बुवाका प्रतिस्पर्धीलाई पराजित, व्यवसायीदेखि सांसदसम्म
काठमाडौं । इलाम क्षेत्र नम्बर–२ मा नेकपा (एमाले)का उम्मेदवार सुहाङ नेम्वाङले जित हासिल गरेका छन् । नेम्वाङले २७ हजार ७ सय ७२ पाएर जित हासिल गरेका छन् भने उनको निकटतम् प्रतिस्पर्धी नेपाली कांग्रेसका उम्मेदवार डम्बर खड्काले २१ हजार ९ सय ४२ मत पाएका छन् । बुवाका प्रतिसप्रर्धिसँग जित पूर्वी नेपालको इलाम क्षेत्र नम्बर २ एमालेको गढ भनेर चिनिन्छ । विगत २५ वर्षदेखि निरन्तर एमालेको कब्जामा रहेको यो क्षेत्र उपनिर्वाचनमा पनि एमालेकै कब्जामा रह्यो । २०७९ सालमा भएको प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा सुहाङका बुवा एमाले उपाध्यक्ष तथा पूर्वसभामुख समेत रहेका स्व.सुवास नेम्वाङसँग प्रतिसपर्धा गरेका डम्मर खड्कासँग सुवासका छोरा सुहाङले प्रतिसपर्धा गरे । उनका बुवासँग १ सय १४ मतले पराजित भएका खड्का सुहाङसँग ५ हजार ८ सय ३० पराजित भए । वि.सं. २०५६ सालयता सधैं सहज जित निकाल्दै आएका एमाले नेता सुवासचन्द नेम्वाङको निधन भएपछि अहिले त्यही क्षेत्रमा उनका छोरा सुहाङले बहुमत प्राप्त गरे । त्यो पनि आफ्नो बुवाको प्रतिस्पर्धीसँग । गत भदौ २५ गते सुवासको निधन उत्रिएका थिए । नेकपा एमालेले पनि उनलाई नै उम्मेदवार बनाएको थियो । २०७९सालमा भएको निर्वाचनमा सत्ता गठबन्धनमा रहेका अरु दलको समेत समर्थन पाएका नेपाली कांग्रेसका डम्बरबहादुर खड्काले २९ हजार ९ सय ६ मत ल्याउँदा सुवासले ३० हजार २० मत पाएका थिए । २०५६ सालदेखि बुवा सुवास नेम्बाङले जितिरहेको क्षेत्रमा उनकै क्षेत्रले पुनः विजयीको झण्डा फहराएका छन् । २०५६ सालको आमचुनाव, ०६४ को पहिलो र ०७० को दोस्रो संविधान सभाको चुनाव, २०७४ को आमचुनाव हुँदै २०७९ मंसिरको आमचुनाव पनि सुवासले निरन्तर विजयी हासिल गरेका थिए । को हुन् सुहाङ ? सुहाङ संविधान सभा अध्यक्ष स्व. सुवास नेम्वाङका कान्छा छोरा हुन् । ३४ वर्षीय सुहाङले कानुनमा बिएएलएल गरेका छन् । उनी खेलकुद वृत्तमा स्पाेर्टिङ इलाम एफसी डी मेचीको अध्यक्ष छन् । उनको पुर्ख्यौली थलो इलाम नगरपालिका–७ सुन्तलाबारी हो । तर, उनी काठमाडौंमा हुर्किए । काठमाडौं स्कुल अफ ल मा बिएएलएल सकेपछि वकालतीको बाटो तय गरेका थिए । उनले २०६८ सालमा नेकपा एमालेको सदस्यता लिएका थिए । उनी अहिले पार्टीको केन्द्रीय कानुन विभाग सदस्य छन् । सुहाङ योभन्दा पहिले राजनीतिमा संगलग्न थिएनन् । बुवाको