वित्त : विविध

काठमाडौं । साताको पहिलो दिनको सेयर बजारमा उछाल आएको छ । कारोबार शुरु भएसँगै उकालो नेप्से परिसूचकले यसअघिको उच्च बिन्दु पार गरेको छ । दिउँसो एक बजेर ४५ मिनेट जाँदा परिसूचक ६५ अंकले बढेर २१५३.२५ बिन्दुमा पुगेको छ । जुन हालसम्मकै उच्च बिन्दु हो । त्यस्तै, सेन्सेटिभ इन्डेक्स पनि १२.८१ अंकले बढेर ४११.५१ बिन्दुमा पुगेको छ । यो अवधिमा ३ अर्ब ९६ करोड रुपैयाँ बराबरको सेयर कारोबार भएको छ । २०५ कम्पनीको ८५ लाख १४ हजार ७६१ कित्ता सेयर किनबेच भएको छ ।

काठमाडाैं । कोभिड महामारीले विश्वमा नकारात्मक असर बढी पुर्याएकाे भएपनि नेपाली पुँजी बजारका लागि भने महत्वपूर्ण सुधार गराएको छ । महामारी अघि प्रविधिकाे प्रयाेग घिसिपिटी रूपमा हुने गरेकाे नेपाली पुँजीबजारमा महामारीपछि भने प्रविधि अनिवार्य रूपमा भएकाे हाे । नेपाल धितोपत्र बोर्डले लकडाउनको समयमा बजारमा सेयर किनबेच गर्न चाहनेले ‘कनेक्ट आईपीएस’मा आवद्ध र ‘मेरो सेयर’को सेवा लिनैपर्ने व्यवस्था गरेको थियो । जुन सँधैको लागि अनिवार्य र लगानीकर्ताको नियमित कार्यशैली बन्दै गएको छ । कोभिड अघि कनेक्ट आईपीएस र मेरो सेयर लिने लगानीकर्ता २ देखि ३ हजार जना मात्रै रहेका थिए । तर कोभिड पछि दोश्रो बजारका कूल लगानीकर्ताको करिब ९० प्रतिशत लगानीकर्ता कनेक्ट आईपीएसमा आवद्ध भइसकेका र मेरो सेयरको सेवा सुविधा पनि लिइसकेका छन् । घरबाटै सेयर कारोबार गर्ने बढे कोभिड पछि अनलाइनबाटै सेयर कारोबार गर्नेहरु बढेका छन् । नेपाल स्टक एक्स्चेञ्जका अनुसार पछिल्लो समय करिब ९० प्रतिशत लगानीकर्ताले अनलाइनबाटै सेयर कारोबार गर्ने गरेका छन् । नेप्सेले २०७५ कात्तिक २० गतेबाटै पूर्ण स्वचालित अनलाइन कारोबार प्रणाली सञ्चालनमा ल्याएको थियो । कोभिड अघि उक्त प्रणाली मार्फत कारोबार गर्नेको संख्या न्युन थियो भने कोभिडका कारणले लकडाउन भएसँगै उक्त प्रणाली मार्फत कारोबार गर्नेको संख्या ह्वातै बढेको हो । केवाईसी र युजर खाता पनि घरबाटै भर्न सकिने त्यस्तै, सेयर कारोबारका लागि ब्रोकरकोमा गएर अनिवार्य भर्नुपर्ने ग्राहक पहिचान खाता (केवाईसी) र अनलाइन युजर खाता पनि घरबाटै भर्न सकिने भएको छ । लगानीकर्ताले उक्त सुविधा लकडाउन पछि नै पाएका हुन् । यसअघि उक्त फारम भर्न ब्रोकरको कार्यालयमा स्वयम् नै उपस्थित हुनुपर्ने व्यवस्था थियो । कोभिड महामारी रोकथाम तथा न्युनिकरणको लागि गरिएको लकडाउका कारण ब्रोकर कार्यालयसम्म पुग्न असहज भएसँगै नेप्सेले उक्त सुविधा ल्याएको हो । उक्त सुविधा लागु गर्न नेप्सेले सबै ब्रोकरहरुलाई निर्देशन पनि दिएको थियो । यससँगै, दोश्रो