको सीमित पहुँच र वित्तीय स्रोतको अभाव प्रमुख समस्या बनेका छन् । प्रदेशमा कुल खेती गरिएको क्षेत्रफलको ४६.२९ प्रतिशतमा मात्रै सिँचाइ सुविधा पुगेको छ । बाँकी खेतीयोग्य क्षेत्रफलमा पर्याप्त सिँचाइ सुविधा विस्तार हुन नसक्दा कृषि उत्पादनको सम्भावना पूर्ण रूपमा उपयोग गर्न कठिनाइ भइरहेको छ । अर्कोतर्फ, कृषि क्षेत्रमा प्रवाहित कर्जा ०.९० प्रतिशतले घटेर ५० अर्ब २१ करोड १८ लाख रुपैयाँमा सीमित भएको छ । कृषि आधुनिकीकरण, यान्त्रीकरण, उन्नत बीउ, मल र सिँचाइमा लगानी आवश्यक रहेको अवस्थामा कृषि कर्जा घट्नुलाई उत्पादन विस्तारका लागि चुनौतीका रूपमा लिन सकिन्छ । उद्योगको क्षमता उपयोग ४८ प्रतिशत मात्रै लुम्बिनी प्रदेशको औद्योगिक क्षेत्रले पनि पूर्ण क्षमतामा उत्पादन गर्न सकेको छैन । राष्ट्र बैंकका अनुसार समीक्षा अवधिमा प्रदेशका उद्योगहरूको भारित औसत क्षमता उपयोग ४८.४४ प्रतिशत रहेको छ । अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा यस्तो क्षमता उपयोग ४८.४० प्रतिशत थियो । यसले एक वर्षको अवधिमा उद्योगको क्षमता उपयोगमा उल्लेख्य सुधार हुन नसकेको देखाउँछ । उद्योगहरू उपलब्ध उत्पादन क्षमताको आधाभन्दा कम उपयोगमा सञ्चालन हुँदा लगानीको प्रतिफल, रोजगारी सिर्जना र औद्योगिक उत्पादन विस्तारमा असर पर्न सक्छ । उत्पादनका हिसाबले भने केही उद्योगमा सुधार देखिएको छ । विभिन्न आकारका प्रेसर कुकर उत्पादन गर्ने आल्मुनियम उद्योग, बिजुलीका तार तथा केबल, चाउचाउ र कागजको उत्पादन बढेको छ । तर चामल, प्लास्टिकका सामान, चप्पल, प्लाइउड र पशुदानाको उत्पादन घटेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । औद्योगिक क्षेत्रमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाले प्रवाह गरेको कर्जा १ खर्ब ४७ अर्ब २८ करोड रुपैयाँ पुगेको छ । यो प्रदेशमा प्रवाहित कुल कर्जाको २४.६३ प्रतिशत हो । यद्यपि उद्योगको क्षमता उपयोगमा देखिएको सुस्तताले वित्तीय स्रोतको उपलब्धतासँगै बजार माग, उत्पादन लागत, पूर्वाधार र लगानीमैत्री वातावरणमा समेत ध्यान दिनुपर्ने देखाउँछ । बुटवल, भैरहवा, नेपालगञ्ज तथा घोराही–तुलसीपुरजस्ता सहर औद्योगिक केन्द्रका रूपमा विस्तार भइरहेका छन् । भैरहवामा विशेष औद्योगिक क्षेत्रको स्थापना र भारतसँगको सीमावर्ती व्यापारिक पहुँचलाई उपयोग गर्न सके प्रदेशलाई औद्योगिक हबका रूपमा विकास गर्ने सम्भावना रहेको राष्ट्र बैंकको अध्ययनले औंल्याएको छ । होटलको अकुपेन्सी ३० प्रतिशतभन्दा कम लुम्बिनी प्रदेशको पर्यटन क्षेत्रमा पनि अपेक्षित सुधार देखिएको छैन । राष्ट्र बैंकले नमुना छनोटमा परेका होटलहरूको तथ्यांकका आधारमा गरेको अध्ययनअनुसार अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा पर्यटक आगमन ८.६१ प्रतिशतले घटेको छ । २०८३ असार मसान्तसम्मको तथ्यांकअनुसार होटलहरूको औसत अकुपेन्सी दर २९.६६ प्रतिशत मात्रै छ । अर्थात् नमुना छनोटमा परेका होटलहरूको उपलब्ध कोठामध्ये औसतमा करिब ३० प्रतिशत मात्रै उपयोग भएको देखिन्छ । लुम्बिनी प्रदेशमा गौतमबुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी, बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज, बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा विभिन्न धार्मिक र प्राकृतिक पर्यटकीय गन्तव्य छन् । तर पर्यटकको आगमन र होटलको अकुपेन्सी न्यून रहनुले पर्यटकीय सम्भावनालाई व्यावसायिक गतिविधि र