विदेशी फूलको सुगन्धमा सरकार, स्वदेशी व्यवसायीप्रति छैन चासो
काठमाडौं । फूल, रङ्गीविरङ्गी यस्तो चिज हो जसलाई ‘आँखामा हाले पनि बिझाउँदैन’ भनिन्छ । फूलको सुन्दरतामा नलोभिने सायदै होलान् । फूल कोपिला हुँदै हुर्किएर फक्रिएपछि मनै लोभ्याउने हुन्छ । तर, यही चित्ताकर्षक फूल फूलाउनेका कथाबारे भने कमैलाई मात्र चासो हुन्छ । फूललाई फूलसम्मको आकार दिन बीउ रोप्ने, बिरुवा उमार्ने, गोडमेल गर्ने, पानी हाल्ने, झार उखेल्ने, किराफट्याङ्ग्राबाट जोगाउन मल–विषादी छर्ने, दिनहुँ आफ्ना बालबच्चाझैं स्याहार गर्ने व्यवसायीहरूको कथा-व्यथा भिन्नाभिन्नै छन् । मनै लोभ्याउने फूल फुलाउने हजारौं छन् । तीमध्येकी एक प्रतिनिधि पात्र हुन् ललितपुरकी सावित्री थापा । सावित्रीले काठमाडौं बबरमहलमा लगभग दुई दशक भयो फूल फुलाउन थालेको । १८ वर्षदेखि ‘शिखा फ्लावर प्लान्ट नर्सरी’ सञ्चालन गर्दै आइरहेकी सावित्री बिहान सखारैदेखि झम्के साँझ नपरेसम्म तिनै फूल, बोटबिरुवासँगै रमाइरहेकी हुन्छिन् । उनी उठेदेखि नसुतुन्जेल फूल र बिरुवासँगै खेलेर समय कटाउँछिन् । ‘आफ्नो पेसा नै यही भयो, फूलका बिरुवा हेरचाह गर्ने, पानी दिने, ग्राहकसँग गफिने गर्दा नै समय बित्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘आफ्नै हातले रोपेका बीउबाट उम्रिएका बिरुवा र त्यसमा कोपिला हुँदै फक्रिने फूल देखेपछि भने मन आनन्द हुन्छ ।’ सावित्रीको नर्सरीमा विदेशबाट बीउ आयात गरेर उत्पादन गरिएका बिरुवा धेरै छन् । ‘यहाँ नै उत्पादन गरिएका बिरुवा बिक्दैनन्,’ उनी भन्छिन्, ‘मान्छेले नयाँ-नयाँ फूल खोज्छन्, नयाँ भएमात्रै धेरै बिक्री हुने हो ।’ उनको नर्सरीमा युरोपको हल्यान्डदेखि भारतका सिक्किम र अन्य ठाउँबाट बीउ ल्याएर उत्पादन गरिएका बिरुवा छन् । ‘हाम्रोमा धेरै बिरुवा सिजनल छन्,’ उनी भन्छिन्, ‘चिसो मौसममा भ्यागुते, पिटुनिया, गननिया, डेन्टास, राइनोक्लोस पेमलाका बिरुवा हुन्छन् । गर्मीमा निनिया, सयपत्री, गोदावरी, मखमली हुन्छन् । हाम्रोमा इन्डोर प्लान्ट बढी छन् ।’ अहिलेको अवस्थामा पहिलाजस्तो फूलको कारोबार हुन नसकेको सावित्री बताउँछिन् । कोरोना महामारीपछि सुस्ताएको नर्सरी व्यवसायले कोरोना अघिजस्तो गति लिन नसकेको उनको अनुभव छ । ‘अहिले मान्छेलाई खान लाउनै धौ-धौ छ,’ सावित्री भन्छिन्, ‘फूल त सोखका लागि पनि किनिन्छ । दैनिक आवश्यकता पूरा भएपछि किनिने वस्तु न हो । तर, के गर्नु हामीजस्ता हजारौं व्यवसायी र हामीसँग आश्रित लाखौंको पनि पेटको सवाल छ ।’ सावित्रीले बबरमहलमा एक रोपनी जग्गा भाडामा लिएर नर्सरी व्यवसाय सुरु गरेकी हुन् । जग्गाको भाडा महिनाको ५० हजार तिरिरहेकी छिन् । उनको नर्सरीमा सातजनाले रोजगारी पाएका छन् । यसमानेमा पनि उनलाई सन्तोष लाग्छ, किनकि सातजनाको परिवार उनकै नर्सरीले धानिदिएको छ । अहिले खासै फूलको कारोबार नभएको उनी बताउँछिन् । कहिले दिनको ३/४ हजार, कहिले २० हजार पनि हुने र कहिले हुँदै नहुने उनको अनुभव छ । अहिलेभन्दा दसैं तिहारमा भने ३/४ लाखको कारोबार भएकोमा सावित्री सन्तोषको सास फेर्छिन् । उनको नर्सरीमा २ हजारदेखि ५ हजार रुपैयाँसम्म पर्ने फूलका बिरुवा छन् । उनको महिनाको खर्च डेढ लाख रुपैयाँ निस्किन्छ । अहिले त्यो खर्च व्यवथापनसम्म भइरहेको तर बचत हुन नसकेको उनी बताउँछिन् । ००० फूल (पुष्प) व्यवसायीहरूको छाता संस्था फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन अफ नेपाल (फ्यान) ले यो व्यवसायमा लागेकाहरूको हकहितका लागि काम गरेको वर्षौं भइसक्यो । सरकारले पुष्प व्यवसाय र व्यवसायीलाई कहिल्यै प्राथमिकतामा नपारेको गुनासो पुरानै हो । फ्यानका अध्यक्ष मीनबहादुर तामाङ तिहारपछि भने फूल कारोबार सन्तोषजनक रहेको बताउँछन् । ‘अहिले हामीले अपेक्षा गरेअनुसार नै फूलको कारोबार भइरहेको छ,’ उनी भन्छन्, ‘उत्पादन र माग दुवैमा वृद्धि भइरहेको छ ।’ उनका अनुसार गत वर्ष २०७९ मा ३ अर्ब ७ करोड रुपैयाँको फूल कारोबार भएको थियो । फ्यानसँग रहेको तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०७५/०७६ मा २ अर्ब ४२ करोड रुपैयाँबराबर फूलको कारोबार भएको थियो । आव २०७६/०७७ र २०७७/०७८ मा कोरोना महामारीले फूल कारोबार ह्वात्तै घटेर डेढ अर्बहाराहारीमा सीमित हुन पुग्यो । कोरोनापछि बिस्तारै उकालो लागेको फूल व्यवसाय आर्थिक वर्ष २०७८/०७९ मा आइपुग्दा सवा २ अर्ब रुपैयाँ, गत आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा ३ अर्ब रुपैयाँ कारोबार कटेको रेकर्ड फ्यानसँग छ । आयात-निर्यातको कुरा गर्दा कोरोना महामारीपछि आयात बढेको देखिएको छ । तामाङको भनाइलाई सरकारी तथ्यांकले पनि पुष्टि गर्छ । भन्सार विभागका अनुसार २०७९/०८० मा ३३ करोड ६ लाख रुपैयाँबराबरको पुष्प तथा पुष्पजन्य वस्तु नेपाल आयात भएको थियो । २०७८/७९ मा भने ३६ करोड ५३ लाख र २०७७/७८ मा ४० करोड ७२ लाखको आयात भएको तथ्यांक भन्सारसँग छ । नेपालले फूल आयातमात्र गर्दैन, यहाँबाट विभिन्न देशमा निर्यात पनि हुने गरेको तथ्यांक फ्यानसँग छ । फ्यानका अनुसार बितेका चार वर्षमा नेपालबाट २ करोड ७९ लाख रुपैयाँबराबरको फूल विभिन्न देश निर्यात भएको छ । आब २०७९/०८० मा ६८ लाख, २०७८/०७९ मा ९८ लाख, २०७७/०७८ मा ५३ लाख र २०७६/०७७ मा ६० लाखको फूल निर्यात भएको थियो । ००० अन्य देशबाट विशेष चाडपर्व र चिसो मौसम मंसिर, पुस र माघमा फूल कम फूल्ने भएकाले भारत तथा अन्य देशबाट आयात हुने फ्यानका अध्यक्ष तामाङ बताउँछन् । ‘यो बेला पनि नेपाली फूलले नै धान्छ,’ उनी भन्छन्, ‘अहिले हामीले बाहिरको उत्पादनसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने अवस्था छैन, तिहारमा भने हाम्रो उत्पादन हुँदाहुँदै भारतीय उत्पादन आउँदा प्रतिस्पर्धा गर्न नसकिएको हो ।’ नेपालमा यति नै परिमाणमा फूल उत्पादन हुन्छ भनेर भन्न नसकिने उनी बताउँछन् । ‘फूलको धेरै प्रकृति र जात हुन्छ, मौसमी र बेमौसमी दुवैको कुरा गर्दा प्रतिगोटामै हिसाब गरिन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘यसको हिसाब गोटामै निकाल्न सकिँदैन । हामीले कति मूल्यबराबरको कारोबार भयो भनेर भन्न सक्ने स्थिति छैन ।’ सरकारी तथ्यांकले ३ अर्बभन्दा बढीको वार्षिक फूलको कारोबार भइरहेको देखाए पनि अवैधरूपमा हुने कारोबारको लेखाजोखा नभएको अध्यक्ष गुरुङ बताउँछन् । ‘चोरी निकासी भएर आउने वा भन्सार प्रक्रिया पूरा नगरी आउने बिरुवा तथा फूलको पनि ठूलो कारोबार छ,’ उनी भन्छन्, ‘यो कुरा तथ्यांकमा आउँदैन । तथ्यांकमा जति मूल्य देखिएको छ, त्यति नै मूल्यको अवैध कारोबार हुन्छ भन्ने हाम्रो अनुमान छ ।’ यसको अर्थ, नेपालमा फूलको कारोबार वार्षिक ६ देखि ७ करोड रुपैयाँसम्म हुने गर्छ । हालसम्म फूल व्यवसायमा ७ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी लगानी भएको तथा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष गरी ४४ हजारभन्दा बढीले रोजगारी पाएको अध्यक्ष तामाङ बताउँछन् । आजभन्दा १५/१६ वर्ष अगाडि नेपालबाट १९ करोड रुपैयाँसम्मको फूल निर्यात भएको तामाङको अनुभव छ । ‘त्यसपछि हामीसँग भएको एउटा फार्म बन्द भयो, त्यसपछि निर्यात घटेको छ,’ उनी भन्छन्, ‘कोभिड अगाडि पनि ३ करोडको निर्यात भएको थियो । अघिल्लो आर्थिक वर्षमा पनि ६८ लाखको निर्यात गरियो । यो हिसाबले थोरै मात्रामा भए पनि निर्यात छ भन्नुपर्छ ।’ नेपालमा फूल उत्पादनकै लागि भनेर त्यस्तो धेरै लगानी नभएको अध्यक्ष तामाङ बताउँछन् । ‘नेपालमा उत्पादन हुने भनेको कटिङबाट बन्ने बिरुवा हुन्, हाइब्रिड बीउ भने आयात नै गर्नुपर्ने हुन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘अहिले साना–साना स्केलमा पनि उत्पादनमा विकास हुँदै गएको छ ।’ अब कुरा सरकारी कदमको । चालु आर्थिक वर्ष सरकारले पुष्प विकास केन्द्र स्थापना गरेको छ । यो बागमती प्रदेशअन्तर्गतको फूलसम्बन्धी हेर्ने एउटैमात्र निकाय हो । यसले टिस्यू कल्चर ल्याब स्थापना गरिसकेको छ । यसको काम भनेको सानो बिरुवा आयात गरेर फूल फुलाइरहेको अवस्थालाई प्रतिस्थापन गर्ने हो । टिस्यू कल्चर ल्याबबाट बिरुवा उत्पादन भए आयात प्रतिस्थापनमा ठूलो सहयोग पुग्ने सरकारको भनाइ छ । फेरि, फ्यानका अध्यक्ष तामाङलाई सुनौं । हाल मुलुकका ४८ जिल्लामा १ हजार ११६ व्यवसायीले फूलखेती गर्ने तथ्यांक रहेको उनी बताउँछन् । यो थपिँदै जाने क्रममा रहेको उनको भनाइ छ । वर्तमान अवस्थामा पुष्प प्रवर्द्धन नीति २०६९ परिमार्जन गर्नुपर्ने देखिएको तामाङ बताउँछन् । ‘यो नीति देश संघीयतामा नजाँदै बनेको हो,’ उनी भन्छन्, ‘देश संघीयतामा गइसकेपछि तीनै तहको प्रदेश सरकारले कार्यान्वयन गर्ने गरी त्यो नीतिलाई पुनर्लेखन गर्नुपर्ने पहिलो आवश्यकता छ । यो नीति पुनर्लेखन भयो भने र कार्यान्वयनमा आयो भने हाम्रा धेरै समस्या समाधान हुँदै जानेछन् ।’ भन्सार सीमानाका खुला भएका कारण अवैधरूपले सामग्री भित्रिरहेका हुन्छन् । सबैभन्दा पहिले यसलाई रोक्नुपर्ने अध्यक्ष तामाङ बताउँछन् । ‘सरकारले अवैधरूपमा हुने आयात रोकिदियो भने हामी पनि प्रतिस्पर्धी बन्न सक्छौं,’ उनी भन्छन्, ‘यसपछि लगानीको वातावरण बन्छ, लगानीको वातावरण बन्यो भने उत्पादन पनि बढी हुन्छ र हामी आत्मनिर्भर बन्छौं ।’ सरकारले नेपालमा उत्पादन भएका आलु प्याजमा मूल्य अभिवृद्धि कर (भ्याट) नलाग्ने भनेर सूचना जारी गरेको छ । फूलमा भने त्यस्तोे हुन नसकेको उनी बताउँछन् । ‘पुष्पजन्य वस्तुमा पनि थ्रेसहोल्डका कारण भ्याट लाग्ने अवस्था छ,’ उनी भन्छन्, ‘हाम्रो अन्तरिक उत्पादनमा भ्याट लाग्नु हुँदैन । थ्रेसहोल्ड हटाइनुपर्छ भनेर हामीले भनिरहेका छौं । त्योमात्रै हटाउन सकियो भने हाम्रो उत्पादनले भारतसँग मात्रै होइन, विश्वको कुनै पनि देशको फूल उत्पादन मूल्यसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ ।’ भारतको उत्पादन लागतसँग तुलना गर्दा हाम्रो उत्पादन लागत मेल नखाने उनी बताउँछन् । ‘गमला, प्लास्टिक, बीउ, थोपा सिँचाइ, ग्रीन हाउस, विषादी भारतबाट आयात गरेर उत्पादन गरिराखेको अवस्था छ,’ उनी भन्छन्, ‘भारतमा त्यसको मूल्य एकदमै सस्तो छ । हामीले खरिद गर्नुपर्ने मूल्य महँगो पर्न जान्छ ।’ नेपालमा फूल उत्पादनका लागि जग्गा भाडामा लिँदा पनि महँगो तिर्नुपर्ने तामाङको भनाइ छ । ‘हामी खेती पनि सानो स्केलमा गर्छौं । बजार पनि ठूलो छैन,’ उनी भन्छन्, ‘भारतमा ठूलो स्केलमा खेती हुन्छ । त्यहाँको बजार पनि ठूलो छ । हाम्रो उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउनका लागि सरकारले केही न केही कदम चाल्नैपर्छ र अर्को कुरा अवैधरूपमा आउने आयात रोक्नुपर्छ ।’ फूल उत्पादनका लागि नेपालमा भारतबाहेक नेदरल्यान्ड, जापान, अमेरिका, थाइल्यान्डलगायत देशबाट बीउ आयात गरिन्छ । बिरुवा चाहिँ नेदरल्यान्ड, भियतनाम, चीन, स्पेनलगायत देशबाट आयात हुने अध्यक्ष तामाङ बताउँछन् । तिहारका लागि सयपत्रीको माला भारतबाट मात्रै आयात हुने गर्छ । प्रेम दिवसमा यहाँको तापक्रममा गुलाब नफुल्ने र नफक्रिने भएकाले भारतबाट आयात गरिने उनको भनाइ छ ।
नबिल बैंकमा नेप्सेको पनि लगानी, यी हुन् ५ ठूला सेयरधनी
काठमाडौं । नबिल बैंकमा विभिन्न ५ व्यक्ति तथा कम्पनीको सबैभन्दा धेरै सेयर स्वामित्व रहेको छ । वार्षिक प्रतिवेदन अनुसार बैंकमा ५ व्यक्ति तथा कम्पनीको सबैभन्दा धेरै सेयर स्वामित्व रहेको तथ्याङ्क छ । बैंकमा सबैभन्दा ठूला सेयरधनी एन.बी.(ईन्टरनेशनल)लिमिटेड हो । एन.बी. इन्टरनेशनलको ३९.४४ प्रतिशत अर्थात् १० अर्ब ६७ करोड ६ लाख २४ हजार २८४ रुपैयाँको रहेको छ । यस्तै, आई.एफ.आई.सी. पी.एल.सी. बङ्गलादेशको ७.७७ प्रतिशत अर्थात् २ अर्ब १० करोड १७ लाख २६ हजार ४०६ रुपैयाँ सेयर स्वामित्व रहेको छ । यस्तै राष्ट्रिय बीमा कम्पनीको ७.