बजारमा लगानी गर्न इच्छुक नयाँ लगानीकर्ताले ब्रोकरको ट्रेड म्यानेजमेन्ट सिस्टम (टीएमएस) लग(इन गरेर अनलाइन रजिष्ट्रेशन फारमबाट केवाइसी फर्म भर्न सक्ने भएका छन् । नेप्से परिसूचक र कारोबार रकम दुबैमा ऐतिहासिक रेकर्ड अर्थतन्त्रको ऐना मानिने पुँजीबजारले पनि कोभिडको समयमैऐतिहासिक उचाई चुम्न सफल भएको छ । सेयर कारोबार मापन गर्ने नेप्से परिसूचक र कारोबार रकम दुबैले इतिहासमै नयाँ रेकर्ड राख्न सफल भएका हुन् । यो अवधिमा परिसूचकले २०७३ साउन १२ गतेको १८८१ को उच्चतम विन्दुलाई सजिलै पार गरेको छ । गत पुस ८ गते मात्रै परिसूचक२०७९ बिन्दुमा पुगेको छ । जुन हालसम्मकै उच्च बिन्दु हो । त्यस्तै, दैनिक एक अर्बको सेयर कारोबार हुन पनि धौधौ हुने बजारमा अहिले सजिलै अर्बौको सेयर कारोबार हुन थालेको छ । पछिल्लो समय बजारमा एकैदिनमा ९ अर्ब २२ करोड रुपैयाँसम्मको सेयर कारोबार भएको छ । जुन हालसम्मकै उच्च कारोबार रकम हो । कारोबारको आकार वृद्धि हुनुमा पूर्ण स्वचालित अनलाइन कारोबार प्रणाली (फुल्ली अटोमेटेड अनलाइन ट्रेडिङ्ग सिष्टम, नट्स) को प्रत्यक्ष योगदान रहेको नेप्सेले बताएको छ ।साथै, रकम भुक्तानी तथा सेयर हस्तान्तरणमा पनि सहजता आएकाले कारोबारमा वृद्धि भएको र त्यसको योगदान नट्स नै रहेको नेप्सेका प्रवक्ता मुराहरि पराजुलीले बताएका छन् । सेयर धितो कर्जाको सीमा बढ्यो दोश्रो बजारमा लगानी गर्नको लागि बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट लिइने ऋण अर्थात सेयर धितो कर्जाको सीमा बढेको छ । नेपाल राष्ट्र बैंकले चालु आर्थिक वर्षको लागि ल्याएको मौद्रिक नीति मार्फत उक्त कर्जाको सीमा बढाएको हो । बैंकले सेयर धितो कर्जामा मूल्यको ७० प्रतिशतसम्म ऋण दिन पाइने व्यवस्था गरेको हो । र, सेयर मूल्यांकनको लागि १२० दिनको औसत मूल्य गणना गर्ने पनि व्यवस्था चालु आवको मौद्रिक नीतिले गरेको छ । यसअघि १८० दिनको औसत मूल्य गणना गरी सेयर मूल्यको ६५ प्रतिशतसम्म मात्रै कर्जा दिन पाइने व्यवस्था थियो । ४ वर्षपछि घट्यो ब्रोकर कमिशन सेयर कारोबारमा लाग्ने ब्रोकर कमिसन घटेको छ । बोर्डले गत पुस १० गते मात्रै सेयर कारोबारमा लाग्ने कमिसनमा ३३ प्रतिशतले घटाएको हो । लगानीकर्ताले पटक पटक माग गर्दै आएका र अर्थमन्त्रालयले पनि कमिशन घटाउन निर्देशन दिएसँगै बोर्डले उक्त गृहकार्य गरेको हो । यससँगै नयाँ व्यवस्था अनुसार सेयर कारोबारमा अधिकतम०.४ प्रतिशत र न्यूनमत सीमा ०.२७ प्रतिशत ब्रोकर कमिशन तोकिएको छ । जबकी यसअघि लगानीकर्ताले सेयर किन्दा रकमको ०.