राजनीतिको अखडा बनेको बोर्ड नीति र नेतृत्वविहीन
काठमाडौं । नेपाल पर्यटन बोर्ड दुई महिनादेखि नेतृत्वविहीन छ । माघ तेस्रो साता पदावधि सकिएर बोर्डको प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) बाट डा. धनञ्जय रेग्मी बाहिरिएसँगै बोर्ड नेतृत्वविहीन भएको हो । सरकारले पर्यटन बोर्ड सञ्चालक समितिमा रिक्त तीन सदस्य नियुक्त गर्न पनि सकेको छैन । यसरी सीईओ र सञ्चालक समिति सदस्यहरू नियुक्त गर्न नसक्दा पर्यटन बोर्डले दुई महिनादेखि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपालको पर्यटन प्रवर्द्धनका कुनै पनि गतिविधि तथा कार्यक्रम गर्न सकेको छैन । यसअघिका सीईओ रेग्मीले विभिन्न स्वार्थका कारण कार्यकाल एक वर्ष बाँकी हुँदादेखि नै अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन प्रवर्द्धनका कुनै पनि गतिविधि गरेका थिएनन् । जसको कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपालको पर्यटन छवि धुमिल हुनुका साथै नकारात्मक सन्देश प्रवाह भएको थियो । निर्वतमान सीईओ रेग्मीले बेलायतको लन्डनमा आयोजित वर्ल्ड ट्राभल मार्टमा नेपालको सहभागिता नगराएपछि उनी थप विवादित भएका थिए । रेग्मीको उक्त कदमको विरोध गर्दै पर्यटन व्यवसायीहरूले पर्यटन बोर्ड छाडेर आफैं उक्त मार्टमा सहभागी भएका थिए । बोर्ड नेतृत्वविहीन भएपछि तत्कालीन पर्यटनमन्त्री सुदन किराँतीले नयाँ सीईओ नियुक्तिका लागि तयारी थालेका थिए । तर, त्यसको केही समयपछि नै सत्ता गठबन्धन परिवर्तन भयो । सरकार परिवर्तन भएसँगै हितबहादुर तामाङ संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री बने । उनी मन्त्री भएको पनि महिना पुग्न लागिसकेको छ । तर, पर्यटन बोर्डका लागि सीईओ छनोट प्रक्रिया भने अझै अघि बढ्न सकेको छैन । एक महिनाअघि पर्यटन विभागका महानिर्देशक चक्रबहादुर बुढाको संयोजकत्वमा सीईओ नियुक्तिका लागि समिति गठन गरिएको थियो । तर, अहिलेसम्म पनि उक्त समितिले सीईओको आवेदन खुलाएको छैन । सीईओ छनोटका लागि मदन आचार्य, मिलन देवकोटा र महानिर्देशक बुढासहित तीन सदस्यीय समिति गठन गरिएको थियो । पर्यटन बोर्डमा पनि ‘चरम राजनीति’ घुसेका कारण नेतृत्वविहीन रहेको व्यवसायीहरू बताउँछन् । सीईओ नियुक्त नहुनु लज्जास्पद पर्यटन व्यवसायी प्रकाश श्रेष्ठ पर्यटन प्रवर्द्दनको क्षेत्र हेर्ने संस्था दुई महिनादेखि नेतृत्वविहीन हुनु यो क्षेत्रका लागि सुखद संकेत नभएको बताउँछन् । ‘नेतृव हाँक्ने लिडर नै नभएपछि संस्थाको अवस्था अस्तव्यस्त हुने नै भयो नि,’ उनी भन्छन्, ‘त्यहीमाथि पर्यटन बोर्डलाई राजनीतिले धेरै नै बिगार्यो ।’ बोर्डमा पर्यटनका विभिन्न निकायमा भएका विभिन्न क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गर्ने मान्छे हुनुपर्ने उनी बताउँछन् । पर्यटन बोर्डले गर्नुपर्ने र गर्न सक्ने धेरै विषय भएको उनको भनाइ छ । ‘पर्यटन बोर्डले खाली सेल्स र मार्केटिङ मात्रै नहेरेर प्रडक्ट डेभलपमेन्टतिर पनि हेर्नुपर्छ,’ उनी भन्छन्, ‘हाम्रो एयरपोर्टमा भिसा प्रोसेस गर्न पनि १ देखि २ घण्टासम्म लाग्छ, एयरपोर्टको सिनारियो र अवस्था हेर्दा कुनै पनि पर्यटक नआउने खालको छ अझै पनि, हामीले सुधार्नुपर्ने धेरै कुरा छन् ।’ कुनै पनि संस्थामा एउटा लिडरलाई काम गर्न दिइएन वा उसले कामै गर्न सकेन भन्ने विषयले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने श्रेष्ठको भनाइ छ । ‘राइट मान्छे नेतृत्वमा आउनुपर्यो, उसलाई काम गर्ने वातावरण पनि सिर्जना गर्नुपर्यो,’ उनी भन्छन्, ‘त्यसैले बोर्डमा चाँडै नै सीईओ नियुक्ति गरेर नेपालको बिग्रेको छवि सुधार्न काम गरिहाल्नुपर्छ ।’ अर्का पर्यटन व्यवसायी विश्वेश श्रेष्ठ अहिले पर्यटन बोर्ड नेतृत्वविहीन हुँदै पूरै वेवारिसे अवस्थामा पुगेको बताउँछन् । पछिल्लो समय पर्यटन बोर्डले कुनै पनि प्रवर्द्धनका काम नै नगरेको उनको भनाइ छ । ‘५० लाख पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्य राख्ने सरकारले पर्यटन बोर्डमा सीईओ नियुक्त गर्न नसक्नु लज्जाकै विषय हो,’ उनी भन्छन्, ‘नयाँ मन्त्री नियुक्त भए पनि पर्यटन क्षेत्रको अवस्था सकारात्मक भने छैन ।’ उनका अनुसार पर्यटन बोर्ड अहिले नेतृत्वविहीन भएको हो, तर योभन्दा अगाडि पर्यटन बोर्डको कार्यविधिका कारणले विदेशमा पर्यटन प्रवर्द्धनका प्रचारप्रसार गर्ने काम रोकिएको छ । ‘आजभन्दा एक वर्ष अगाडि पर्यटन बोर्डले पर्यटन प्रवर्द्धनमा केही काम गरेको छैन,’ उनी भन्छन्, ‘त्यसमा पनि नयाँ नेतृत्व आयो भने त्यो कार्यविधिलाई परिवर्तन गरेर काम गर्छ भन्ने व्यवसायीमा झिनो आशा छ ।’ होटलएसोसिएसन (हान) का अध्यक्ष विनायक शाह पर्यटन बोर्डमा बजेट भएको तर कार्यान्वयन गर्ने पक्ष नहुँदा विभिन्न कार्यक्रम प्रभावित भएको बताउँछन् । ‘अब त्यहाँ सञ्चालक समिति (बोर्ड) पनि कम्प्लिट छैन,’ उनी भन्छन्, ‘मुख्य कुरा कार्यकारी अधिकृत नै नभएपछि कसले लिने जिम्मेवारी ?’ के भन्छ पर्यटन बोर्ड ? पर्यटन बोर्डका निर्देशक मणि लामिछाने अहिले सीईओ नियुक्तिका लागि कुनै प्रक्रिया अगाडि नबढेको बताउँछन् । ‘सीईओ पद जनवरी १५ तारिखबाट खाली नै छ, अस्थायी रूपमा निमित्त कार्यकारी प्रमुख भनेर तोकिएको छ,’ उनी भन्छन्, ‘अहिले व्यवस्थापन समूहले चलाइरहेको छ, अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन प्रवर्द्धनका काम भने अहिले ठप्प नै भइरहेको हो, अस्तिको बोर्ड बैठकले पनि यसलाई हल्का खुलाइदिने काम गरेको छ, अब धमाधम काम हुन्छ ।’ अहिले बोर्डमा तीन जना सदस्यको पद खाली छ । ‘तत्कालीन पर्यटनमन्त्री किराँतीको कार्यकालमा बोर्ड सदस्य छान्नका लागि कमिटी गठन भएको थियो,’ उनी भन्छन्, ‘केही दिनमै सरकार परिवर्तन भइहाल्यो, अब नयाँ पर्यटनमन्त्रीले पनि पर्यटन प्रवर्द्धनका विषयमा चासो, चिन्ता राख्नुभएको छ, केही दिनमा अगाडि बढ्छ होला ।’ यस्तै, पर्यटन मन्त्रालयका प्रवक्ता हेमराज तामाङ भने सीईओ नियुक्तिको प्रक्रिया धमाधम अघि बढिरहेको बताउँछन् । ‘नियम अनुुसार सञ्चालक समिति गठन गरेर सञ्चालक समितिले बोर्डको सीईओ नियुक्ति गर्ने प्रक्रिया सिफारिस गर्ने भन्ने हुन्छ,’ उनले भने, ‘त्यो प्रक्रिया धमाधम अघि बढिरहेको छ ।’ सीईओ नियुक्त हुन कति समय लाग्छ भनेर यकिन भन्न भने नसकिने उनले बताए । पर्यटन बोर्डमा निजी क्षेत्रबाट पाँच, नेपाल सरकारले मनोनित गर्ने पाँच जना र सीईओ गरी ११ जना सञ्चालक समिति रहने व्यवस्था छ ।
संकटमा मानविकी, रोजगारी नपाइने चिन्तामा न्यून आकर्षण
काठमाडौं । काठमाडौंको बुद्धनगरमा रहेको कादम्बरी मेमोरियल कलेज समाजिक कार्य (सोसल वर्क)मात्र पढाइ हुने कलेज हो । विगत १७ वर्षदेखि सञ्चालनमा रहेको कलेजमा अहिले विद्यार्थीको संख्या निकै कम छ । लामो समयदेखि ब्याच्लर्स इन सोसियल वर्क (बिएसडब्लू) कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको कलेजले केही वर्ष यतादेखि (एमएसडब्लू) कार्यक्रम पनि सञ्चालन गरिरहेको छ । तर, विद्यार्थीको संख्या नहुँदा कलेज सञ्चालनमै अन्यौलको अवस्था सिर्जना भएको बुझिएको छ । कलेज प्रमुख प्रदिप्ता कादम्बरी सामाजिक विषय विद्यार्थीको रोजाइमा नै नपर्ने भएकाले कलेजलाई विद्यार्थी पाउन समस्या भइरहेको बताउँछिन् । ‘अहिले धेरै विद्यार्थीको रोजाइमा डाक्टर र इन्जिनियरलगायत अन्य प्राविधिक विषय पर्छन्,’ उनी भन्छिन्, ‘अभिभावकलाई पनि आफ्नो छोराछोरी डाक्टर, इन्जिनियर बनुन् भन्ने लाग्छ, सोसियल वर्क पढेर के हुन्छ ? भन्ने अभिभावक धेरै नै छन्, त्यसैले पनि यस्ता विषयमा विद्यार्थीको संख्या कम हुँदै आएको हो ।’ सोसियल साइन्स, मानविकी जस्ता विषय अहिले विद्यार्थीकोे प्राथमिकतामा पर्दैन । यस्ता विषय पढ्न नसक्ने, कमजोर विद्यार्थीले पढ्ने हो भन्ने भाष्य निर्माण गरिएको छ । तर, यो भाष्य नै गलत रहेका उनको भनाइ छ । कादम्बरीजस्तै मानविकी संकाय पढाइ हुने धेरै कलेजमा यो संकाय पढ्ने विद्यार्थीको संख्यामा कमी छ । यस्तै, देशकै पुरानो तथा ठूलो त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा पनि विद्यार्थीको संख्या घट्दै गएको छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गतको मानविकी संकायमा पनि विद्यार्थीको संख्या घट्दै गएको छ । सो संकाय अन्तर्गत अर्थशास्त्र, मानवशास्त्र, राजनीतिशास्त्र, दर्शनशास्त्र, भूगोल, इतिहास, कला, साहित्य, भाषा, पत्रकारिता, संस्कृतिजस्ता विषय पर्दछन् । विश्वविद्यालयको मानवकीकी संकायका १६ वटा विभागमा अहिले कुल २ सय ४३ विद्यार्थी मात्र छन् । केन्द्रिय शिक्षाशास्त्र विभागका सूचना अधिकारी बैकुण्ठ अर्याल १६ वटा विभागमा एक हजार ३ सय ५० जना विद्यार्थी आवश्यक रहेकोमा २ सय ४३ जना मात्रै रहेको बताउँछन् । त्रिभुवनविश्व विद्यालयको भुगोल केन्द्रिय विभागमा यो वर्ष स्नातकोत्तरमा १६ जना विद्यार्थी भर्ना भएका छन् । गत वर्ष १९ विद्यार्थी भर्ना भएका थिए । विभागका साहयक प्रमुख ज्ञानुराजा महर्जनका अनुसार एमफिलमा यो वर्ष ४ जना विद्यार्थी भर्ना भएका छन् । गत वर्ष पाँच जना विद्यार्थी भर्ना भएका थिए । स्नातकोत्तर र एमफिलमा अध्ययन गर्न कम्तिमा पनि १० जना विद्यार्थी आवश्यक पर्छ । महर्जन भन्छन्, ‘जति विद्यार्थी आए पनि उनीहरूलाई पढाउने गरेका छौं, विद्यार्थीको निकै अभाव छ ।’ किन मानविकी तथा शिक्षाशास्त्र संकायमा विद्यार्थीको सख्या घट्दैछ भन्ने जिज्ञासामा सो संकायकी डिन कुशुम शाक्य अन्य संकायमा पनि विद्यार्थीको संख्या नै घटेको बताउँछिन् । ‘यो संकायमा विद्यार्थीको सख्या घटेको भन्ने हल्ला मात्र हो,’ भन्छिन्, ‘केही विषयमा विद्यार्थी घटेको होलान् तर, राजनीतिशास्त्र, समाजशास्त्र लगायतका विषमा विद्यार्थीको संख्या झन बढेको छ, यस्तो अवस्थामा विद्यार्थी घटे भन्न मिल्दैन ।’ विद्यार्थी आफूले मन परेको विषय पढ्ने भएकाले यो वा यही कारणले विद्यार्थी पढ्न छोडेको भन्न नमिल्ने बताउँछिन् । किन कम भए विद्यार्थी ? उच्च शिक्षा हासिल गर्नुको उद्देश्य नै रोजगारीका लागि हो । जुन विषय पढ्दा रोजगारीका सम्भावना धेरै हुन्छन्, विद्यार्थीको रोजाइ पनि त्यही विषय पर्छन् । मानविकी संकायका विषय र अहिलेको बजारको माग नमिलेको कारण मानविकीमा विद्यार्थीको आकर्षण घटेको जानकारहरू बताउँछन् । समाजशास्त्री टिकाराम गौतम अहिलेको बजार हेरेर विद्यार्थी विषय छनोट गर्ने गरेको बताउँछन् । ‘बजारमा के–को माग छ, त्यो अनुसार आफूले पढेर काम पाउँछु कि पाउँदैन पढ्नु भन्दा पहिले विषय छनोट गरिन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘अहिले राजनीति, इतिहास, भुगोल पढेकालाई काम पाउन नै गाह्रो छ, त्यसैले पनि मानविकीमा विद्यार्थीको संख्या घटेको हुन सक्छ ।’ ब्रिटिस प्रोफेसर ट्पाइन बीले भनेका छन्, ‘समाजशास्त्र र इतिहास भनेका जुम्ल्याहा दिदीबहिनी हुन् ।’ समाजशास्त्री डा.दिलीप मल्ल शिक्षकले इतिहास र समाजशस्त्रको महत्व विद्यार्थीलाइ बुझाउन नसक्नु र यो विषयलाई सरकारले नै महत्व नदिनुले विद्यार्थीको सख्या घटिरहेको बताउँछन् । ‘विकासको लागि वा राज्यको रणनीतिको लागि समाजको अध्ययन गर्नुपर्ने हुन्छ, ‘हाम्रो समाजमा फराकिलो सामाजिक मनोविज्ञान छ, हामी एक गाउँबाट अर्को गाउँमा जाँदा त्यहाँको सामाजिक मनोविज्ञान फरक पाउँछौं, समाजको अध्ययन गर्ने शास्त्र समाजशास्त्र, समाजको मनोविज्ञान के छ ? हिजोको इतिहास कस्तो थियो भन्ने कुरा इतिहासले बताउँछ ।’ इतिहास र समाज अध्ययन गरेर यसको महत्व दर्शाउन सक्यो भने मात्र यसमा विद्यार्थीको सख्या बढ्ने उनको भनाइ छ । उनी यसको महत्व बुझाउन सकेन भने यो संकाय ठूलो संकटमा पर्ने बताउँछन् । ‘अबको बच्चालाई समाजशास्त्र, मानवशास्त्र, इतिहास , बुझाउन सक्नुपर्छ, यसका लागि राज्य संरचनामा पनि परिवर्तन गर्नुपर्छ र यसमा आवद्ध प्रोफेसर संस्थाबाट सामाजिक परामर्श गर्नुपर्ने आवश्यकता छ,’ उनले भने । समाजशास्त्री निर्मला ढकाल पढाइ, डिग्री राजगार, आर्थिक अवस्था र आर्थिक सुदृढिकरणसँग जोडिने बताउँछिन् । जसरी प्राविधिक धारमा पढिसकेपछि सजिलै रोजगारी पाइन्छ, त्यति यो विषयमा नपाइने भएकाले नै यो विषयमा पढ्ने विद्यार्थीको संख्या कमी आएको बताउँछिन् । ‘रोजगारीसँग यस्ता विषयहरू नजोडिएकाले विद्यार्थी यो क्षेत्रमा आकर्षण भएन,’ उनी भन्छिन्, ‘डिग्रीले मात्र खान लगाउन पुग्दैन, खानलाउन आफ्नो डिग्री कुनै रोजगारसँग ठोक्कीनु पर्ने भएकाले अहिलेको जुन प्रतिस्पर्धा छ, बजारमा दक्ष, प्राविधिक माग हुन्छ भन्ने विषय अध्ययन गरेर विद्यार्थी विषय रोज्छन् । ’ पाठ्यक्रममा नै विभेद कुनैपनि विद्यार्थीले सेकेण्डरी एजुकेसन इक्जामिनेशन (एसईई) दिइकेपछि आफू के विषय पढ्ने, कुन विषयमा आफ्नो भविष्य तय गर्ने योजना बनाउँछन् । प्राविधिक विषय लिएर पढ्ने वा कुनै विषय लिएर पढ्ने भन्ने उसको रोजाइ हुन्छ । तर, धेरै जसो विद्यार्थीले एसईई पास गरिसकेपछि नै मानविकी संकाय अन्तर्गतका विषय रोज्दैनन् । किनकी पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले नै यो विषय कमजोर विद्यार्थीका लागि हो भन्दै छुट्टयाइ दिएको छ । एसईईमा आएको नम्बर अनुसार विद्यार्थीले संकाय छनोट गर्नुपर्ने हुन्छ । पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको निर्देशिका अनुसार विज्ञान विषय पढ्न उच्च ग्रेड ल्याउनुपर्छ । तर, मानविकी संकायका विषय पढ्न जस्तोसुकै ग्रेड भएपनि हुने भनेको छ । एसईईपछि विद्यार्थी पढ्ने विषय उच्च ग्रेड र कम ग्रेडले छुट्याउँदा राम्रो विद्यार्थीका लागि विज्ञान र कमजोर विद्यार्थीका लागि अरू विषय भनेर छुट्टयाए जस्तो हुँदा एसइइपछि नै यो संकायमा विद्यार्थीको आकर्षण कम रहेको विज्ञहरू बताउँछन् । यस्तो व्यवस्थाले विद्यार्थीको मनोविज्ञान नै कमजोर हुने मानवशास्त्री शुरेस ढकालको भनाइ छ । कमजोर पढाइ मानवशास्त्री शुरेस ढकाल ह्युम्यानिटज र सोसल साइन्सेजको पढाइको स्तर मापन गर्ने तरिका नभएको बताउँछन् । यी संकायमा विद्यार्थी घट्नु आन्तरिक र बाह्य कारण रहेको बताउँदै उनी पढाइको गुणस्तर कमजोर हुनु, समसामयिक विषयवस्तु नहुनु, रोजगारीका लागि उत्तम क्षेत्र नभएकाले विद्यार्थीको संख्या घटेको बताउँछन् । ढकाल त्रिविको व्यवस्थापन नै कमजोर रहेको बताउँछन् । कुनै पनि विद्यार्थीलाई आकर्षण गर्न संस्था आकर्षित हुनुपर्छ,’ उनी भन्छन्, ‘विद्यार्थी यो संकाय घट्यो, यो संकायमा बढ्यो भन्ने मात्र कुरा हैन, त्रिविको जिम्मेवार निकाय को हो ? यो त्यसको जिम्मेवारी हो, कि यो सबै अधिकार विभागलाई दिनुपर्छ न भए जिम्मेवार निकाय जवाफदेखि हुनुपर्छ । ’ सम्पूर्ण अधिकार डिन अफिस अथवा केन्द्रले राख्ने नतिजा प्रकाशन गर्न ढिलो गर्ने लगायतका विभिन्न समस्या रहेको उनको धारणा छ ।
८ महिनामा जीवन बीमा शुल्क १ खर्ब, ३ कम्पनीबीच कडा प्रतिस्पर्धा
काठमाडौं । चालु आर्थिक वर्ष २०८०/८१ को ८ महिनामा जीवन बीमा कम्पनीहरूले झण्डै १ खर्ब रुपैयाँ बराबरको व्यवसाय गरेका छन् । नेपाल बीमा प्राधिकरणले सार्वजनिक गरेको तथ्याङ्क अनुसार फागुन मसान्तसम्म जीवन बीमा कम्पनीहरूले ९८ अर्ब ५९ करोड ६ लाख रुपैयाँ कुल बीमा शुल्क आर्जन गरेका हुन् । प्राधिकरणका अनुसार यस अवधिमा तीन वटा लघुबीमासहित १७ वटा जीवन बीमा कम्पनीहरूले १ करोड ३८ लाख ७ हजार २४९ वटा बीमा लेख सक्रिय रहेका छन् । समिक्षा अवधिमा नेपाल लाइफ इन्स्योरेन्सले सबैभन्दा धेरै व्यवसाय गरेको छ । यस कम्पनीले १२ लाख ९३ हजार २६० वटा बीमालेख बिक्री गरेवापत २६ अर्ब ३० करोड रुपैयाँ कुल बीमा शुलक आर्जन गरेको छ । यस्तै,समीक्षा अवधिमा लाइफ इन्स्योरेन्स कर्पोरेशन, नेशनल लाइफ र हिमालयन लाइफबीच कडा प्रतिस्पर्धा रहेको देखिन्छ । लाइफ इन्स्योरेन्स कर्पाेरेशन (एलआईसी) नेपालले ६ लाख ८६ हजार ३९७ वटा बीमा लेख बिक्री गरेर ११ अर्ब ५७ करोड ७९ लाख रुपैयाँ, नेशनल लाइफले १५ लाख ९५ हजार ४५२ वटा बीमा लेख बिक्री गरेर ११ अर्ब ५३ करोड १८ हजार रुपैयाँ, हिमालयन लाइफले ३ लाख ८८ हजार ८८७ वटा बीमा पोलिसी बिक्री गरेर ११ अर्ब १८ करोड २ लाख रुपैयाँ कुल बीमा शुल्क आर्जन गरेका छन् । यस्तै, सूर्यज्योति लाइफले ९ लाख ५८ हजार ६८४ वटा बीमा लेख बिक्रीवापत ५ अर्ब ७० करोड ८२ लाख रुपैयाँ, राष्ट्रिय जीवन बीमा कम्पनीले ५ लाख ७० हजार ३१८ वटा बीमालेख बिक्री गरेर ५ अर्ब २३ करोड ७ लाख रुपैयाँ संकलन गरेका छन् । एशियन लाइफले ६ लाख ४६ हजार ५८० बीमालेख बिक्री गरेर ५ अर्ब १५ करोड ८७ लाख रुपैयाँ, सानीमा रिलायन्स लाइफले ८ लाख ९१ हजार ६३३ बीमालेख वापत ३ अर्ब ८० करोड ३७ लाख रुपैयाँ, सिटिजन लाइफले १२ लाख २७ हजार ८०३ बीमालेख बिक्रीवापत ३ अर्ब ७२ करोड ८३ लाख रुपैयाँ, मेट लाइफले ८ लाख ५३ हजार ४४६ वटा बीमालेख बिक्री गरेर ३ अर्ब ६३ करोड ३७ लाख रुपैयाँ बराबरको व्यवसाय गरेका छन् । आइएमई लाइफले ४ लाख ४९ हजार ६७१ वटा बीमालेख बिक्री गरेर २ अर्ब ८२ करोड ६५ लाख रुपैयाँ, प्रभु महालक्ष्मी लाइफले १ लाख ६७ हजार ९६१ वटा बीमालेख बिक्री गरेवापत २ अर्ब ७१ करोड ८३ लाख रुपैयाँ, रिलायबल नेपाल लाइफले ३१ लाख ८७ हजार १०८ वटा बीमालेख बिक्र गरेर २ अर्ब ६३ करोड २१ लाख रुपैयाँ र सन नेपाल लाइफले ८ लाख ६२ हजार ८०२ बीमालेख बिक्रीवापत २ अर्ब ४७ करोड १० लाख रुपैयाँ कुल बीमा शूल्क आर्जन गरेका छन् । साथै, तीन वटा लघुबीमा कम्पनीले २७ हजार २४७ वटा बीमालेख बिक्री गरेवापत ५ करोड ५९ लाख रुपैयाँ कुल बीमा शुल्क आर्जन गरेका छन् । जसमध्ये गार्डियन माइक्रोले ९ हजार ४१२ वटा बीमालेख बिक्री गरेर १ कोड ५९ लाख रुपैयाँ, क्रेष्ट माइक्रोले १६ हजार ४८ वटा बीमालेखवापत ३ करोड ६१ लाख रुपैयाँ र लिवर्टी माइक्रोले १ हजार ७८७ बीमालेख बिक्री गरेर ६९ लाख रुपैयाँ बराबरको व्यवसाय गरेका हुन् ।