आम्दानीमा रूपान्तरण गर्न थप प्रयास आवश्यक रहेको देखाउँछ । राष्ट्र बैंकले गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थललाई पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन गर्न सके पर्यटन व्यवसाय विस्तार हुने सम्भावना औंल्याएको छ । रुपन्देही, बाँकेलगायत भारतसँग सीमा जोडिएका जिल्लाका होटल तथा क्यासिनोमा भारतीय पर्यटक आउने गरेका छन् । थप पर्यटकीय गन्तव्य र गतिविधि विकास गरी पर्यटकको बसाइ अवधि लम्ब्याउन सके विदेशी मुद्रा आर्जन बढाउन सकिने प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ । निक्षेप २० प्रतिशत बढ्दा कर्जा विस्तार ३.५९ प्रतिशत मात्रै लुम्बिनी प्रदेशको बैंकिङ क्षेत्रमा निक्षेप संकलन उल्लेख्य रूपमा बढेको छ । समीक्षा अवधिमा प्रदेशका बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ७ खर्ब ९१ अर्ब ९४ करोड ६ लाख रुपैयाँ निक्षेप संकलन गरेका छन् । अघिल्लो वर्षको तुलनामा निक्षेप १९.९७ प्रतिशतले बढेको हो । तर सोही अवधिमा कर्जा प्रवाह ३.५९ प्रतिशतले मात्रै बढेर ५ खर्ब ९७ अर्ब ९९ करोड ४० लाख रुपैयाँ पुगेको छ । निक्षेप संकलनको तुलनामा कर्जा विस्तार सुस्त देखिनुले प्रदेशमा लगानीयोग्य रकम परिचालन र निजी क्षेत्रको कर्जा मागबारे थप अध्ययन गर्नुपर्ने देखाउँछ । समीक्षा अवधिमा प्रदेशमा क, ख, ग र घ वर्गका बैंक तथा वित्तीय संस्थाका कुल २ हजार ७४ शाखा सञ्चालनमा थिए । वित्तीय पहुँच विस्तार भए पनि कृषि र सेवा क्षेत्रमा प्रवाहित कर्जामा भने गिरावट आएको छ । प्रदेशमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट सेवा क्षेत्रमा प्रवाहित कर्जा ०.१८ प्रतिशतले घटेर २ खर्ब २३ अर्ब ५५ करोड २२ लाख रुपैयाँ कायम भएको छ । अर्कोतर्फ, नमुना छनोटमा परेका बचत तथा ऋण सहकारी संस्थाहरूको कुल पुँजी ५.५८ प्रतिशत, बचत ७.९३ प्रतिशत र कर्जा प्रवाह ४.१३ प्रतिशतले बढेको छ । यसले बैंकिङ प्रणालीमा निक्षेप बढे पनि उत्पादनशील क्षेत्रमा कर्जा परिचालनको गति अपेक्षाकृत कमजोर रहेको संकेत गर्छ । कृषि तथा औद्योगिक क्षेत्रमा लगानी विस्तार हुन नसके उपलब्ध वित्तीय स्रोतले उत्पादन, रोजगारी र आर्थिक वृद्धिमा अपेक्षित योगदान दिन कठिन हुने देखिन्छ । २१८ किलोमिटर सडक निर्माण, ठूला आयोजना अधुरै पूर्वाधार विकासतर्फ लुम्बिनी प्रदेश सरकारले आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को साउनदेखि चैत मसान्तसम्म २१८.८६ किलोमिटर सडक निर्माण गरेको छ । यस अवधिमा ११५ किलोमिटर कच्ची, ४८.४४ किलोमिटर ग्राभेल र ५५.४२ किलोमिटर कालोपत्रे सडक निर्माण भएको राष्ट्र बैंकको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । प्रदेशमा विद्युत् पहुँच विस्तारमा पनि प्रगति भएको छ । २०८२ फागुनसम्म वैकल्पिक ऊर्जासमेत जोड्दा प्रदेशका ९८.६ प्रतिशत जनसंख्यामा विद्युत् पहुँच पुगेको छ । तर, ठूला पूर्वाधार आयोजनाको प्रगति अपेक्षाकृत सुस्त छ । २०८३ असार मसान्तसम्मको विवरणअनुसार बुटवल-गोरुसिङ्गे-चन्द्रौटा सडक आयोजनाको भौतिक प्रगति २७ प्रतिशत र वित्तीय प्रगति २३.८७ प्रतिशत मात्रै छ । त्यस्तै, सिद्धबाबा सुरुङमार्गको भौतिक प्रगति ६९.१० प्रतिशत र वित्तीय प्रगति ६३.५५ प्रतिशत पुगेको छ । कालिगण्डकी करिडोरको गैँडाकोट-राम्दी-–मालढुङ्गा खण्डको भौतिक प्रगति ७४.३८ प्रतिशत र वित्तीय प्रगति ७२.