६ प्रतिशतसम्म ब्रोकर कमिशन बुझाउनु पर्थ्याे । त्यस्तै, २०७३ सालमा पनि ब्रोकर कमिसन ४० प्रतिशतले घटेको थियो । सेयर भर्दा ‘पीन कोड’ अनिवार्य हाल ‘मेरो सेयर’ सफ्टवेयरबाट जुनसुकै कम्पनीको सेयर भर्दा ‘पीन कोड’ चाहिने भएको छ । सीडीएस एण्ड क्लियरिङ्ग(सीडीएससी) ले गत २०७७ असोजदेखि उक्त ‘पीन कोड’ को व्यवस्था गरी अनिवार्य लागू गरेको हो । यसअघि मेरो सेयर सफ्टवेयरमा रहेको माई आश्वा मार्फत सार्वजनिक निष्काशन भएका सेयर आवेदन प्रविष्टि गर्दा वान टाइम पासवर्ड (ओटीपी) प्रयोग गर्नुपर्ने थियो । उक्त सेवालाई प्रतिस्थापन गरी सो को सट्टामा पर्सनल आईडेन्टीफिकेसन नम्बर(पीआईएन) कोडको व्यवस्था गरेको सीडीएससीले जानकारी गराएको छ । ४ डिजिटको हुने उक्त पीन कोड बजारमा निष्काशन हुने कुनै पनि कम्पनीको सेयरमा आवेदन दिँदा अनिवार्य प्रयोग गर्नुपर्छ । मेरो सेयर मोबाइल एप सञ्चालनमा सीडीएससीले मेरो सेयरको मोबाइल एप सञ्चालनमा ल्याएको छ । कम्पनीले गत भदौ ३१ गतेदेखि ‘मेरो सेयर’ मोबाइल एपऔपचारिक रुपमा लञ्च गरी सञ्चालनमा ल्याएको हो । मोबाइल एपबाट लगानीकर्ताले सहज र गुणस्तरीय सेवा पाउने र सीडीएससीको वेबसाइटमा पनि भार कम पर्ने भएकाले कम्पनीले उक्त सुविधा ल्याएको हो । मोबाइलबाटै सेयर भर्न सकिने हाल लगानीकर्ताले मोबाइलबाटै सेयर भर्न सक्ने भएका छन् । कोभिड अघि ‘मेरो सेयर’बाट सेयर भर्न पनि कम्प्युटर तथा ल्यापटप चाहिन्थ्यो भने अहिले मोबाइल एपबाटै भर्न सकिने भएको छ । सीडीएससीले गत भदौमा लञ्च गरेको मेरो सेयर एपमा सफ्टवेयरमा जस्तो ‘माइ आश्वा’ भन्ने फिचर थिएन । उक्त एपबाट प्रयोगकर्ताले सेयर विवरण तथा पोर्टफोलियो मात्रै हेर्न पाउथे । कम्पनीले गत मंसिरमा मात्रै मेरो सेयर एपमा ‘माइ आश्वा’ भन्ने फिचर थपेको हो । त्यसपछि मात्रै लगानीकर्ताले मोबाइलबाटै आईपीओ, एफपीओ, हकप्रद, ऋणपत्रमा आवेदन दिन सक्ने भएका हुन् । उक्त एपमासेयर विवरण, पोर्टफोलियो, आईपीओ, एफपीओ तथा हकप्रद सेयर आवेदन, भारित औसत लागत गणना, इडीआइएस जस्ता सुविधाहरु समावेश छन् । घरबाटै डिम्याट खाता र मेरो सेयर नविकरण गर्न सकिने कुनै पनि बैंक तथा क्यापिटलमा हितग्राही (डिम्याट)खाता खोलेका ग्राहकहरुले घरमै बसी अनलाइन मार्फत डिम्याट खाता र मेरो सेयरको नविकरण शुल्क बुझाउन सक्ने भएका छन् ।उनीहरुले इसेवा, खल्ती, कनेक्ट आईपीएस, आईएमई पे, फोपे जस्ता भुक्तानी सेवा मार्फत नविकरण शुल्क भुक्तानी गर्न सक्नेछन् । साथै, डिम्याट खाता नखोलेका तर खोल्न इच्छुक रहेकाले पनि अनलाइनबाटै खाता खोल्न सक्ने छन् ।

