९५ प्रतिशत पर्यटकको नगदमै कारोबार, यी हुन राष्ट्र बैंकले देखाएका कारण
काठमाडौं । नेपाल भ्रमण गर्ने अधिकांश विदेशी पर्यटकहरूले नगद कारोबार गर्ने गरेका छन् । नेपाल राष्ट्र बैंकले गण्डकी प्रदेश भ्रमण गर्ने विदेशी पर्यटकहरूको बसाइ तथा खर्चको प्रवृत्तिसम्बन्धी गरेको विशेष अध्ययन प्रतिवेदनमा साढे ९५ प्रतिशतले नगदका माध्यमबाट भुक्तानी गर्ने गरेका छन् । सर्वेक्षणमा संलग्न पर्यटकहरूमध्ये नगदको माध्यमबाट ९४.९३ प्रतिशत पर्यटकले, कार्डको माध्यमबाट ४.९७ प्रतिशत पर्यटकले र मोबाइल वालेटको माध्यमबाट ०.१० प्रतिशत पर्यटकले विभिन्न खर्चका लागि भुक्तानी गर्ने गरेका छन् । बसाइ खर्चको भुक्तानीका लागि सबैभन्दा धेरै ८७.८० प्रतिशत पर्यटकले नगदका माध्यमबाट, ११.९ प्रतिशत पर्यटकले कार्डका माध्यमबाट र ०.३० प्रतिशत पर्यटकले मोबाइल वालेटका माध्यमबाट भुक्तानी गर्ने गरेका छन् । खानपिन खर्चको भुक्तानीका लागि सबैभन्दा धेरै ९१.४४ प्रतिशत पर्यटकले नगदका माध्यमबाट र ८.२६ प्रतिशत पर्यटकले कार्डका माध्यमबाट भुक्तानी गर्ने गरेको राष्ट्र बैंकको अध्ययनले देखाएको छ । यातायात खर्चको भुक्तानीका लागि सबैभन्दा धेरै ९६.६१ प्रतिशत पर्यटकले नगदका माध्यमबाट र ३.३९ प्रतिशत पर्यटकले कार्डका माध्यमबाट भुक्तानी गर्ने गरेको देखिएको छ । पर्यटकले गर्ने गरेका विभिन्न पर्यटकीय क्रियाकलापका लागि भुक्तानी गर्ने क्रममा ९८.१६ प्रतिशत पर्यटकले नगदका माध्यमबाट र १.८४ प्रतिशत पर्यटकले कार्डका माध्यमबाट भुक्तानी गर्ने गरेको पाइएको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ । यसैगरी पर्यटकहरूले तिर्ने राजस्वमा पनि सबैभन्दा धेरै ९८.०२ प्रतिशत पर्यटकले नगदमार्फत भुक्तानी गर्ने गरेको पाइएको छ । विभिन्न खर्चको भुक्तानी गर्दा नगद नै बढी प्रयोग हुनुको कारणहरूमा कार्ड रिडिङ मेसिन सबै ठाउँमा सहजै उपलब्ध नहुनु, भएकाले पनि सबै कार्ड स्वीकार नगर्नु, कमिसन शुल्क धेरै हुनु, कार्डबाट नगद निकाल्ने सीमा थोरै हुनु, सबै ठाउँमा अनलाइन भुक्तानी गर्न नसक्नु, ई-पेमेन्टको सेटलमेन्टमा ढिलाई हुनु, कार्डको माध्यमबाट भुत्तानी गर्दा वस्तु तथा सेवाको मूल्य नै बढी तिर्नुपर्ने लगायतका कारण रहेको राष्ट्र बैंकको अध्ययनले देखाएको छ । विश्वका ४१ देशबाट गण्डकी प्रदेशमा भ्रमण गर्ने पर्यटकहरू समावेश गरी राष्ट्र बैंकले अध्ययन गरेको थियो । सबैभन्दा बढी भारत, फ्रान्स, अमेरिका, बेलायत र अष्ट्रेलियाबाट पर्यटकहरू आउने गरेका छने । सबैभन्दा बढी युरोप महादेशबाट ४६.