निधनपछि मात्र उनी राजनीतिमा आएका हुन् । उनको आफ्नै ल फर्म छ । राजनीतिमा आउनुभन्दा अघि उनी आफ्नै ल फर्म खोलेर काम गरिरहेका थिए । उनको इलाममा फुटबल क्लब पनि छ । उनका हजुरबुवा इलाम जिल्ला अदालतका न्यायाधीस थिए । बुवाको फेरो उनका बुवा सुवास पनि समाते । तर, उनलाई राजनीतिले बढी तान्यो । बुवा राजनीतिमा लागेपछि सुहाङले वकालती पेशामा लागे । सुहाङले निम्न माध्यामिक तहसम्मको शिक्षा काठमाडौंको ग्यालेक्सी पब्लिक स्कुलबाट पूरा गरेका छन् । माध्यामिक तहको शिक्षा पनि चाबहिल, लामपोखरीमा रहेको लोयल्टी स्कुलबाट गरेका छन् । उनी पढाइकै लागि अष्ट्रेलिया पनि पुगे । तर, पछि फर्केर नेपालमै आए । भाँडा माझ्नेदेखि जुता सिलाउने काम अष्ट्रेलिया, जापान, क्यानडा नेपाली विद्यार्थीको लागि सपनाको सहर हो । ऋण काढेर भएपनि नेपाली विद्यार्थी विदेश जान्छन् । यसबाट सुहाङ पनि अछुतो रहेनन् । उनी पनि पढाइ गर्न अष्टे«लिया पुगे । त्यहाँ भनेजस्तो सहज भएन । उनले विभिन्न अन्तर्वार्तामा आफू अष्ट्रेलिया गएर भाँडा माझेको पनि बताएका छन् । अष्ट्रेलियामा उनले ६ महिना भाँडा माझ्दै पढे । त्योभन्दा राम्रो पैसा कमाई कपडा बेच्दा हुने थाहा पाएपछि उनले कपडा बेच्ने काम पनि गरे । केही महिना जुत्ता बेच्ने काम समेत गरेको उनले बताएका छन् । उनले अष्ट्रेललियामै बसेर स्यान्डविज समेत बनाउने काम गरे । तर, केही वर्षपछि बुवा सुवासले एलएलबी पढ्न नेपालमै आउ भनेपछि सुवाङ नेपाल फर्के । बुवाको बुहारी हेर्ने चाहना अधुरो सुवास सुहाङका बुवामात्र थिएनन्, साथी पनि थिए । अष्ट्रेलियामा भाडाँ माझेको स्यान्डविज बनाएको कुरा मात्र होइन, फुटबल व्यवसायमा भएका कुराहरू उनीहरूबीच सेयर हुन्थे । सुवास पनि आफ्ना सबै कुरा छोरालाई सुनाउँथे । उनी छोरालाई बेला बखत जिस्क्याउँदै बुहारी कहिले ल्याउने भन्दै प्रश्न गर्थे । सुवासको निधन हुनु केही दिनअघि पनि सुहाङ अष्ट्रेलिया थिए । एक महिनाको लागि अष्ट्रेलिया गएका उनलाई सुवासले जिस्कँदै भनेको सुहाङले अन्तर्वार्ताको क्रममा भनेका छन्, ‘तिमिलाई काठमाडौंको कोही मन परेन जस्तो छ, बरू अस्ट्रेलियाबाट बुहारी ल्यायौ भनेपनि म खुसी हुने थिएँ, लु है अलिकति कसरत गरेर आउनु ।’ अहिले सुहाङलाई बुवाको त्यो कुराको याद धेरै आउँछ । यस्ता याद आउने हजारौं स्कृतिहरू सुहाङसँग छन् । तर, अहिले उनीसँग बुवा छैनन् । बुवाका यादहरू मात्रै छन् ।
किन घट्यो बैंकिङमा आकर्षण ?
