सेवा : पर्यटन

म्याग्दी । प्राकृतिक, सांस्कृतिक, भौगोलिक, जातीय र जैविक विविधताका साथै ऐतिहासिक सम्पदा म्याग्दीका पर्यटकीय सम्पदा हुन् । हिमाल, अग्ला पहाड, वनजङ्गल, नदी, झरना, तालतलैया, ऐतिहासिक र धार्मिकस्थल, विभिन्न जातजातिका विविधतायुक्त कलासंस्कृति, रहनसहन र जीवनशैली म्याग्दीको पर्यटन विकासका आधार मानिएको छ । संसारको सातौँ अग्लो हिमाल हो धौलागिरि आठ हजार एक सय ६७ मिटरको उचाइमा रहेको छ भने १०औँ अग्लो हिमाल अन्नपूर्णको उचाइ आठ हजार ९१ मिटर छ । फ्रान्सेली पर्वतारोही मौरिस हर्जोगले पहिलोपटक सन १९५० जुन ३ तारिखका दिन अन्नपूर्ण प्रथम आरोहण गरेर इतिहास रचेका थिए । अरु थुप्रै मनमोहक हिमालको जिल्ला पनि हो म्याग्दी । यहाँ नीलगिरि, चुरेन, गुर्जा, मानापाथीलगायत हिमाल छन् । साहसिक मुटु भएकाहरू हिमाल चढ्छन् । पदयात्राका लागि पनि यहाँ राम्रा पदमार्ग छन् ।  धवलागिरि हिमालको आधार शिविर हुँदै मुस्ताङ निस्कने धौलागिरि चक्रिय, धौलागिरि आइसफल र सेञ्चुरी पदमार्ग । धेरैजसो पर्वतारोही र पदयात्री नाउरा, बगर, दोभान, इटाली आधार शिविर हुँदै मुस्ताङको मार्फा निस्कन सकिने चक्रीय धौलागिरि पदमार्गमा हिँड्छन् । अन्नपूर्णका प्रथम आरोही सम्मानमा मौरिस हर्जोग पदमार्ग सञ्चालनमा ल्याइएको छ । अन्नपूर्ण गाउँपालिका–४ मा पर्ने नारच्याङ गाउँदेखि अन्नपूर्ण प्रथमको आधार शिविर जोडिन्छ यो पदमार्ग । नारच्याङ हँुदै एकै दिनमा आधारशिविर पुग्न सकिन्छ । यो पदमार्ग रमणीय, मनमोहक र प्राकृतिक सौन्दर्ययुक्त छ । नारच्याङदेखि हुमखोलासम्म गाडी र हुमखोलादेखि फुतफुते, भुसकेत हुँदै आधारशिविर पुग्न सकिन्छ । अन्नपूर्ण आधारशिविर फराकिलो र समथर भूगोलमा छ । आधारशिविर नजिकैको नारच्याङ पञ्चकुण्ड ताल यहाँको अर्को विशेषता हो । पदयात्रामा फुतफुतेलगायतका झरनाका साथै विभिन्न जातका गुराँस, वन्यजन्तु, पक्षी तथा वनस्पति अवलोकन गर्न सकिन्छ । अन्नपूर्ण पदमार्गमा होटल तथा लज सुविधा छैन । त्यसैले पर्वतारोही तथा पदयात्रीले क्याम्पिङ गर्नुपर्छ । अक्करे पहाड, जङ्गल, ग्रामीण जीवनशैली, स्थानीय कला संस्कृति, प्राकृतिक तातोपानी कुण्ड, वनजङ्गल अवलोकन गर्न पाउनु धौलागिरि पदमार्गका आकर्षण हुन् । भोङभोङे, मिस्तुङ कुना, लामो छहरा, कुलिवाङ, तातोपानी र झुम्टोगोठ छहराको रमणीय दृष्यावलोकन गर्न पनि पाइन्छ । पदमार्गको इटालियन क्याम्पदेखि माथि होटल तथा लज सुविधा नभएकाले पदयात्रा गर्दा क्याम्पिङ गर्नु पर्ने बाध्यता छ । धवलागिरि गाउँपालिकाको ताकम, बेनी नगरपालिकाको ज्यामरुककोट, बेनीबजारको बेनी कोत, रघुगङ्गा गाउँपालिकाको भगवती कोत म्याग्दीका ऐतिहासिक कोतघर हुन् । चौबिसे राज्यका पालाका हातहतियार र सामग्री राखिएका कोतघरमा दसैंको समयमा विशेष पुजाआजा हुने गर्छ । पहाडी भूगोल र हिमालको दृश्यावलोकन गर्न सकिने उच्च स्थानमा रहेका कोतघरका हतियार इतिहासका साक्षी हुन् । कालीगण्डकी नदी किनारमा नौ रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको एउटै विशाल चट्टानमाथि रहेको गलेश्वर पश्चिमको पशुपतिनाथका रुपमा परिचित छ । सत्ययुगमा सतीदेवीको गला पतन भएकाले गलेश्वर नाम रहेको किम्बदन्ती छ । यहाँ शिवालय, राधाकृष्ण मन्दिर, कहिल्यै नसुक्ने जलबराह कुण्ड पनि छन् । पौलस्त्य ऋषिका नाति लंकाका राजा रावण जन्मिएको ठाउँ पौलस्त्य–पुलहाश्रम म्याग्दीको बेनी नगरपालिका–५, पुलाचौरस्थित पछैमा पर्छ । पौलस्त्य मन्दिर नजिकै रावणको नाभी गाडिएको भन्ने ढुङ्गा (पत्थर) छ । बेनी नगरपालिकाको गाजनेमा रहेको नेपालमै फरक स्वरूपको पाँच सय वर्ष पुरानो जगन्नाथ मन्दिरभित्र जगन्नाथ, डिम्ब महाराज, गणेश, रामलक्ष्मण, कृष्ण, बलराम, नृसिंह, चतुर्बाहुका मूर्ति छन । ऋषिमुनि र माताहरूले तपस्या गरेर ज्ञान आर्जन गरेको बेनी नगरपालिकाको