२५ प्रतिशत र सबैभन्दा कम दक्षिण अमेरिका महादेशबाट ०.७५ प्रतिशत पर्यटकहरू आउने गरेका छन् । तर, अफ्रिका महादेशबाट गण्डकी प्रदेशमा पर्यटकहरू आएको पाइएन । सबैभन्दा बढी साहसिक क्रियाकलापमा संलग्न हुन ४०.१८ प्रतिशत र सबैभन्दा कम २.९८ प्रतिशत पर्यटकहरू व्यापारिक प्रयोजनका लागि आउने गरेको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ । गण्डकी प्रदेश भ्रमण गर्ने पर्यटकहरूको नेपालमा औसत बसाइ अवधि २२ दिन रहेको अध्ययनले देखाएको छ । तर, गण्डकी प्रदेशमा औसत बसाइ अवधि भने १२ दिन रहेको पाइएको छ । उक्त सर्वेक्षणमा संलग्न पर्यटकहरूको नेपालको औसत बसाइको तुलनामा गण्डकी प्रदेशको औसत बसाइ ५४.५५ प्रतिशत रहेको छ । [pdf id=500392]
पारिवारिक जमानीमा लघुवित्तबाट कर्जा पाइने, उच्च तहका कर्मचारीको छनोट र सरुवा-बढुवामा कडाइ
काठमाडौं । नेपाल राष्ट्र बैंकले पारिवारिक जमानीमा पनि लघुवित्त संस्थाले कर्जा दिनसक्ने व्यवस्था गरेको छ । राष्ट्र बैंकले मौद्रिक नीति कार्यान्वयनका लागि आइतबार परिपत्र जारी गर्दै यस्तो व्यवस्था गरेको हो । ‘विपन्न तथा न्यून आय भएका व्यक्तिलाई सामूहिक जमानीमा लघु उद्यम वा व्यवसाय सञ्चालन गर्न प्रयोजन खुलाई प्रतिसमूह सदस्य बढीमा ५ लाख रुपैयाँसम्म लघुकर्जा उपलब्ध गराउन सकिनेछ । विगत दुई वर्षदेखि कर्जा उपभोग गरी असल वर्गमा परेका समूह सदस्यको हकमा ७ लाख रुपैयाँ सीमा कायम गरिएको छ,’ परिपत्रमा भनिएको छ । तर, प्रतिपरिवार २५ हजार रुपैयाँसम्मको कर्जा पारिवारिक जमानीमा मात्र प्रदान गर्न सकिने व्यवस्था राष्ट्र बैंकले गरेको हो । यस्तै, राष्ट्र बैंकले बिना धितो सामूहिक जमानीमा वा धितोको सुरक्षणमा लघुकर्जा प्रदान गर्दा यस व्यवस्था बमोजिमको कर्जा सीमा ननाघ्ने गरी एउटा ऋणीलाई अधिकतम २ वटा लघुवित्त वित्तीय संस्थाले कर्जा प्रवाह गर्न सक्ने व्यवस्था पनि गरेको छ । वाणिज्य बैंक, विकास बैंक र वित्त कम्पनीबाट कर्जा लिएका ऋणी लघुवित्त वित्तीय संस्थाबाट कर्जा लिन योग्य हुने छैनन् । यस प्रयोजनका लागि अन्य बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट कर्जा लिए/नलिएको सम्बन्धमा ऋणीको स्वघोषणा गराउनुका साथै कर्जा सूचनाको आधारमा समेत अन्य बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट (लघुवित्त वित्तीय संस्था समेत) कर्जा लिए/नलिएको एकिन गर्नुपर्ने