साढे दुई दशक लामो बैंकिङ करिअरपछि म अहिले बैंकिङ क्षेत्रबाट बाहिर छु । नेपाल एसबिआई बैंकबाट करिअर सुरु गरेर ग्लोबल आइएमई बैंक, माछापुच्छ्रे बैंक हुँदै सनराइज बैंक पुग्दासम्म महत्वपूर्ण साढे दुई दशक नेपाली बैंकिङ क्षेत्रका लागि काम गरेँ । सनराइज बैंक लक्ष्मी बैंकसँग मर्जर भएपछि कार्यकाल नसकिँदै म उक्त बैंकबाट बाहिरिएँ । कार्यकाल नसकिँदै बाहिरिनुभित्रको कथा पनि बेग्लै छ । तर, मैले बैंकिङ क्षेत्रमा जे जति समय काम गरेँ, जे जति अनुभवहरू हाँसिल गरेँ । त्यो अनुभव र ज्ञानलाई सेयर गरिरहेको छु । म अहिले काठमाडौं विश्वविद्यालयअन्तर्गतको कुसुम कलेजमा भिजिटिङ फ्याकल्टीका रूपमा अध्यापन गरिरहेको छु । शिक्षण र बैंकिङ फरक विषय हो । कामको सिलसिलामा मैले जति बैंकिङ बुझेँ । त्यो अनुभव विद्यार्थीहरूलाई सेयर गरिरहेको छु । यो देशमा युवालाई आफ्नो अनुभव सुनाउन सकियो भने पनि राम्रो प्रडक्ट निस्कन सक्छ । मैले भौतिकशास्त्र, अर्थशास्त्र र व्यवस्थापनमा स्नातकोत्तर गर्दै गर्दा र पछि बैंकरको रूपमा काम गर्दा धेरै भिन्नता थियो । म स्नातकोत्तरमा दुई पटक गोल्ड मेडलिष्ट पनि बनेँ । तर, कक्षा कोठामा पढाइने र शिक्षा र वर्किङ स्टेशनमा गर्ने काम कारबाहीमा धेरै फरक हुन्छ । विद्यार्थीको एउटा रूची हुन्छ, संयोगवस् अर्कैतर्फ मोडिनुपर्ने वातावरण सिर्जना हुन सक्छ । मेरो आफ्नै पनि त्यस्तो उदाहरण छ । हरेक आमाबुबाको चाहना आफ्नो छोराछोरी डाक्टर तथा इन्जिनियर बनोस् भन्ने हुन्छ नै । मैले पनि त्यही इन्जिनियर बन्नकै लागि ११ मा विज्ञान संकायमा भर्ना भएँ । तर, आईएस्सीमा कम अंक ल्याएपछि इन्जिनियर पढ्न पाइनँ । र, स्नातकोत्तरमा फिजिक्स पढ्ने योजना बनाएँ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयको केन्द्रीय विज्ञागमा त्यतिबेला खासै ठूलो सम्भावना र वातावरण देखिनँ । त्यसपछि अर्थशास्त्रतर्फ मोडिएँ । दुई वर्ष अनुसन्धानमा पनि काम गरेँ । त्यसपछि बैंकिङ सुरु गरेँ र निरन्तर २५ वर्ष बैंकमै काम गरेँ । हुन त मेरो आमाबुबा पनि नेपाल बैंकामा काम गर्नुहुन्थ्यो । कामबाट ढिला घर फर्किनुहुन्थ्यो । त्यो देखेर मेराे बैंकमा काम नगर्ने मनसाय थियो । तर, यही क्षेत्रमा प्रवेश गर्नुपर्यो । इच्छा भएको इन्जिनियर बनिनँ, इच्छा नभएको क्षेत्रमै आएर बैंकर बनेँ । पछि बैंकिङमै इन्जोए गरेँ । त्यतिखेर बैंकमा निकै आकर्षण थियो । तर, अहिले केही खस्किएको महसुस धेरैले गरेका छन् । विगतमा मान्छेमा सूचना हुदैनथ्याे । विश्वमा के भइरहेको छ ? नयाँ अवसर के