स्वर्गाश्रममा आन्तरिक र बाह्य पर्यटक जाने गर्छन् । जनैपूर्णिमा पर्वका अवसरमा विशेष पूजाआजा हुने रघुगङ्गा गाउँपालिकाको रिखार पनि म्याग्दीको प्रसिद्ध धार्मिकस्थल हो । तीन हजार ४०० मिटर उचाइमा अवस्थित म्याग्दीको धार्मिकस्थल मालिका धुरी प्राकृतिक रुपमा सुन्दर र रमणीय छ । मनोकांक्षा पुरा हुने जनविश्वासका साथ मालिकामा चण्डी, ज्येष्ठ र कात्तिक पूर्णिमामा विशेष पूजाआजा गर्ने भक्तजनको घुइँचो लाग्छ । बिम, बिमवाङ, दुखु, हिदी, टोड्के र ठाडाखानीको बाटो भएर पुगिने मालिकाबाट २० भन्दा बढी हिमशृङ्खलालाई नजिकबाट अवलोकन गर्न सकिन्छ । बिम हुँदै मालिका धुरीमा जाने बाटोमा पर्ने बराह ताल र प्रभुचेला आश्रम पनि यस क्षेत्रका आकर्षण हुन् । धवलागिरि गाउँपालिका–१ मा अवस्थित गुर्जा गाउँलाई ‘लुकेको वस्ती’, ‘दुरवस्ती’, ‘एकल वस्ती’ तथा जीवित मानव सङ्ग्रहालय पनि भन्ने गरिन्छ । गुचुमुच्च बस्ती । परम्परागत ढुङ्गा र माटोबाट बनेका परम्परागत घरहरू । छन्त्याल जातिको जीवनशैली, सभ्यता र संस्कृति बुझ्ने आँखीझ्याल हो गुर्जा । चुरेन, पुथा र गुर्जा हिमालको जरामा बसेको बस्तीले पर्यटकलाई लोभ्याउँछ । जडीबुटीको भण्डार पनि हो गुर्जा गाउँ । यहाँ यार्सागुम्बा, जटामसी, निरमसी, सतुवा, कुट्कीलगायत धेरै थरिका बहुमुल्य जडीबुटी पाइन्छ । त्यसैले त गुर्जालाई ‘हर्बल हव’ उपमा समेत दिइन्छ ।  मुना–लुलाङ हुदै एक दिन पुरै हिँडेर गुर्जा गाउँमा पुगिन्छ । पर्यटकका लागि गाउँमा होमस्टे सुविधा छ । त्यहाँदेखि गुर्जा हिमालको आधारशिविर पुग्न चार घण्टा, चुरेन पुग्न २ दिन र पुथाको आधारशिविर पुग्न २ दिन ४ घण्टा लाग्छ । गुर्जा माथि बस्ती नभएकाले क्याम्पिङ गर्नुपर्ने हुन्छ । हिमाल आरोहणका अतिरिक्त वन्यजन्तु, पंक्षि, झरना, ग्रामीण बस्ती, जीवनशैली, वनस्पति र जडीवुटीको अवलोकन गर्न पाउनु धौलागिरि, गुर्जा, चुरेन र पुथा हिमालको आधारशिविरको आकर्षण हो । गुर्जा हुँदै डोल्पा जोड्ने पश्चिम धौलागिरि र ढोरपाटन शिकार आरक्ष जोड्ने पदमार्ग पहिचान भएको छ । बसन्त ऋतुमा गरिने महसिकार गुर्जाको थप आकर्षण हो । म्याग्दीको घोडेपानी, पुनहिल, मोहरेडाँडा र फूलबारी क्षेत्रमा लालीगुराँसको घना जङ्गल छ । नेपालमा पाइने ३२ मध्ये ८ प्रजातिका गुराँस यहाँ पाइन्छन् । गुराँसे जङ्गलको पृष्ठभूमिमा हिमाल र सूर्योदयका दृश्यमा रम्न पाउँदा बेग्लै आनन्दको अनुभूति हुन्छ । म्याग्दीको पोखरेबगरदेखि गाडी र कास्कीको नयाँपुल, घान्द्रुक भएर पुगिने घोडेपानीमा आमा समूहले संग्रहालय पनि सञ्चालन गरेका छन् । पर्यटकका लागि घोडेपानीमा सुविधायुक्त होटल छन् । घोडेपानीबाट करिब एक घण्टा उकालो चढेपछि पुनहिल (तीन हजार २१० मिटर) पुगिन्छ । पुनहिलबाट हिमालको लामो लर्कन देखिन्छ । त्यसैगरी पुनहिलबाट करिब चार घण्टा हिँडेपछि पुगिने अन्नपूर्ण–धौलागिरि सामुदायिक पदमार्ग अन्तरगत तीन हजार ३०० मिटर उचाइको मोहरेडाँडाबाट धौलागिरि, गुर्जा, अन्नपूर्ण, माछापुच्छ्रेलगायत १६ भन्दा बढी हिमाल देखिन्छन् । घोडेपानीका साथै नागी, हम्पाल, लेसपार, राम्चे हँुदै पुगिने मोहरेडाँडामा सामुदायिक लज सञ्चालन गरिएको छ । प्यारीभारानी ताल, फुलबारी, कालीसार, करवाकेली थान र संग्रहालय, आलडाँडा, करबाकेली पदमार्ग, टिकोट घोडेपानी–पुनहिल आसपासका सहायक गन्तब्य हुन् । तीन हजार ६६० मिटर उचाईको सुन्दर हिलस्टेशन खोपाराबाट हिमालको लामो लर्कन, सूर्योदय र सूर्यास्तको मिठास देखिन्छ । हिमचुली, अन्नपूर्ण प्रथम, अन्नपूर्ण साउथ, बराह शिखर, निलगिरि साउथ, टुकुटे पिक, मानापाथी हिमाल र धौलागिरि हिमशृङखला देखिने खोपारामा भेडाबाख्रा र चौरी गाईको गोठ थप आकर्षण हुन् । खोपाराबाट एक दिन र एक बिहान हिँडेपछि पुगिने चार हजार ६३० मिटर उचाईमा, बराह शिखर हिमालको फेदीमा रहेको खयर भारानी प्रख्यात शक्तिपिठ हुन् । मनोकामना पूरा हुने विश्वासका हरेक बर्ष जनै पूर्णिमाका दिन यहाँ मेला लाग्छ । पाउद्वार गाउँदेखि खोपारा हुँदै खयरतालसम्म व्यवस्थित पदमार्ग छ । घोडेपानी, शिख, पाउद्वार र नारच्याङबाट एकै दिनमा पुग्न सकिने खोपारामा पाउद्धार पर्यटन सहकारी संस्थाले सामुदायिक होटल सञ्चालन गरेको छ । बयली र ढाडँखर्क खोपाराका सहायक गन्तब्य हुन् । बेनी–जोमसोम सडकमै पर्ने महभिर र दानाको रुप्से झरना म्याग्दी हुँदै मुस्ताङ जाने आउनेका लागि रमाउने थलो हुन् । धवलागिरि र अन्नपूर्ण हिमालको बीच भएर बग्ने, शालिग्राम पाइने विश्वको एकमात्र, कालीगण्डकी नदीले निर्माण गरेको विश्वकै गहिरो अन्धगल्छी रुप्से झरनाको नजिकै छ । बेनी–जोमसोम सडकअन्तर्गत नागढुङ्गादेखि पाँच मिनेट गाडी र १५ मिनेट उकालो हिँडेपछि पुगिने नारच्याङ झरना पनि पर्यटकीय सम्भावना बोकेको प्राकृतिक स्थल हो । छङछङ सुसाउँदै झर्ने सुन्दर र आकर्षक देखिने झरनामा पर्ने इन्द्रेणीले मनै हराउँछ । बेनी नगरपालिका–४ सिंगामा रहेको तातोपानी कुण्ड प्राकृतिक उपचारस्थलका रुपमा परिचित छ । बिरे नुनको गन्धमा निस्कने पानी सङ्कलन गरिएको पोखरीमा स्नान गरेर छाला, ग्यास्ट्रिक, वाथ, चोटपटक लागेको स्वास्थ्य समस्या निको भएको बिरामीहरू बताउँछन् । बेनी बजारदेखि आठ किलोमिटर टाढा रहेको सिंगा तातोपानी बजारमा पाहुनाका लागि आरामदायी होटल सुविधा छ । अन्नपूर्ण गाउँपालिकाको भुरुङ्ग तातोपानीमा प्राकृतिक रुपमा निस्कने तातोपानी सङ्कलन गरिएका दुईओटा पोखरी र धारामा स्नान गर्न सकिन्छ । अन्नपूर्ण चक्रीय पदमार्ग र मुस्ताङ भ्रमण गर्ने पर्यटकका लागि विश्रामस्थल बनेको भुरुङ्ग तातोपानीमा सुविधासम्पन्न होटल तथा लज छन् । अन्नपूर्णको पाउद्वार, रातोपानी, सेकार्कु, रघुगङ्गाको दर्मीजा, धवलागिरिको बगर र गुर्जाको तातोपानी कुण्ड पनि पर्यटकीय हिसाबले सम्भावनायुक्त छन् । रघुगगा गाउँपालिकाको रुइसेमा भुमे मन्दिर, नौलि बराह, देउराली मन्दिरलगायतका धार्मिक स्थल छन् भने घनाजङ्गल र जडीबुटी पाइन्छ । रुइसेदेखि ४५ मिनेट  उकालो पैदलयात्रापछि पुगिने करिब २६ सय मिटर उचाईमा अबस्थित भेडीओडारबाट धौलागिरि, माछापुच्छे, अन्नपूर्ण, निलगिरि, मनास्लु हिमाल, सूर्योदय, पहाडी भूगोल, गुरासे जङ्गलको अवलोकन गर्न सकिन्छ । धौलागिरि आइसफल पदमार्गको प्रवेशबिन्दुमा रहेको रुइसे गलेश्वरदेखि एक घण्टा गाडीको यात्रा गरेपछि पुगिन्छ । भगवती मैदानमा रहेको ऐतिहाँसिक कोत मन्दिरको धार्मिक महत्व छ । दुई हजार पाँच सय मिटर उचाइमा रहेको टोड्केको स्वच्छ हावापानी र शान्त वातावरणले तन/मन दुबै चङ्गा बनाउँछ । गुराँसे जङ्गलको टाकुरामा रहेको टोड्केबाट धौलागिरि, गुर्जा, मानापाथी, निलगिरि, अन्नपूर्ण, माछापुच्छे« र लमजुङ हिमालको लामो लस्कर देखिन्छ । टोड्केमा स्वर्गद्वारी मन्दिर र सिद्धथान छन् । मन्दिरभित्र रहेका शिवलिङ्ग र महाप्रभूले प्रयोग गरेका खराउ ऐतिहासिक सम्पदा हुन् । झिँ, पूर्णगाउँ र बाखेतको बाटो भएर पुगिने धौलागिरि सेञ्चुरी पदमार्गको प्रवेशद्वार टोड्केमा रिसोर्र्ट तथा होमस्टे सञ्चालन भएको छ । बागलुङ, रुकुम र म्याग्दी जिल्लामा फैलिएको ढोरपाटन शिकार आरक्षको घुस्तुङ र बार्से ब्लकसहित १५ प्रतिशत क्षेत्रफल म्याग्दीको धवलागिरि गाउँपालिकामा पर्छ । वन्यजन्तुको सिकार, समथर भूगोल, चरन क्षेत्र, बुकी पाटन, पक्षी, वनस्पति, हिमशृङ्खलाको अवलोकनका लागि ढोरपाटन परिचित छ । म्याग्दीको धारापानी–ताकम–मुना–लमसुङ–मरेनी हुँदै एक दिन र लमसुङ–गुर्जा–गुर्जाघाट हुँदै दुई दिन पैदल हिँडेर ढोरपाटन पुगिने पदमार्गमा पर्ने नर्जा झरना थप आकर्षण हो । ढोरपाटन सिकार आरक्ष जाने र गुरिल्ला पदमार्गमा पर्ने ३४१० मिटर उचाइमा जलजलाबाट पहाडी भूगोल, सूर्योदय र प्राकृतिक सौन्दर्यको मनमोहक दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ । नागबेली परेर बगेका म्याग्दी र कालीगण्डकीको दोभानमा रहेको बेनी बजारदेखि धवलागिरि हिमालसम्मको दृश्य देखिने खबराको लभ्लीहिल (मायालु डाँडा) बेनी बजार नजिकैको नयाँ गन्तव्य हो । त्यसैगरी बेनी नगरपालिकाको भकिम्ली र काठेखोला गाउँपालिकाको सिमानामा रहेको बेलको जस्तो आकारको रुप भएको बेलढुङ्गा पहाडी भूगोल, सूर्योदय र हिमशृङ्खलाको दृष्यावलोकनका लागि गन्तव्य बनेको छ । यिनै प्राकृतिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्पदाहरुको उपयोगमा नै म्याग्दीको समृद्धि जोडएको छ । रासस

काठमाडौं । ६ वर्ष अगाडिको कुरा हो । १२/१३ जना मान्छे अमेरिकाबाट आएर होटल ह्यातमा बसेका थिए । उनीहरूले पूरै होटल बुक गरेका थिए । यस्तो खबर उनले सञ्चारमाध्यमबाट थाहा पाएका थिए । होटल ह्यातको खबर थाहा पाएको एक दिन उनी घरमा बसिरहेका थिए । त्यही खबर थाहा पाएको त्यस्तै दुई–तीन दिनअघि अचानक सुरेन्द्र लोहनीलाई अमेरिकी दूतावासबाट फोन आयो । ‘सुरेन्द्र, आई एम कलिङ फ्रम अमेरिकन एम्बेसी । आर यु फ्री सम डेज आफ्टर टुमरो ?,’ फोनमा एक महिलाको आवाज आयो । सुरेन्द्रले भने, ‘एस म्याम, आई एम ।’ उताबाट फेरि आवाज आयो, ‘क्यान यु गो टु बौद्ध स्तुपा एट सिक्स थर्टी अन टुमरो मर्निङ ?’ उनले भने, ‘एस म्याम, आई क्यान ।’ बौद्ध जान सुरेन्द्रलाई स्पेसल ड्रेस (कोट पाइन्ट, टाई र जुत्ता) मा सजिएर आउन भनिएको थियो । त्यसो भनिरहँदा सुरेन्द्रलाई सानो मान्छे आउन लागेको होइन क्यारे भन्ने मनमा लागिसकेको थियो । त्यो दिन सुरेन्द्र तयार भएर सखारै ६ बजे नै बौद्ध स्तुपाको प्रवेशद्वार गेटमा पुगेर उभिए । ‘त्यहाँ अमेरिकन एम्बेसीबाट मान्छेहरू आए । पुलिसहरू पनि तैनाथ भइरहेका थिए । फुटपाथमा कसैलाई हिँड्न दिइएको थिएन । केही मान्छे फूलमाला लिएर पनि उभिइरहेका थिए,’ सुरेन्द्र उज्यालिँदै विकासन्युजसँग अनुभव सुनाउँछन्, ‘जब साढे ६ बज्यो, तब प्रहरीका भ्यान साइरन बजाउँदै आए । त्यहीबीचमा कालो लिमोजिन कार पनि सँगै आयो । कारको ढोका खुल्नासाथ त्यहाँबाट एक महिला ओर्लिइन् । उनी थिइन्, अमेरिकी संसदको पूर्वसभामुख न्यान्सी पेलोसी । उनीसँग अरू १२ जना कँग्रेस प्रतिनिधिमण्डल पनि थियो ।’ न्यान्सीलाई उनको बौद्ध स्तुपा घुमाउने टुरिष्ट गाइड (पर्यटक पथप्रदर्शक) सुरेन्द्र हुन् भनेर चिनाइएको थियो । गाडीबाट ओर्लिएको एकैछनिमा न्यान्सीले सुरेन्द्रलाई देखिन् । देख्नासाथ भनिन्, ‘हाई सुरेन्द्र, हाउ डु यु डु ?’ सुरेन्द्रले भने, ‘आई एम फाइन म्याम ।’ त्यसपछि न्यान्सी, उनको प्रतिनिधिमण्डल र सुरेन्द्र बौद्ध स्तुपा क्षेत्र प्रवेश गरे । न्यान्सीले बौद्ध स्तुपाका बारेमा सुरेन्द्रसँग विविध जानकारी मागिन् । सुरेन्द्रले आधा घण्टा न्यान्सीलाई बौद्ध घुमाए । ‘मैले बौद्ध स्तुपाबारे जानेजतिको सबै कुरा उहाँलाई बुझाएँ,’ सुरेन्द्र अहिले पनि पुलकित हुँदै भन्छन्, ‘अनि मैले न्यान्सीलाई स्तुपाभित्र लिएर गएँ । त्यहाँ पहिला नै खबर गरिएको थियो । मैले उनलाई त्यहाँको सिस्टम र उनीहरूले गर्ने सबै कामबारे जानकारी दिएँ ।’ ००० जीवनका पाँच दशकभन्दा बढी समयदेखि टुरिस्ट गाइड गरिरहँदाका अनेक अनुभव छन् सुरेन्द्रसँग । तर, न्यान्सी पेलोसीसँग बौद्धमा बिताएको ३० मिनेट ७५ वर्षीय सुरेन्द्रको जीवनकै सबैभन्दा अविष्मरणीय पल हो । ‘त्यहाँबाट बिदा हुने समय न्यान्सीले मलाई टोकन अफ लभ भनेर एउटा क्वाइन दिनुभएको थियो,’ उनले भने, ‘त्यसमा एकातिर उहाँको सिग्नेचर छ भने अर्कातिर अमेरिकी संसद भवनको फोटो छ । भोलिपल्ट अमेरिकी दूतावासबाट हाम्रो अतिथिलाई राम्रो गाइड गर्नुभएकोमा तपाईंलाई धेरै धन्यवाद भनेर प्रशंसापत्र पनि आएको थियो । ती क्षण मेरा लागि निकै अविष्मरणीय छन् ।’ न्यान्सी अमेरिकी संसदको ५२औं सभामुख हुन् । उनी दुई कार्यकाल सभामुख भएकी थिइन् । सन् २००७ देखि २०११ सम्म पहिलोपटक र २०१९ जनवरीबाट २०२३ जनवरीसम्म दोस्रोपटक । सुरेन्द्रले न्यान्सीलाई बौद्ध स्तुपा घुमाउँदा न्यान्सी पूर्वसभामुख थिइन् । ००० झण्डै ५० वर्षअघि एकजना योगी आएका थिए भारतबाट । उनले योगको सात दिने कार्यक्रम चलाएका थिए । त्यसमा सुरेन्द्रले पनि भाग लिएका थिए । त्यहाँ योगा गर्दा उनले एकदमै आनन्द महसुस गरे । त्यही बेला नै उनले योगाप्रति आफूलाई प्रतिबद्ध गरेका थिए । उनी दैनिक बिहान एक घण्टा योगा गर्छन् । ७५ वर्षको उमेरसम्म पनि उनी फुर्तिलो हुनुको राज हो योगा । ‘म जति पनि हिँड्न सक्छु,’ उनी आँटिले पारामा भन्छन्,’ दुई वर्षअघि पोखरा ट्रेकिङ गएको थिएँ । त्यहाँ ११ घण्टाको ट्रेक गरेँ, केही भएन । पर्यो भने अहिले पनि जान्छु भन्ने हिम्मत आउँछ ।’ ००० काठमाडौं खिचापोखरीमा जन्मिएका हुन् वरिष्ठ टुरिस्ट गाइड सुरेन्द्र लोहनी । उनले शान्ति निकेतन विद्यालयबाट विद्यालय शिक्षा सुरु गरे । उनका हजुरबुबाले डिल्लीबजारमा घर किनेपछि उनीहरू त्यहाँ बसाइँ सरेर गए । त्यहाँ आएपछि उनले डिल्लीबजारमा रहेको पद्मोदय विद्यालयबाट २०१८ सालमा एसएलसी पास गरे । नेवारी समुदायमा हुर्के बढेका सुरेन्द्रका टोलभरिका केटा साथी थिए । स्कुलमा पनि उनका प्रशस्तै साथी थिए । तिनै साथीसँग मिलेर सुरेन्द्र खुबै गुच्चा खेल्ने, चंगा उडाउने, टुँडिखेलमा गएर फुटबल खेल्ने गर्थे । उनी डिल्लीबजार आउँदा अहिलेजस्तै ठूला भवन बनेका थिएनन् । पुरानो घर खिचापोखरी जाँदा सुरेन्द्र त्यही टुँडीखेलको मैदान हुँदै जान्थे । राजा महेन्द्रको पालामा नै टुँडिखेल फिनिसिङ गरिएको उनलाई सम्झना छ । सुरेन्द्रका बुबा जुटमिलमा काम गर्थे । १८ वर्ष जुटमिलमा काम गरेपछि उनी फेरि नेपाल राष्ट्र बैंकको बोर्ड डाइरेक्टर भएर पनि काम गरे । त्यतिबेलाका सुमधुर र रमाइला सम्झना उनका मनसपटलमा अझै ताजै घुमिरहन्छन् । ००० एसएलसीपछि सुरेन्द्र त्रिचन्द्र कलेजमा आइकम गर्न व्यवस्थापन संकायमा भर्ना भए । पढाइमा पनि उनी मध्यम विद्यार्थी थिए । उनले बिकम पनि त्रिचन्द्र कलेजबाट नै पूरा गरे । व्यवस्थापनमै मास्टर्स (स्नातकोत्तर) पनि सक्काए । सन् १९६८ मा उनले मास्टर्स पढ्दै गर्दा वर्तमान राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेल नेपाली पढ्दै थिए । अर्थशास्त्रमा पूर्वअर्थन्त्री रामशरण महत र पूर्वमन्त्री अर्जुननरसिंह केसी पोलिटिकल साइन्स लिएर पढ्दै थिए । कलेज पढ्दा पनि उनी र उनका साथी खेलकुदका क्रियाकलापमा बढी सक्रिय हुन्थे । त्यहाँ पनि फुटबल, टेबलटेनिसलगायत खेलहरू आयोजना हुन्थे । त्यस्तै कलेजमै आयोजना हुने नाटकमा पनि उनी भाग लिन्थे । ००० सुरेन्द्र आइकम पढ्ने बेला नेशनल ट्रेडिङको अफिस अहिले याक एण्ड यती होटल भएको ठाउँमा थियो । त्यहाँ असिस्टेन्ट पदका लागि भ्याकेन्सी खुलाएको थियो । उनी र उनका साथी मिलेर त्यहाँ एप्लाई गरे । परीक्षा दिए र उनीहरूको त्यहाँ नाम पनि निस्क्यो । उनले त्यहाँ ६ महिनामात्रै काम गरे । ‘म त्यहाँ काम गर्दा कलेजमा बिहान पढाइ हुन्थ्यो,’ सुरेन्द्रले सुनाए, ‘काम गर्न जानका लागि मैले दुइटा विषयको पढाइ छुटाउनुपर्ने भयो । त्यसो गर्नुपरेपछि मेरो ती विषयमा पढाइ पनि कमजोर हुँदै गयो ।’ पढाइ कमजोर हुँदै गएपछि घरबाट पनि सुरेन्द्रलाई जागिर नखान र पढाइमा ध्यान दिन सुझाव आयो । ‘घरमा बुबाले पढाइ सकेर पो जागिर खाने त, यसरी त पढाइ पनि बिग्रिन्छ, पढाइ सकेरमात्रै जागिर खानू भन्नुभयो, मैले ६ महिनामात्रै काम गरेँ,’ उनी सम्झिन्छन् । उनले पढ्नकै लागि भनेर जागिर छाडे । तर, उनका साथीले भने जागिरलाई निरन्तरता दिए । उनका साथीको ठूलो पोस्टमा बढुवा हुँदै गएको पनि उनले सुनाए । त्यो टर्निङ प्वाइन्ट पढाइलाई निरन्तरता दिएका सुरेन्द्रले एमकम पनि सके । जागिर छाडेको हुनाले यसै घरमा