६३ प्रतिशत अर्थात् २ अर्ब ६ करोड ३६ लाख ९८ हजार ६८१ रुपैयाँ सेयर स्वामित्व छ । यस्तै, निर्वाणकुमार चौधरीको ०.७० प्रतिशत अर्थात् १८ करोड ९७ लाख ४५ हजार ९ सय रुपैयाँ र वरुण चौधरीको ०.६७ प्रतिशत अर्थात् १८ करोड ८ लाख ९८ हजार सय रुपैयाँ सेयर स्वामित्व रहेको बैंकले जनाएको छ । बैंकका अनुसार स्वदेशी स्वामित्व ५२.३५ प्रतिशत अर्थात् १४ अर्ब १६ करोड ४७ लाख ९२ हजार ९११ रुपैयाँ र विदेशी लगानीकर्ताको स्वामित्व ४७.६५ प्रतिशत अर्थात् १२ अर्ब ८९ करोड २२ लाख ३ हजार ८१८ रुपैयाँ रहेको छ । बैंकका अनुसार मुथुट फाइनान्सको ०.४४ प्रतिशत, नेपाल स्टक एक्सचेञ्ज (नेप्से)को ०.२६ प्रतिशत र एम.ए.डब्ल्यु इन्टरप्राइजेज् प्राइभेट लिमिटेडको ०.२२ प्रतिशत सेयर स्वामित्व छ । बैंकको सञ्चालक अनन्त पौड्यालको २६ हजार १८८ कित्ता, प्रविन टिवडेवालाको १ हजार ५६ कित्ता र प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) ज्ञानेन्द्र प्रसाद ढुंगानाको १० हजार ५९ कित्ता सेयर स्वामित्व रहेको छ ।
के गर्दैछन् टीयूका ‘गोल्ड मेडलिस्ट’ ?
काठमाडौं । आज नेपाली विद्यार्थीहरूका लागि एउटा पर्व हो । त्रिभुवन विश्वविद्यालयले हरेक वर्ष दीक्षान्त समारोहको आयोजना गरी हजारौं विद्यार्थीलाई दीक्षित गर्छ । ती हजारौं विद्यार्थीहरूमध्ये केहीले उत्कृष्ट अंक ल्याउँदै पदक जित्ने अवसर पाउँछन् । विश्वविद्यालयको पढाइ सकेपछि विद्यार्थी स्वभावैतः श्रम बजारमा प्रवेश गर्छ । ती हजारौं विद्यार्थीहरूमा उच्च अंक प्राप्त गरेर स्वर्ण पदक जितेका विद्यार्थीहरू के गर्छन् होला ? यो जिज्ञासा, चासो र उत्सुकता अधिकांशमा हुन्छ । उनीहरू नेपालमै केही गरिरहेका छन् वा विदेश तिरै होलान् ? त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तरमा ‘गोल्ड मेडल’ पाएका व्यक्तिको खोजी गरी उनीहरू के गरिरहेका छन् भन्नेबारे हामीले सामग्री तयार पारेका छौं । विकास भुसाल अहिले स्याङजाको कालिगण्डकीमा रहेको आदर्श माद्यामिक विद्यालयमा अध्यापन गराउँछन् । २०७९ सालमा शिक्षासेवा आयोगबाट नाम निकालेर उनी त्यहाँ अध्यापन गराउन थालेका हुन् । उनी २०७८ सालका शिक्षा संकाय टपर हुन् । अर्घाखाँचीको सन्धिखर्कका उनी कक्षा १ देखि स्नातकसम्म अर्घाखाँचीमै पढे । कक्षा एकदेखि ५ सम्म गाउँमै रहेको जोगीमारे आधरभूत विद्यालयमा पढेका उनी कक्षा ६ देखि १० सम्म गाउँमै रहेको विजय मावीमा पढे । त्यही स्कुलबाट उनले २०६८ सालमा एसएलसी पास गरे । त्यसपछि उनी प्लसटु पढ्न अर्घाखाँचीको सदरमुकाममा झरे । त्यहाँ उनले प्लसटु र स्नातक पढे । विद्यालय तहमा कक्षामा चौथो हुने उनी प्लसटु र ब्याचलर्समा जिल्ला टप हुन थाले । ब्याचलर्ससम्म जिल्लामै पढेका उनी स्नातकोत्तर पढ्न काठमाडौं आए । उनी शिक्षा शाखा केन्द्रीय विभाग कीर्तिपुरबाट मास्टर पढ्न सुरु