आइरहेको छ ? भनेर कुनै जानकारी पाइँदैनथ्याे । त्यसैले पनि मान्छेहरूले देशमै भएको सम्भावना र अवसरमध्ये उत्कृष्टलाई राेज्थे । त्यसैले त्यतिखेर बैंकिङ सबैको आकर्षणको जागिर पर्थ्याे । अहिले विश्व ‘ग्लोबल भिलेज’ का रूपमा विकसित भयो । छिनमै विश्वभरका सूचना पाइने प्रविधि हामीसँग छन् । अहिले मान्छेहरूसँग धेरै विकल्पहरू छन् । अवसरहरू छन् । मान्छेहरू ग्लोबल सिटिजन बन्ने र विश्वमा भइरहेका नवीनतम् अवसरहरूका विषयमा जानकार छन् । जुन राम्रो त्यसैमा गइरहेका छन् । त्यसैले पनि मान्छेहरू विदेश गइरहेका छन् । किनकि नेपालभन्दा राम्रो अवसर विदेशमा छ । बैंकरमात्रै विदेश गइरहेका छैनन्, पत्रकार, डाक्टर, शिक्षक वा निजामती कर्मचारी पनि विदेश गइरहेका छन् । जागिर छोडेर विदेश जानु बैंकिङको मात्रै समस्या होइन सबै क्षेत्रको समस्या हो । उच्च शिक्षा पढेर पनि युवाहरू विदेश गइरहेका छन् । देश जुन गतिमा विकास हुनुपर्ने हो त्यो हुन सकेको छैन । विदेश जानेहरू देश बनेन भनेरमात्रै गएका छैनन्, उनीहरू थप अवसर खोज्न विदेश गइरहेका छन् । अहिले पनि यो देशमा तुइन चढेर नदी पार गर्नुपर्ने बाध्यता छ । देशमै रोजगारी सिर्जना गर्छु भनेरमात्रै हुँदैन । काम गर्ने वातावरण पनि हुनुपर्छ । म सनराइज बैंकमा प्रमुख कार्यकारी अधिकृतका रूपमा कार्यकाल नसकिँदै बाहिरिएँ । माछापुच्छ्रे बैंकको सीईओका रूपमा काम गर्दै गर्दा पनि कार्यकाल नसिकिँदै बाहिरिएँ । तर, काम गर्न नसकेर बाहिरिएको होइन । म माछापुच्छ्रे बैंकको सीईओ हुँदा बैंकिङ क्षेत्रको औसत ग्रोथभन्दा राम्रै पफर्मेन्स थियो । तर, कम्प्रमाइज गर्नुपर्ने अवस्था सबैका लागि हुँदैन । त्योभन्दा छोड्नु राम्रो हुन्छ । सनराइज बैंकमा गएपछि एक वर्षमा ४३ प्रतिशत कर्जा वृद्धि भयो । ४० प्रतिशत निक्षेप वृद्धि भयो । १४ वर्षको अवधिमा भएको बैंकको व्यवसाय वृद्धि एक वर्षमै सम्भव गरेँ । म सीईओको रूपमा काम गर्दै गर्दा बैंकलाई मर्जर गराउनुपर्ने जिम्मेवारी थियो । बैंक सञ्चालक र राष्ट्र बैंकको चाहना पनि सनराइज बैंकको मर्जर थियो । त्यो मर्जर गराउनका लागि मैले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेँ । म सनराइज बैंकको सीईओ हुने दिनमै मेरो पूर्ण कार्यकाल हुँदैन भन्ने थाहा पाइसकेको थिएँ । तर, जति अवधिमा गरेँ सबैले सम्झिने किसिमले काम गरेँ । व्यक्तिगत स्वार्थ छोडेर मर्जरका लागि सबैसँग समन्वय गरेर काम गरेँ । मजृरपछि मलाई लक्षमी सनराइज बैंकको सिनियर डीसीईओ बस्नुपर्यो भन्ने प्रस्ताव नआएको होइन तर दुई