६९ प्रतिशत छ । सिँचाइतर्फ सिक्टा आयोजनाको भौतिक प्रगति ५१ प्रतिशत र वित्तीय प्रगति ४६ प्रतिशत पुगेको छ । बबई सिँचाइ आयोजनाको भौतिक प्रगति ८१.९७ प्रतिशत र वित्तीय प्रगति ६८.२३ प्रतिशत रहेको छ । सडक, सिँचाइ र अन्य ठूला आयोजना समयमै सम्पन्न हुन नसक्दा उत्पादन लागत घटाउने, बजारसम्म पहुँच विस्तार गर्ने र आर्थिक गतिविधि बढाउने लक्ष्यमा असर पर्न सक्छ । निर्माणाधीन राष्ट्रिय गौरव तथा प्रदेश गौरवका आयोजनालाई गुणस्तरीय रूपमा समयमै सम्पन्न गर्नु प्रदेशको प्रमुख चुनौती रहेको राष्ट्र बैंकले उल्लेख गरेको छ । उत्पादनशील जमिन बाँझै, ग्रामीण क्षेत्रबाट बसाइँसराइ लुम्बिनी प्रदेशमा कृषि उत्पादन बढाउने सम्भावना हुँदाहुँदै पनि खेतीयोग्य जमिन बाँझो रहने समस्या छ । ग्रामीण क्षेत्रबाट सहरी क्षेत्रमा बसाइँसराइ बढ्दा कृषि उत्पादन गर्न सकिने जमिनको उपयोग घटिरहेको प्रतिवेदनले औंल्याएको छ । तराईका जिल्लामा धान, गहुँलगायत अन्नबालीको उत्पादन सम्भावना उच्च छ भने पहाडी जिल्लामा मकै, कोदो, फापर र जडीबुटी उत्पादन विस्तार गर्न सकिन्छ । प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजनाअन्तर्गतका सुपरजोन, जोन, ब्लक तथा पकेट क्षेत्र कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न सके युवालाई कृषि क्षेत्रमा आकर्षित गर्ने र मासु, दुग्धजन्य वस्तु, फलफूल तथा तरकारीमा आत्मनिर्भर हुँदै निर्यातसमेत बढाउने सम्भावना रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । कृषि पूर्वाधार, उन्नत बीउ, मल र सिँचाइको अभावका कारण उत्पादन लागत उच्च हुँदा आयातित वस्तुसँग प्रतिस्पर्धा गर्न पनि किसानलाई कठिन भइरहेको छ । कृषि तथा पशुपालन क्षेत्रमा देखिने महामारीजन्य रोग, मौसमी प्रतिकूलता, जुनोटिक रोग र जलवायुजन्य जोखिम न्यूनीकरणका लागि कृषि तथा पशु बीमाको पहुँच विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि प्रतिवेदनले औंल्याएको छ । यसैगरी, भारतसँग सीमा जोडिएका प्रमुख भन्सार नाकाबाट हुने अवैध निकासी-पैठारी नियन्त्रण गर्नु र वैदेशिक व्यापारबाट प्राप्त हुने राजस्व बढाउनु प्रदेशका थप चुनौती हुन् । स्वास्थ्य र शिक्षाको केन्द्र बन्ने सम्भावना लुम्बिनी प्रदेशमा स्वास्थ्य र शिक्षासम्बन्धी सेवाको विस्तारबाट समेत आर्थिक गतिविधि बढाउन सकिने सम्भावना छ । लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पताललाई विशिष्टीकृत सेवासहित स्तरोन्नति गरी १ हजार २०० शय्यामा विस्तार गर्ने योजना छ । भैरहवामा मेडिकल कलेज तथा आँखा अस्पताल सञ्चालनमा छन् भने देवदह, पाल्पाको प्रभास र बाँकेमा पनि मेडिकल कलेज रहेका छन् । यी संस्थाको सेवा र गुणस्तर विस्तार गर्न सके प्रदेशलाई स्वास्थ्य तथा चिकित्सा शिक्षाको केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिने राष्ट्र बैंकको अध्ययनले देखाएको छ । अध्ययन प्रतिवेदनका अनुसार लुम्बिनी प्रदेशमा कृषि, उद्योग, पर्यटन, स्वास्थ्य, शिक्षा र सीमापार व्यापारका पर्याप्त सम्भावना छन् । तर, कम आर्थिक वृद्धिदर, उद्योगको न्यून क्षमता उपयोग, पर्यटक आगमनमा गिरावट, कृषि कर्जामा संकुचन र ठूला आयोजनाको सुस्त प्रगतिले ती सम्भावनालाई आर्थिक उपलब्धिमा बदल्न चुनौती खडा गरेका छन् । उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी बढाउने, अधुरा पूर्वाधार आयोजना समयमै सम्पन्न गर्ने र कृषि तथा पर्यटनलाई बजारसँग जोड्ने काम प्रदेशको आर्थिक गति बढाउन महत्त्वपूर्ण हुने देखिन्छ ।