गरे । २०७८ सालमा उनी शिक्षा संकायको सबै विषयमा सर्वोत्कृष्ट नम्बर ल्याउँदै ‘गोल्ड मेडलिस्ट’ बने । ‘म जहिले टप बनेको विद्यार्थी अब तल कुनै हालतमा झर्नु हुँदैन भन्ने लाग्यो, त्यही अनुसार मिहिनेत गरें, अन्ततः स्नातकोत्तरमा देशभरकै विद्यार्थीबाट सर्वोत्कृष्ट अंक ल्याएँ,’ उनी खुसी हुँदै भन्छन् । उत्कृष्ट अंक ल्याएर गोल्ड मेडलिस्ट बनेका उनलाई कसरी पढ्दा टपर बन्न सकिन्छ भन्ने प्रश्नमा उनी भन्छन्, ‘निरन्तरता हुनुपर्छ, आज पढ्ने भोलि नपढ्ने गरेर हुँदैन, अर्को कुरा विद्यार्थीले पढ्दा अठोट अथवा लक्ष्य पनि राख्नु पर्यो ।’ ००० काठमाडाैंको मिनभवनकी रिस्ता श्रेष्ठ पनि गोल्ड मेडलिस्ट हुन् । उनी अहिले आफ्नै आइटी कम्पनी खोलेर काम गरिरहेकी छिन् । वि.सं. २०७५ सालमा उनले स्कुल अफ म्यानेजमेन्टबाट एम.बि.ए तहमा सर्वोत्कृष्ट अंक प्राप्त गर्दै गोल्ड मेडल पाएकी थिइन् । उनले गोल्ड मेडलकै लागि भनेर कहिल्यै अध्ययन गरिनन् । तर, सानैदेखि उनी पढाइमा राम्रै थिइन् । ‘परिवारमा सबैजनाले पढ्नुपर्छ, मिहिनेत गर भन्थे, मैले पनि मिहिनेत गरें । तर, नेपाल नै टप हुन्छु भन्ने लागेको थिएन,’ विकासन्युजसँगको कुराकानीमा उनले भनिन् । काठमाडौं उपत्यकामै हुर्के बढेकी उनलाई विकासको जस्तो सरकारी स्कुलमा पढ्न परेन । परिवारमा पनि सबै शिक्षित भएकाले पढ्नुपर्छ भन्ने वातावरणमा उनी हुर्किन् । त्यसैले पनि आफू सर्वोत्कृष्ट नम्बर ल्याउन सफल भएको उनी बताउँछिन् । पढाइको लागि सबैजनाको आ-आफ्नै तयारी हुन्छ । कसैलाई दिनरात घोकेर पढ्ने, कसैलाई बिहान र साँझमात्र पढ्ने र कसैलाई अलिअलि हेर्दा पनि याद हुने हुन्छ । रिस्तालाई भने परीक्षाको बेला धेरै आराम चाहिँन्छ । उनी भन्छिन्, ‘म परीक्षाको बेला घोकेर पढ्दैन, मलाई त्यो बेला मेन्टल रेस्ट बढी चाहिँन्छ, साँझ छिट्टै सुतेर, बिहान पनि ढिलो उठ्छु, मैले गर्ने तयारी भनेको कक्षा सुरु भएदेखि नै हुन्छ ।’ उनी अरुलाई पनि यस्तै सल्लाह दिन्छिन् । पहिलेदेखि नै थोरै-थोरै गरेर तयारी गर्दै जाँदा पछि धेरै घोक्न नपर्ने उनी बताउँछिन् । यसो गर्दा दिमाखलाई धेरै प्रेस पनि नहुने र राम्रो पनि गर्न सकिने उनको अनुभव छ । ००० ललितपुरको कुपण्डोलकी मेरिना नेपाली अहिले नेपाल राष्ट्र बैंकमा काम गर्छिन् । २०७४ सालमा स्कुल अफ म्यानेजमेण्टमा सर्वोत्कृष्ट बनेकी उनी काठमाडौंमै रहेर बैंकमा कार्यरत छिन् । यसरी सर्वाेत्कृष्ट ल्याउँदै गोल्ड मेडल पाएका धेरैजसो अहिले नेपालमै जागिर गरिरहेका छन् । कतिपय गोल्ड मेडल लिस्टहरु त्रिविमै आफूले टप गरेको संकायमा काम गरिरहेका छन् भने कतिपय विदेश गएका छन् । तथ्यांक हेर्ने हो भने त्रिभुवन विश्वविद्यालयको ३७औं दीक्षान्त समारोहदेखि ४९औं दीक्षान्त समारोहसम्म आइपुग्दा स्नातकोत्तर तहमा मात्रै ५९ जनाले गोल्ड मेडल पाएका छन् । तीमध्ये धेरै संख्या महिलाको छ । सोमबार त्रिभुवन विश्वविद्यालयले