बसेर पत्रिका पढिरहेका थिए । उनले गोरखापत्र पढ्दै गर्दा त्यहाँ भएको एउटा सूचनामा उनको नजर गयो । त्यहाँ लेखिएको थियो– ‘जो कोही गाइड बन्न चाहनुहुन्छ भने दर्खास्त दिनुहोला’ । त्यो सूचना निकालेको थियो पर्यटन विभागले । सूचना पढेपछि सुरेन्द्रले त्यहाँ एप्लाई गर्ने विचार गरे । उनले त्यो खबर साथीलाई पनि सुनाए । उनीसहित चार साथीले त्यहाँ अन्तर्वार्ता दिए । विभागले उनीहरू सबैलाई छान्यो । त्यसपछि सुरु भयो तालिम । तालिम लिइसकेपछि उनीहरूको परीक्षा भयो । परीक्षामा पास पनि भए । ‘त्यतिबेला ३–३ महिनामा परीक्षा हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘वर्षको अन्तिममा फाइनल परीक्षा हुन्थ्यो । पास हुनका लागि ७० प्रतिशत अंक ल्याउनुपथ्र्यो ।’ सुरेन्द्रले गाइड नै बन्छु भनेर कहिल्यै सोचेका थिएनन् । एमकमको परीक्षा दिएका उनले रिजल्टका लागि तीन महिना कुर्नुपथ्र्यो । त्यो खाली समयको सदुपयोग गर्ने उद्देश्यले उनी त्यहाँ जोडिएका थिए । ००० २०२९ सालमा सुरेन्द्रले त्यसबेलाको टप ट्राभल कम्पनी यती ट्राभल्सबाट गाइडिङ पेसा सुरुवात गरे । त्यहाँ पनि उनले ६ महिनामात्र काम गरे । त्यसपछि उनले चिया विकास समितिमा अधिकृत चौथो श्रेणीमा काम गरे । त्यहाँ उनले टोकला चियाको मार्केटिङ गरे । त्यहाँ काम गर्दाको अनुभ पनि गजबको भएको उनी सुनाउँछन् । ‘मैले काम गर्दा मेरो अफिस बालाजु थियो, त्यहाँ बेलायतका एकजना मार्केटिङ हेड थिए,’ उनले सुनाए, ‘त्यतिबेलाका चिया विकास संस्थानका अध्यक्षले राम्रोसँग काम गर्नुभयो भने बेलायतीको ठाउँमा तपाईंलाई राख्छौं भने ।’ ६ महिना नपुग्दै बोर्डको निर्णयले सुरेन्द्रलाई मार्केटिङ हेड बनायो । ५–६ वर्ष काम गरेपछि उनको दोस्रो श्रेणी र अर्को ६–७ वर्षपछि उनको प्रथम श्रेणीमा बढुवा भयो । उनले सुरुदेखि अन्तिमसम्म नै मार्केटिङ हेरे । मार्केटिङ गर्दाका अनुभव पनि सुरेन्द्रसँग कम रमाइला छैनन् । ‘बजार बुझ्नका लागि बेलाबेला गइरहन्थेँ । असन, इन्द्रचोक, नयाँसडक हाम्रा बजार थिए । कसैले चियाको मूल्य बढी भयो भन्थे, कसैले सरकारी कम्पनीले पनि भारतबाट ल्याएको चियाभन्दा पनि महँगो बेच्ने भन्थे,’ उनी सम्झिन्छन्, ‘त्यतिबेला सरकारी सामान एकदमै सस्तो हुनुपर्छ भन्ने मान्यता थियो । चियाको मूल्य ७० रुपैयाँ थियो । हम्रो मार्जिन त्योभन्दा अलिकति कम हुन्थ्यो । मान्छेलाई कन्भिन्स गर्ने काम सजिलो होइन ।’ त्यो बेला, झापा, इलाम, कन्यामजस्ता ठाउँबाट चिया काठमाडौं ल्याएर प्रशोधन गरी बजार पुर्याउने गरिएको उनी बताउँछन् । त्यतिबेला उनको सरकारी तलब महिनाको ३ हजार रुपैयाँ थियो । ००० यती ट्राभल्समा काम गर्ने क्रममा नै गाइडको लाइसेन्स लिइसकेका सुरेन्द्रलाई चिया विकास समितिबाट रिटायर हुनासाथ के गर्ने भन्ने तनाव भएन । उनले त्यहाँबाट रिटायर भइसकेपछि फेरि टुरिस्ट गाइडको काम सुरु गरे । उनलाई एडभेन्चर ट्राभल्स एजेन्सीबाट गाइडिङका लागि अफर आयो । तर, उनले फ्रिलान्सर भएर काम गर्न थाले । उनलाई एकपछि एक ट्राभल एजेन्सीबाट अफर आउन थाल्यो । ‘त्यसरी जब होल्डर भएर काम गरिनँ मैले,’ उनी भन्छन्, ‘आफ्नै घरमा बस्ने, आइडेन्टीटी उपलब्ध गराउने हो । राम्रो काम गर्नेका लागि कामको कमी हुँदैन ।’ अहिलेसम्म सुरेन्द्रले तीन दर्जनजति ट्राभल कम्पनीका लागि काम गरिसकेका छन् । टुरिस्ट गाइडिङका अनेकौं अनुभव सँगालेका छन् सुरेन्द्रले । उनी अंग्रेजी भाषामा टुरिस्टलाई गाइड गर्छन् । हुन त उनले बिकम पढ्ने बेला नै जापानी र फ्रेन्च भाषा सिकेका थिए । उनले गाइड नै गर्छु र मलाई यो चाहिन्छ भनेर सिकेका भने होइनन् । ‘केही भाषा सिक्यो भने विदेश नै जानुपर्यो भने पनि काम लाग्छ भनेर सिकेको थिएँ,’ उनले भने, ‘त्यतिबेला युनाइटेड नेसनमा काम गर्ने धेरैजना विदेश गएका थिए । मलाई पनि अवसर धेरै ठाउँमा थियो ।’ तर, आफूले सिकेका दुई भाषा जापानी र फ्रेन्च भने काम नलागेको उनी बताउँछन् । सुरेन्द्रले टुरिस्ट गाइड बनेर नेपालका अधिकांश पर्यटकीयस्थलमा पर्यटक घुमाइसकेका छन् । उनी चितवन, पोखरा, भैरहवा, लुम्बिनी, पाल्पा र काठमाडौं उपत्यकाका सबै ठाउँ पुगेका छन् । ००० आधा जीवनभन्दा बढी अवधि पर्यटकसँग बिताएका सुरेन्द्रसँग अनेकौं अविस्मरणीय पल छन् । ‘अमेरिकीलाई घुमाउँदा धेरै आनन्द आउँछ,’ उनी सुनाउँछन्, ‘अमेरिका उन्नत देश त्यसै भएको रहेनछ । नेपाल आउने बेला पनि यो विकासशील देश हो । यिनीहरूले पनि विकास सिक्दैछन्, हामीले सहयोग गर्नुपर्छ भनेर सोच्ने रहेछन् । उनीहरू एकदमै स्नेही मान्छे हुन् । उनीहरूसँग घुलमिल हुँदा मलाई धेरै रमाइलो लाग्छ ।’ नेपाल आउने पर्यटकले नेपालसँग विकास गर्ने प्रशस्त माध्यम हुँदाहुँदै पनि किन विकास हुन नसकेको भन्ने प्रश्न गर्ने सुरेन्द्र बताउँछन् । ‘उनीहरू खासगरी हाम्रो देशको भाषा, संस्कृति, इतिहास, धर्म, वेषभूषा, सम्पदा लगायतका बारेमा जान्न इच्छुक हुन्छन्,’ उनी भन्छन्, ‘हाम्रा १६औं शब्तादीमा बनेका मठमन्दिर देख्दा उनीहरू दंग पर्छन् । त्यतिबेला तिमीहरू यति उन्नत रहेछौ, हाम्रो त केही थिएन १६औं शताब्दीमा भन्छन् ।’ सुरेन्द्रले अमेरिका, अस्ट्रेलिया, न्युजिल्याण्ड, क्यानडालगायत देशका टुरिस्टलाई गाइड गरेका छन् । उनीहरूलाई गाइड गर्ने क्रममा अनेकौं कुरा सिक्न र सिकाउन पाउँदा उनलाई खुसी लाग्ने गर्छ । ‘यति धेरै विदेशीलाई घुमाएँ र अझै पनि घुमाउँदै छु,’ उनी भन्छन्, ‘अहिलेसम्म मैले त्यस्तो नमिठो अनुभव गर्नुपरेको छैन ।’ ००० लगनशील भएर लाग्ने हो भने गाइडिङ पेसामा रहेर पनि आनन्दले जीवन निर्वाह गर्न सकिने सुरेन्द्रको अनुभव छ । ‘निरन्तरता दिनुपर्यो पहिलो कुरा,’ उनी भन्छन्, ‘आफ्नो भाषा सुधार गर्दै जानुपर्यो । साइट सिइङ गर्न जाने बेला हामीले पर्यटकलाई विस्तार गर्ने विषयवस्तुको राम्रो ज्ञान भयो भने दुःख हुन्छ जस्तो मलाई लाग्दैन ।’ आफ्ना हातखुट्टा चल्दासम्म गाइड गरिरहने सुरेन्द्र बताउँछन् । उनले धेरै देशका पर्यटकलाई गाइडिङ गरे । तर, उनलाई पश्चिमी देशका मान्छे गाइड गरिरहँदा उनीहरूको मधुर बोली, म्यानर, खाना खाने तरिका, उठबस र व्यक्तित्व निहार्दा निकै घत लाग्ने गर्छ । ‘मैले उनीहरूको त्यो व्यक्तित्व अपनाउन धेरै परिश्रम गरेँ,’ उनी भन्छन्, ‘कति सफल भएँ थाहा छैन । तर, म उनीहरूबाट धेरै इम्प्रेस्ड (प्रभावित) छु, हामी आफूलाई धर्म संस्कृतिका हिसाबले कल्चर्ड कन्ट्री त भन्छौं, उनीहरू आफ्नो बानी व्यवहारलाई कल्चर मान्छन्, यो हामीले अनुशरण गर्नुपर्ने एउटा पक्ष छ ।’ ००० सन् १९९८ देखि २००१ सम्म नेपालको पर्यटकीय अवस्था एकदमै राम्रो भएको सुरेन्द्र बताउँछन् । त्यसपछि दशक लामो आन्तरिक द्वन्द्व, प्राकृतिक विपत्तिले हेर्न लायक संरचना ढलेपछि बिस्तारै पर्यटक कम हुँदै गएको उनको अनुभव छ । ‘आन्तरिकरूपमा हेर्ने हो भने पर्यटकका लागि चाहिने वातावरण हामीले सिर्जना गर्न सकेका छैनौं,’ उनी भन्छन्, ‘हामीसँग अझै विश्वलाई देखाउनुपर्ने धरोहर धेरै बाँकी छन् । तर, तिनीहरूको हुनुपर्ने संरक्षण, त्यहाँ जाने बाटोघाटो र सुगमता विकास गर्न सकेका छैनौं ।’ पर्यटक जान रुचाउने क्षेत्रमा बाटोघाटो नभएको सुरेन्द्र बताउँछन् । सबै पर्यटक ट्रेकिङ नै गर्न रुचाउँछन् भन्ने नहुने उनको भनाइ छ । ‘धेरै पर्यटक हिमाली क्षेत्रमा जान रुचाउँछन्, माउन्टेन फ्लाइट गर्न रुचाउँछन्, जाने माध्यम हवाई मार्ग हो,’ उनी भन्छन्, ‘हाम्रा जहाजलाई युरोपियन युनियनदेखि लिएर आइकाओसम्मले ब्ल्याक लिस्टमा राखेको छ, यसले पनि नराम्रो सन्देश प्रवाह भइरहेको छ ।’ काठमाडौंलाई मात्रै टुरिज्म हब भनेर भन्न नमिल्ने सुरेन्द्रको तर्क छ । ‘हामीकहाँ आउने पर्यटक ट्रेकिङ जान्छन्, हिमाल जान्छन्,’ उनी भन्छन्, ‘काठमाडौंको ट्राफिक जुन छ, त्यो एकदमै डरलाग्दो छ, हामीले एयरपोर्टबाट होटल लैजाने समयमा उनीहरूले यो अवस्था नजिकबाट नियालिरहेका हुन्छन्, यहाँको धुलो, धुवाँ, ट्राफिक अस्तव्यस्तता देखेर यसकै लागि हामीले ८–१० हजार डलर खर्च गरेका हौं त भनेर प्रश्न पनि गर्छन् ।’ सरकाले देखेको पर्यटनबाट देशको समृद्धिको सपना अहिले भइरहेका प्रयासबाट मात्रै सम्भव नहुने सुरेन्द्र बताउँछन् । ‘सरकारले पर्यटक भित्र्याउन केही गरेकै छैन,’ उनी भन्छन्, ‘गरेको भए कागजमै गरेको होला, सुरुमा गर्नुपर्ने महत्वपूर्ण काम भनेको ट्राफिक नियन्त्रण हो, भिसामा पनि सहुलियत दिनुपर्यो, पूर्वाधार विकास हुनुपर्यो, गाडीबाट चढ्ने र झर्ने ठाउँ तोकिनुपर्यो, उनीहरूको सहजता हेनुपर्यो, तब न लक्ष्य पूरा हुन्छ ।’ पर्यटन मन्त्रालय, पर्यटन विभाग तथा पर्यटन बोर्डले देशमा भएका ट्राभल ट्रेड तथा गाइडलाई पर्यटनका के समस्या छन् भनेर सोध्नुपर्ने बताउँछन् उनी । समस्या पहिचान गरेर समाधानतर्फ लाग्न सकियो भने मात्रै नेपालमा पर्यटक वृद्धि गरेर समृद्धिको सपना साकार हुने उनी बताउँछन् ।

काठमाडौं । काटमाडौंको चोभार स्थित मन्जुश्री पार्कमा क्यानोपी जिपलाइन सञ्चालनमा आएको छ । तीन चरण गरेर खेल्न पाइने जिपलाइनको कुल लम्बाइ करिब ४ सय मिटर छ । सबै चरणको जिपलाइन खेल्न करिब १० मिनेट लाग्छ । जिपलाइन खेल्दा गरिने अनुभुति अनुसार पहिलो चरणलाई एड्भेञ्चरु, दोस्रोलाई डेयर डेभिल्सु र तेस्रोलाई द फनु नामाकरण गरिएको छ । लोकप्रिय नायिका वर्षा राउतले शनिबार जिपलाइन उद्घाटन गरेकी छन् । उनले ३ चरणको जिपलाइनमा अन्यत्र भन्दा फरक र रोचक अनुभव लिएको बताइन् । जिपलाइनका क्रममा मन्जुश्रीले काटेको चोभारको आकर्षक गल्छी, जलबिनायक मन्दिर, चोभारको गुम्बा, नवनिर्मित सुख्खा बन्दरगाह, चम्पादेवी र चन्द्रागिरी डाँडा, काठमाडौँ तथा ललितपुरका सुन्दर दृश्यावलोकन गर्न सकिनेछ । टेकअफ टावरबाटै सुन्दर हिमशृङ्खला देख्न सकिन्छ । जेबी एड्भेन्चरले पर्यटन विभाग र स्थानीय तहसँग स्वीकृती लिएपश्चात जिपलाइन सञ्चालनमा ल्याउन ल्याएको कम्पनीका निर्देशक पञ्चलाल महर्जनले जानकारी दिए । दैनिक ३ सयदेखि ३५० जनासम्मले जिपलाइन खेल्न सक्छन् । जिपलाइन हरेक दिन बिहान १० बजेदेखि साँझ ५:३०बजेसम्म सञ्चालन हुने उनको भनाइ छ । १ सय किलोग्राम तौल भएकासम्मले जिपलाइन खेल्न मिल्ने महर्जनले जानकारी दिए । कति लाग्छ शुल्क  ? कम्पनीले जिपलाइनको पुरै प्याकेज केही समयका लागि १२ सय रुपैयाँ प्रतिव्यक्ति उपलब्ध गराउनेछ । तर पूरै नगरेर एक स्टेप मात्रै जिपलाइन गर्ने हो भने ५ सय रुपैयाँ प्रतिव्यक्ति तिर्नुपर्नेछ । टेण्डम (जोडी) जिपलाइनको मज्जा १ हजार ५ सय रुपैयाँमै लिन सकिन्छ । विद्यार्थी (परिचय पत्र सहित) र किर्तिपुर नगरपालिकाको वडा नम्बर ६ का स्थानीयले सबैखाले जिपलाइनमा २५ प्रतिशत छुट पाउनेछन् । कसरी पुग्ने ? एकान्तकुनाबाट मेडिसिटी हस्पिटल हुँदै २ किलोमिटरको दूरीमा मन्जुश्री पार्क पुग्न सकिन्छ । सार्वजनिक सवारीमा जाँदा रत्नपार्क वा लगनखेलबाट दक्षिणकाली जाने गाडी चडेर जान सकिन्छ । रिङरोडको बल्खुबाट जान पायक पर्नेले सिधै बल्खु गएर ३ किलोमिटर दक्षिण जाँदा पनि पुगिन्छ । बल्खुबाट सार्वजनिक सवारी सहजै पाइन्छ । एड्भेन्चर हब बनाउने भावी योजना ?  कम्पनीले चोभारमा एडभेञ्चर हब नै बनाउने गरी परियोजना विकास गर्दैछ । जिपलाइन पनि सोही अन्तर्गतको परियोजना भएको महर्जन बताउँछन् । उनले भने, ‘हामीले जिपलाइन सञ्चालन गरिसकेपश्चात क्रमश: अन्य गतिविधि पनि लञ्च गर्छौं । जसका लागि तयारी भइरहेको छ । यो ठाउँलाई एडभेञ्चर हब बनाउने हाम्रो लक्ष्य हो ।’ कम्पनीले चोभारमा ग्लास ब्रिजमा बञ्जी र स्विङ, स्काइ साइक्लिङ लगायत अन्य एड्भेञ्चरसँगै होटल तथा बिग सिनेमाको निर्माण छिट्टै सुरु गर्ने महर्जनले बताए ।