सन् २०२० मेरा लागि अमेरिकी सेयर बजार अध्ययन गर्ने वर्ष रह्यो । मेरो एकाउन्ट रहेको सेयर ब्रोकरले शनिबार र आईतबार बाहेक दिनभरि नै बजारका बारेमा पढाउँछ । अनलाईन कक्षा लिएर अमेरिकी सेयर बजारको वास्तविक अध्ययन गर्ने अवसर मैले पाएँ । यो अध्ययनका लागि कुनै खर्च लागेन । मात्र समय दिएँ । सेयर बजारका बारेमा त नेपालदेखि नै जानकार थिएँ । गत वर्षको अध्ययनले अप्सन मार्केट बुझ्ने अवसर दियो । अप्सन सेयर बजारकै एक औजार हो । यो एकदम नै जोखिमपूर्ण लगानी हो । नयाँ विषय सिक्ने अवसर पाएकोमा दंग छु । एक कित्ता सेयर किनेर भएपनि विश्वका ठूलाभन्दा ठुला कम्पनीको सेयर होल्डर बन्न पाइने अवसर सेयर बजारले नै दिएको हो । रमाईलो कुरा के छ भने सेयर किनबेच गर्दा ब्रोकरलाई कुनै शुल्क नै तिर्नु पर्दैन । उल्टो दिनभरि अनलाईन पढाउँछन् । सन् २०२० का उच्च रुपमा सेयर भाउ बढेका कम्पनीमा एमाजन, एप्पल, टेस्ला, निभिडिया भए । एक वर्षको अवधिमा जूमको सेयर मूल्य ४० डलरबाट ६ सय पुगेर अहिले ३ सय ५० को हाराहारीमा छ । विमान बनाउने कम्पनी वोईङको सेयर एक सय डलर भन्दा तल पनि आयो । गूगलको सेयर पनि एक हजार डलरभन्दा तल आएर अहिले १७ सय डलर पुगेको छ । सपिफाईको सेयर मूल्य पनि चार सयबाट १३ सय डलर पुग्यो । चाईनिज कम्पनी अलिबाबाको सेयर मूल्य पनि दुई सयबाट तीन सय १८ सम्म पुगेर फेरि अहिले २ सय ३५ डलरमा झरेको छ । टेस्लाको सेयर किन्नेले सन् २०२० मा धेरै कमाए । टेस्लाको सेयर मूल्य तीन सय डलरबाट २५ सय डलर पुग्यो । एक सेयर हुनेले पाँच सेयर थपेर पाएपछि मूल्य चार सय डलरमा आयो । फेरि अहिले सात सय डलर नाघेको छ । नौ महिनाको अवधिमा टेस्लाको सेयर तीन सयबाट ४ हजार डलर नाध्यो । एमाजनको सेयर १५ सयबाट ३५ सय डलर पूग्यो । फेसबुकको सेयर मूल्य पनि राम्रैसँग बढ्यो । सन् २०२० को अनुभवको आधारमा भन्नुपर्दा ठूलो र बढि सेयर मूल्य भएका कम्पनीको नै सेयर किन्नु पर्ने रहेछ । यो कम्पनीको सेयर धेरै बढ्यो, अब घट्छ होला भनेर नकिन्यो, त्यसैको मूल्य बढ्ने रहेछ । नाफा कमाउने र मूल्य बढिरहेका कम्पनीकै सेयर किन्दा कमाउन सकिने रहेछ । साना र सस्तो मूल्य भएका कम्पनीको सेयरमा कमाउने भन्दा गुमाउने संभावना बढि देखियो । सवै कम्पनीमा एउटै नियम त लाग्दैन । तर पनि पैसा लगानी गर्ने भनेको ठुला कम्पनीमा रहेछ । बजार घटे पनि ठुला कम्पनीको सेयर मूल्य नै पहिला बढ्ने देखियो । भ्याक्सिन आउने भएपछि कोरोनाका कारणले घटेका कम्पनीको सेयर मूल्य बढ्न थालेको छ । हेरौं अब सन् २०२१ मा कुन कुन कम्पनीले धेरै कमाउने हुन् । कुन कुन कम्पनीले गुमाउने हुन् । (अमेरिकामा रहेका नेपाल आर्थिक पत्रकार समाज (सेजन) का पूर्व अध्यक्ष सापकोटको फेसबुकबाट)