बैंकको सीईओ भइसकेको मलाई नैतिकताले त्यो पदमा जान दिएन । र, बैंकबाट बाहिरिएँ । वर्तमान सकस र बैंकिङ सन् २००८ मा ‘ग्लोबल फाइनान्सियल क्राइसिस’ भएपछि अमेरिकामा धेरै बैंक बन्द भए । त्यो बेला सबै ठिक हुँदाहुँदै पनि वित्तीय संकट आयो । त्यसको असर नेपालमा पनि पर्यो । केही नेपाली बैंक नै विलीन भए । त्यो बेला बैंकको कर्जा असुलीमा समस्या भयो । त्यस अगाडि बैंकिङ बुम थियो । तर, त्यो संकटपछि धेरैले रोजगारी गुमाए । अमेरिकी सरकारले केही बिग बैंकलाई बचाउनका लागि रेस्क्यू गर्नुपर्यो । पछि सुधार हुँदै गयो । अहिले अमेरिमा ठूला बैंक एकदमै बलिया छन् । कुनै बेला नेपाली बैंकको नन पर्फर्मिङ एसेट (एनपीए) १५ प्रतिशत बढी थियो । केहीको ४० प्रतिशत बढी पुगेको उदाहरण पनि हामीसामू छन् । त्यतिखेर बैंकको पर्फर्मेन्सप्रति नैराश्यता थियो । त्यसपछि फेरि बुम भयो । सबैको रोजाइ बैंकिङ क्षेत्र बन्यो । सहजै कर्जा पाइन्थ्यो । आकर्षक लाभांश थियो । घरजग्गा पनि बुलमा थियो । तर, अहिले फेरि नैराश्यता सुरु भएको छ । अधिकांश बैंकले लाभांश दिन सकेका छैनन् । कुनै बेला बैंकमा जागिर गर्न तछाडमछाड गर्ने युवाहरू अहिले काम छोडेर विदेशतर्फ लागिरहेका छन् । घरजग्गा बुलमा रहेको समयमा मान्छेको रहनसहन तथा जीवनशैलीमा परिर्वतन भयो । तर, अहिले घरजग्गा क्षेत्रमा मन्दी सिर्जना हुँदा धेरैलाई सकस भएको छ । एउटा चक्र हो । सबै व्यवसायमा नाफा बढाउनुपर्छ भन्ने मेन्टालिटी हुन्छ । नियामकलाई सहीरूपमा नियमन गर्नुपर्छ भन्ने हुन्छ । राज्यले वित्तीय स्थिरता कायम गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छ । यी सबै कुरा राम्रो हुँदै जाँदा पनि समस्या आउँछ । मान्छेलाई एउटा घर भयो भने भइहाल्छ नि किन चार घर, चार ठाउँमा जग्गा चाहियो ? व्यक्तिमा सम्पत्ति बढाउने हुटहुटी छ । संस्थामा जसरी बढीभन्दा बढी नाफा कमाउने उद्देश्य छ । त्यसैले पनि यो समस्या सिर्जना हुनुमा एउटा, व्यक्ति, संस्था वा नियामकलाई दोष दिनु हुँदैन । यसमा सबै दोषी छन् । नीति निर्माताहरूले पनि समयमै निर्णय लिन सक्नुपर्छ । जब नीतिगत अस्थिरता हुन्छ अनि समस्या सिर्जना हुन्छ । आम्दानी बढाउने गतिविधिमा मान्छे बढी लागिरहेका छन् तर त्यो उत्पादनमुलक क्षेत्रमा प्रयोग भएन । एउटा ब्युटिपार्लरले राम्रो बिजेनस गर्यो भने सबैले त्यही ठाउँमा लगानी गर्छन् । नयाँ इनोभेसन छैन । सूचना प्रविधिमा जुन किसिमको इनोभेसन देखिइरहेको छ त्याे सन्तोषजनक छ । यसलाई बढाउनुपर्छ । तर, अन्य कुनै पनि इनोभेसन भएन । मान्छेहरूमा कन्फिडेन्स कम छ । लगानी गर्न पनि कन्फिडेन्स छैन । डिफल्ट बढिरहेको छ । डिफल्ट बढ्नुको कारण पनि अनुत्पादक क्षेत्रमा लगानी गर्नाले हो । अनुत्पादक क्षेत्रमा लगानी गर्नेहरूको कारण उद्योग व्यवसाय गर्नेहरूलाई समस्या भएको छ । (तत्कालीन सनराइज बैंकका सीईओ शर्मासँग गरेको कुराकानीमा आधारित)