आयोजना गरेको ४९औं दीक्षान्त समारोहमा मात्रै स्नातकोत्तर तहमा ५ जना, एमफीलमा एक जना गरी ६ जनाले गोल्ड मेडल प्राप्त गरेका छन् भने ८ जनाले अन्य पुरस्कार पाएका छन् । परदेशमा पुगेका गोल्ड मेडलिस्ट स्याङ्जाको क्याक्मीका लालगोपाल सुवेदी अहिले अमेरिकामा छन् । २०५४ सालमा नेपाली साहित्यबाट ‘लारी स्वर्ण’ पदक पाएका उनी २०६५ सालदेखि अमेरिका बस्दै आएका छन् । नेपालमा रहँदा शिक्षण पेशामा आबद्ध उनी नेपालभन्दा राम्रो अवसर पाउँदा परदेश गएका हुन् । उनी नेपाली साहित्यका एउटा खम्बा हुन् । आज हामीले उनलाई खोज्दा उनी त्रिभुवन विश्वविद्यालयको प्रोफसर वा लेख्चरको रुपमा भेट्नु पर्थ्यो वा कुनै कलेजको प्रिन्सिपलको रुपमा भेट्नु पर्थ्यो तर, बिडम्बना उनलाई सामाजिक सञ्जालमा खोज्नुपर्छ । उनले नेपालमै अवसर नपाएको पनि हैन । व्याकरण, समलोचना, कविता लेखेर पनि भात खान पुगेकै थियो । तर, यतिले परिवार पाल्न प्रयाप्त थिएन । उनले नेपालका विभिन्न विद्यालय कलेजमा पनि पढाए । नेपालमा सामान्य जीवन बिताइरहेका उनी अहिले सबैको सपनाको देश अमेरिका पुगेका छन् । गोल्ड मेडलिस्टलाई टीयूले नै पत्याउँदैन त्रिभुवन विश्व विद्यालयबाट गोल्ड मेडलिस्ट बन्ने मध्येकी एक हुन् युवा नेतृ मानुषीयामी भट्टराई । उनले आजभन्दा १२ वर्ष पहिले ‘राजनीति शास्त्र’ विषयमा उत्कृष्ट बन्दै गोल्ड मेडल पाइन् । तर, यो मेडलले आफ्नो बायोग्राफीमा एउटा बुँदा थप्नुबाहेक अरु खासै केही नभएको उनको अनुभव छ । यो पदक पाउँदा के लाभ पाइन्छ ? भन्ने प्रश्नमा उनी भन्छिन्, ‘केही लाभ हुन्छ भन्ने मलाई थाहा छैन, कहिँलेकाहीँ तपाईंहरुले गोल्ड मेडलिस्ट भनेर सम्झनुहुन्छ त्यही हो, अर्को एउटा तक्मा, सर्टीफिकेट पाएँ त्यही हो ।’ उनलाई आफू पढेको विद्यालय र पदक पाएको विषयबाटै सेवा गर्ने ईच्छा थियो तर, अवसर नै नपाएको बताइन् । उनी थप्छिन्, ‘अब कति गुनोसो मात्र गर्ने यसैमा केही गरौँ भन्ने सोच थियो, ठ्याक्कै तीन वर्ष पहिले त्रिभुवन विश्वविद्यालयमै सेवा आयोग खुल्यो तर, यत्रो वर्ष हुँदा समेत अहिलेसम्म टीयू सेवा आयोगले परीक्षा नै लिएको छैन ।’ यहिँको गोल्ड मेडलिस्ट यहिँ केही गर्छु भन्दा पनि टीयूले पूर्णरुपले ढोका खोल्न नसकेको उनले सुनाइन् । उनीसँगै मेडल पाएका साथीहरु कहाँ के गर्छन् भन्ने पनि उनलाई त्यत्ति थाहा छैन । तर उनी आफ्नो हकमा यो मेडलले खासै प्रभाव नपारेको बताउँछिन् । तर, यो मेडलले उनलाई साथीभाईले हेर्ने नजर गर्ने व्यवहारमा भने फरक भयो । स्नातकोत्तरमा मात्र हैन मानुषी हरेक वर्ष आफ्नो कक्षामा टप हुन्थिन् । उनी भन्छिन्, ‘म जहिले कक्षा टप हुँदै आएकोले होला यो मेडल पाउँदा नि त्यति महत्व लागेन, तर, साथीभाईले गर्ने व्यवहारमा भने फरक भएको महसुस गरेँ ।’ मानुषीले कहिल्यै यो पदक पाउँछु भनेर मिहिनेत गरिनन् । उनलाई फिजिक्स, कम्प्युटर, साइन्स पढ्दा मजा लाग्थ्यो तर, साइन्समा केमेस्ट्री त्यत्ति मन पर्दैनथ्यो भने, हिस्ट्री पनि त्यत्ति मन पर्दैनथ्यो । उनलाई मनपर्ने भनेको जीओग्राफी र नेपाली, अंग्रेजी दुवै भाषा पढ्न खुब मन पर्थ्यो । पढाइको कुरा गर्दा उनले भनिन्, ‘मलाई कलेजमा राजनीति विज्ञान पढ्दा सार्वजनिक प्रशासन (पब्लिक एडमिनिस्ट्रेसन) एकदम पट्यार लाग्दो लाग्थ्यो तर, पछि राजनीतिमा सकृय हुँदा सबैभन्दा काम लाग्ने भनेकै पब्लिक एडमिनिस्ट्रेसन रहेछ । ’ पदक पाएर मात्र के गर्नु गोल्ड मेडल पदक पाएकाहरूका लागि कुनै छुट्टै ऐन नियम छैन । यो कनैपनि विद्यार्थीले आफुले पढेको विषय वा शंकायमा सर्वोत्कष्ट अंक ल्याउँछ भने त्यस्तो विद्यार्थीलाई दिइने पदकमात्र हो । गोल्ड मेडलको पदक पाइसकेपछि के हुन्छ भन्ने विकासन्युजको जिज्ञासामा शिक्षाविद् विद्यानाथ कोइराला भन्छन्, ‘यसमा त्यस्तो कुनै व्यवस्था छैन, पहिले एक पटक यो विषयमा छुट्टै नीति बनाउने विषय उठेको थियो । तर, अहिले त्यस्तो केही छैन ।’ रिस्ता श्रेष्ठ यो मेडलपछि कुनै छुट्टै नयाँ अनुभव नभएको बताउँछिन् । उनी भन्छिन्, ‘यो पदक पाउँदा सबैले बधाइ त भनेका थिए । तर, त्यस्तो कुनै फरक खालको सम्मान वा केही त्यस्तो फरक महसुस गरिनँ ।’ अर्घाखाँचीका विकासको अनुभव अलि फरक छ । उनी यो पदक पाइसकेपछि आफूलाई हेर्न दृष्टिकोणमा फरक परेको बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘गोल्ड मेडलिस्ट भनिसकेपछि अरुभन्दा यसमा केही एक्स्ट्रा अथवा यो मान्छे दक्ष छ है भन्ने फरक चाहिँ हुन्छ ।’ मेडल र जागिरको सम्बन्ध कुनै पनि विद्यार्थी दक्ष छ भने उसलाई जागिर खोज्न त्यति समस्या हुँदैन । तर, पढाइमा मात्र दक्ष र काम गर्नुपर्ने ठाउँमा अदक्ष छ भने मेडलले मात्र केही हुँदैन । तर, प्राय गोल्ड मेडल पाउने विद्यार्थीहरूमा भने केही फरक पक्कै हुन्छ । मेडल पाएका विद्यार्थी जागिर र मेडलसँग कुनै सम्बन्ध नरहने बताउँछन् । विकास भन्छन् , ‘जागिर र यसको केही सम्बन्ध हुँदैन, मैले यो पदक पाइसकेपछि न कसैले मेरो खोजी गर्यो न मैले म यस्तो हुँ भन्दै काम खोज्न गएँ, आयोगमा नाम निकालेर आफैँ जागिर गरेँ ।’ रिस्ता पनि यो विषयमा त्यस्तै भन्छिन् । ‘मलाई आफै केही गर्नुपर्छ भन्ने लाग्थ्यो, मैले अन्त काम पनि खोजिनँ, अहिले आफ्नै कम्पनी खोलेर काम गरिरहेकी छुँ । ’ उनले भनिन् । त्रिभुवन विश्वविद्यालयका उपकुलपति डा. शिवलाल भुसाल गोल्ड मेडल र जागिर बीचको सम्बन्ध नभएको बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘पदकदाताहरूले तोकेको क्राइटेरिया र विद्यार्थीले ल्याएको अंक मिल्यो भने उनीहरूलाई दिइने पदक हो, यसका लागि त्यस्तो छुट्टै केही छैन ।’ ‘उनीहरूलाई पदकको नामले कुनै ठाउँमा प्रतिस्पर्धा गर्दा पक्कै सहज हुन्छ नै । तर, यो पदक पाइसकेपछि उनीहरुले कुनै क्षेत्रमा जागिर पाउँछन् भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन,’ भुसालले भने ।