एक अर्ब बढी लागतमा रारामा पहिलो लक्जरी रिसोर्ट बन्दै, हेलिप्याडको पनि सुविधा
काठमाडौं । कर्णाली प्रदेशकै उत्कृष्ट पर्यटकीय गन्तव्य रारा ताल क्षेत्रमा पहिलो लक्जरी रिसोर्ट बन्ने भएको छ । रारा ताल क्षेत्रमा बन्ने उक्त रिसोर्टमा अष्ट्रेलियाको एक्सपर्ट ग्रुपले लगानी गर्ने भएको हो । आइतबारबाट सुरु भएको तेस्रो लगानी सम्मेलनमा संस्कृति पर्यटन तथा उड्डयन मन्त्री हितबहादुर तामाङ तथा सचिव दीपक काफ्लेको उपस्थितिमा लगानीसम्बन्धी सहकार्यका लागि एक्सपर्ट ग्रुपका तर्फबाट बद्रि अर्याल र सञ्जीव शर्मा तथा रारा होल्डिङ्स रिसोर्ट प्राइभेट लिमिटेडका तर्फबाट अभिषेकविक्रम शाहले हस्ताक्षर गरे । पहिलो चरणमा ७० करोड र दोस्रो चरणमा ४० करोड रुपैयाँ लगानी गर्ने गरी उक्त सम्झौतापत्रमा हस्ताक्षर भएको हो । मुगु जिल्लाको छायानाथ रारा नगरपालिका वडा नं ९, मुर्माटपमा ८० रोपनी क्षेत्रफलमा बन्ने यो रिसोर्टमा पहिलो चरणमा करिब ७० करोड र दोस्रो चरणमा करिब ४० करोड रुपैयाँबराबर लगानी गरिने शाहले जानकारी दिए । डेढ वर्षभित्र निर्माण सम्पन्न गरिसक्ने लक्ष्य राखिएको रिसोर्ट स्थानीय स्रोतसाधनको प्रयोग र त्यहाँको संस्कृति झल्किने गरी निर्माण गर्न विस्तृत परियोजना प्रतिवेदनसमेत बनिसकेको शाहले बताए । उनका अनुसार यो परियोजना कर्णाली प्रदेशकै पहिलो लक्जरी रिसोर्ट भएको र परियोजना निर्माण सुरु गर्न सबै प्रक्रिया अन्तिम चरणमा पुगेको छ । उनले छिट्टै निर्माण प्रक्रियालाई तीव्रता दिने र आगामी १८ महिनाभित्र निर्माण सम्पन्न गर्ने लक्ष्य लिएको पनि जानकारी दिए । समुद्र सतहदेखि ३ हजार ७०० मिटर उचाइमा निर्माण हुने यो रिसोर्टबाट रारा ताल र त्यस क्षेत्रका हिमालहरूको उत्कृष्ट दृश्य देखिनुका साथै आसपासका क्षेत्रहरूको दृश्यावलोकन समेत गर्न सकिने बताइएको छ । ८० रोपनी जमिनमा बन्ने उक्त होटलको लागत १ अर्ब १० करोड रुपैयाँ हुनेछ । उक्त रिसोर्टमा १०० सिटको हल र हेलिप्याडको पनि सुविधा हुनेछ । एक्सपर्ट ग्रुपको अष्ट्रेलिया र नेपालमा शिक्षा र जलविद्युत क्षेत्रमा लगानी रहेको छ । यस सम्झौतासँगै, एक्सपर्ट ग्रुपले पर्यटन क्षेत्रमा पनि लगानी विस्तार गरेको छ ।