परिपत्रमा उल्लेख छ । यस्तै, राष्ट्र बैंकले लघुवित्तका कर्मचारी छनाेट, सरुवा, बढुवा, पदस्थापन तथा मूल्यांकनमा कडाइ नीति अघि सारेको छ । संस्थाको शाखा व्यवस्थापक वा सोभन्दा माथिको कर्मचारी भर्ना गर्दा उक्त कर्मचारीको विगतको पृष्ठभूमि विश्लेषण गरेर मात्र नियुक्त गर्नुपर्ने तथा निश्चित तालिम एवं कार्यानुभवका आधारमा मात्र पदोन्नति र जिम्मेवारी दिनुपर्ने व्यवस्था राष्ट्र बैंकले गरेको छ । संस्थाले नो युओर ईम्प्लाेईको प्रयोगसम्बन्धी व्यवस्था गर्नुपर्ने, कर्मचारीको छनाेट, सरुवा, बढुवा तथा पदस्थापन गर्दा तालिमलगायत सम्बन्धित सर्टिफिकेशन कोर्स लिएको भए त्यस्तो विशेष योग्यतालाई समेत आधारका रूपमा लिनुपर्ने र संस्थाले व्यवस्थापकीय तहका कर्मचारीहरूलाई स्पष्ट कार्यविवरण उपलब्ध गराउनुपर्ने र त्यसको मूल्यांकन समय-समयमा गर्नुपर्ने व्यवस्था राष्ट्र बैंकले गरेको छ । यस्तै, लघुवित्तले नाफाको निश्चित रकम ग्राहक संरक्षण कोषमा राख्नुपर्ने छ । अब लघुवित्त कम्पनीहरूले २०८२ असारमा ग्राहक संरक्षण कोषमा नाफाको १.५ प्रतिशत, २०८३ असार हुने नाफापछि २ प्रतिशत र २०८४ मा नाफाको ३ प्रतिशत रकम राख्नुपर्ने छ। वार्षिक १५ प्रतिशतभन्दा बढी लाभांश (नगद वा बोनस) वितरणको प्रस्ताव गरेमा १५ प्रतिशतभन्दा माथिको प्रस्तावित लाभांशको ३५ प्रतिशतले हुने रकम यस्तो कोषमा राख्नुपर्ने हालको व्यवस्था कायमै छ।
नेपालका अस्पतालमा रोबाेटिक सर्जरी, यसरी भयो सम्भव
काठमाडौं । विगतमा नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्र विविध कारण धेरै नै पछाडि परेको थियो । कहिले शल्यक्रियामा आवश्यक औजार नहुँदा समस्या हुन्थ्यो त कहिले रोग पत्ता लाग्दा पनि शल्यक्रिया असफल हुन्थ्यो । यही मेसोमा पछिल्लो पटक नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रले प्रविधिमा यति धेरै फड्को मारेको छ कि एकदमै जटिल शल्यक्रिया पनि सजिलै सफल हुन थालेका छन् । विशेषज्ञ डाक्टरहरू मुटु, कलेजो, किड्नी जस्ता अंगको शल्यक्रिया दिनहुँ गरिरहेका हुन्छन् । यसमा कहिले सफल, कहिले असफल हुन अस्वाभाविक पनि होइन । शल्यक्रियाका औजार पर्याप्त नहुँदा र सही औषधोपचार नहुँदा नेपालीहरू भारत जान बाध्य थिए । नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रले प्रविधिमा मारेको ठूलो फड्कोकै कारण अधिकांश रोगको शल्यक्रिया र उपचार अब देशमै सम्भव हुन थालेको छ । विशेषज्ञता अनुसार डाक्टरले नेपालमै कैयौँ जटिल केशको सफल उपचार गरेका छन् । शिक्षण अस्पतालमा कलेजो प्रत्यारोपणदेखि विभिन्न अस्पतालले हरेक अंगको राम्रो उपचार गरिरहेका छन् । अहिले हरेक अस्पतालमा गुणस्तरीय उपचारमा निजी अस्पतालले प्रतिस्पर्धा नै गरिरहेका छन् । यसैको होडमा धेरैजसो निजी अस्पतालमा आधुनिक किसिमका प्रविधि पनि भित्र्याइएका छन् । नयाँ-नयाँ प्रविधि र विशेषज्ञताले नेपाल स्वास्थ्य क्षेत्रमा अब्बल हुँदै गइरहेको कतिपयको तर्क छ । डा. नुतन शर्मा महिलाको पाठेघरसँग नजिक भएको १२ वर्ष बढी भयो । उनलाई पाठेघरको हरेक पार्टपुर्जाबारे थाहा छ । धेरैका काम नलाग्ने पाटपुर्जा आफ्नै हातले चिरेर फालेकी छन् । बच्चा हुन नसक्ने भन्दै आश मारेका दम्पतीलाई आमाबुबाकाे खुसी दिएकी छिन् । यतिसम्म कि ५८ वर्ष पुगेका, महिनावारी रोकिइसकेका महिलाको काखमा सन्तान र ओठमा हाँसो दिने काम पनि गरेकी छिन् । विभिन्न औजारबाट १२ वर्षसम्म हातले पाठेघरको काम अथवा शल्यक्रिया गर्दे आएकी नुतन अहिले रोबोटबाट सर्जरी गर्छिन । उनी कार्यरत बि एण्ड बी अस्पतालले रोबोट ल्याएपछि अहिले रोबोटिक सर्जरी उनकाे दैनिकी बनेकाे छ । गएको असारमा एक जना महिलाको ओभरीको सिस्ट र अर्की महिलाको पाठेघरको ट्युमर रोबोटबाट निकालेकी डाक्टर नुतन अहिले दैनिक दुई/तीन जना महिलाको सर्जरी गर्छिन् । डा. नुतन रोबोटमार्फत सर्जरी गर्न पाउनु आफ्नो करियरकै महत्वपूर्ण क्षण भएको बताउँछिन् । ‘मेरा लागि त महत्वूर्ण हो नै, यो देशको स्वास्थ्य क्षेत्रका लागि पनि कोशेढुंगा हो,’ उनी भन्छिन्, ‘नेपालमै पहिलो पटक त्यो पनि हाम्रो अस्पतालमा मैले नै सर्जरी गर्न पाउनु खुसीको कुरा हो, शल्यक्रियामा ठूलो घाउ नपारी नै अप्रेसन गर्न मिल्छ, यसो गर्दा जोखिम धेरै हुँदैन र परिणाम पनि राम्रो आउँछ ।’ अन्नपूर्ण न्यूरो अस्पतालमा पनि रोबोटिक सर्जरी माइतीघरमा रहेको अन्नपूर्ण न्यूरोलोजिकल इन्स्टिच्युट एण्ड एलायन्स साइन्सेज (अन्नपूर्ण न्युरो अस्पताल) ले पनि रोबोटिक सर्जरी सुरु गरेको छ । ‘कम्प्लिट न्यूरो रोबोटिक सेट- रेमोबोट’ को माध्यमबाट रोबोटिक सर्जरी सेवा सुरु गरेको अस्पतालले जनाएको छ । विज्ञान र प्रविधिको प्रयोग गरी सेवालाई थप प्रभावकारी र विश्वसनीय बनाउन रोबोटिक सर्जरीले सहज बनाउने अस्पतालका अध्यक्ष एवं वरिष्ट न्यूरो सर्जन डा. बसन्त पन्तले बताए । ‘विश्वमा आएका नयाँ प्रविधिबाट नेपालमा पनि सेवा दिनुपर्छ भनेर हामीले रोबोट भित्र्याएका हौँ,’ उनी भन्छन्, ‘यसले योभन्दा अगाडि गर्दै आएको सर्जरीभन्दा सहज बनाउँछ, जटिल शल्यक्रियामा रोबोटको सहायता लिदाँ सहज हुन्छ ।’ यो अस्पतालमा न्यूरो र स्पाइन सर्जरीमा रोबोटको सहयता लिइन्छ । अन्नपूर्ण न्यूरोले ब्रेन ट्युमर, डिस्टोनिया र छारे रोगका बिरामीमा रोमोबोटको प्रयोग गरेकाे छ । बि एण्ड बी अस्पताल र अन्नपूर्ण न्यूरोभन्दा पहिले काठमाडौं सिनामंगलमा रहेको काठमाडौं मेडिकल कलेजले नेपालमै पहिलो पटक रोबोटिक न्यूरोसर्जिकल माइक्रोस्काेप प्रयोगमा ल्याएको थियो । बिरामीको सुरक्षित र भरपर्दो शल्यक्रियाका लागि केएमसीले अत्याधुनिक ‘जैस किनोभो ९००’ माइक्रोस्कोप ल्याएको जनाएको छ । पहिलो पटक रोबोटिक सर्जरी थालेको केएमसीले नेपालमै पहिलो पटक आर्टिफिसिएल इन्टेलिजेन्स (एआई) सहितको थ्री टेस्ला एमआरआई पनि भित्र्याएको छ । महँगो रोबाेटिक सर्जरी नेपालमा भित्र्याइएका अत्याधुनिक उपकरण र रोबोटले न्यून वर्गलाई भने छोएको छैन । उनीहरू अहिले पनि सरकारी अस्पतालको लाइनमै भेटिन्छन् । वीर अस्पताल, टिचिङ अस्पतालमा वर्षौदेखि पालो कुरेर बसेका सयौं बिरामीहरू छन् । निजी अस्पताल सरकारी अस्पतालभन्दा त्यसै पनि महंगा । त्यसैमा यस्ता अत्याधुनिक सामाग्रीले दिने सेवा अझ महंगो रहेको अस्पतालकै सञ्चालकहरू बताउँछन् । बिरामीलाई गुणस्तरीय सेवा दिने भन्दै ल्याइएका रोबोटबाट दिइने सेवा निकै महंगो छ । निजी अस्पताल सरकारी अस्पतालभन्दा त्यत्तिकै महंगा हुन्छन् । अझ यस्ता उच्च प्रविधि अथवा रोबोटबाट दिइने सेवाको खर्च न्यून आयस्तर भएकालाई तिर्नै मुस्किल पर्छ । अघिपछि आफूले गर्दै आएको सर्जरीभन्दा छिटो र सहज हुने भएकाले रोबोटिक सर्जरी महंगो पर्ने डा. नुतनको भनाइ छ । अन्य सर्जरीभन्दा सहज र भरपर्दो भए पनि बिरामीलाई भने महंगो पर्ने उनी बताउँछिन् । रोबोटिक सर्जरीमा लाग्ने खर्च २० देखि २५ प्रतिशतले बढी लाग्ने उनले बताइन् । कसरी गरिन्छ सर्जरी ? रोबोटिक सर्जरी भन्नेबित्तिकै धेरैलाई लाग्छ रोबाेटले गर्ने अप्रेसन हो । हामीले अहिलेसम्म देख्दै आएको रोबाेट भनेको मान्छे जस्तै बोल्न सक्ने, काम गर्न सक्ने । हामीले यस्ता राेबाेट प्रत्येक होटेल वा विभिन्न ठाउँमा काम गरिरहेको देख्न सक्छाैं । तर, अस्पतालमा सर्जरी गर्न प्रयोग गरिने रोबोट त्यस्तो भने होइन । धेरैजसाे व्यक्ति रोबाेटले सर्जरी गर्दा कतै बिर्गाछ कि भन्ने शंका पनि गर्छन् । तर, डा. नुतन हामीले सोच्दै आएको भन्दा ठ्याक्कै विपरीत तरिकाले रोबोटिक सर्जरी हुने बताउँछिन् । ‘जस्तै, हामी दुरबिनले ल्याप्राेस्कोपी गर्छौं, त्यसमा पेटमा दुई तीन वटा प्वाल बनाउछौँ, उपकरण छिराउँछौँ र अप्रेसन गर्छौं,’ उनी भन्छिन्,‘रोबोटिक सर्जरीमा पनि यस्तै दुई तीन वटा प्वाल बनाउँछौ, यसमा उपकरणको सट्टा रोबोटको अंश छिर्छ, यो अंश त्यसमा छिर्ने बित्तिकै फिक्स भइहाल्छ ।’ यस्तो अवस्थामा बिरामी एक ठाउँमा हुन्छ, अनि सर्जन र अप्रेसन गर्ने व्यक्ति एक ठाउँमा बस्छन् । अगाडि टिभीको स्क्रीन हुन्छ, थ्रीडिबीयु हुन्छ र उसँग एउटा सर्जिकल कन्सोल हुन्छ अनि गेम खेल्ने जस्तै एउटा माउस हुने उनी बताउँछिन् । जुन मेभुमेन्ट डाक्टरले आफ्नो हातले गर्छ, उता रोबाेटले बिरामीकाे अप्रेसन गर्ने भागमा गर्छ । ‘अप्रेसन मान्छेले गर्ने हो, मैले सर्जरी गर्दा मेरो हात कति घुम्छ, तर रोबोट ३६० डिग्रीमा घुम्छ, त्यसैले हातले गरेको सर्जरीभन्दा रोबोटले गरेको सर्जरी राम्रो हुन्छ,’ डा. नुतन भन्छिन्,‘ मैले हेर्ने बेलामा एक लेबलसम्मको मात्र म्याग्नेफिकेसन हेर्न सक्छु, रोबोर्टले एकदमै म्यानेफाइट थ्रीडिबीयु हेर्न सक्छ, हामीले हातले गर्दा असिस्टेन्टले क्यामेरा देखाउँछ, कहिलेकाहीँ राम्ररी नदेखाउन सक्छ, सर्जनको हात काप्न सक्छ, तर रोबोटले सर्जरी गर्दा यस्तो केही समस्या हुँदैन । रोबोर्टले त्यति राम्रो काम गर्न सक्छ, जति हाम्रो हातले गर्न सक्दैन, तर उसलाई कन्ट्रोल गर्ने भने हाम्रै हात हो ।’ एक समय थियो, मान्छे औषधी उपचार नपाएर ज्यान गुमाउँथ्याे । समस्या अहिले पनि उस्तै छ । तर, फरक यत्ति छ , पहिले कुन रोग लाग्यो ? किन लाग्यो ? यसको उपचार कसरी गर्ने थाहा नपाइ ज्यान गुमाउँथ्याे भने अहिले रोग के हो थाहा भएर पनि आर्थिक अभाव, समयमै उपचार नपाएर मृत्युको मुखमा पुग्नुपर्छ । जनस्वास्थ्यविद् डा.बाबुराम मरासिनी नेपाली स्वास्थयले प्रविधिमा फड्को मारेजस्तै दक्ष जनशक्ति उत्पादन हुन नसकेको बताउँछन् । ‘सरकारी अस्पतालमा अझै प्रविधिमा जनशक्ति दक्ष भएको मैले देखेको छैन,’ उनी भन्छन्, ‘विश्व पहिले नै प्रविधिमा रमिसकेको छ, तर हामीले दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न सकेका छैनौँ । ’ निजी अस्पताल केहीले प्रविधिमा फड्को मारिसकेको बताउँदै यसको निरन्तरताका लागि लाग्नुपर्ने उनको भनाइ छ । अहिले संसार कृत्रिम बुद्धिमता (एआई) मा प्रवेश गरिसकेको छ । विश्वका कतिपय मुलुकमा मान्छेले कामै गर्न छोडिसके । प्रविधिले यस्तो मोडमा पुर्यायो कि अब मान्छे स्वास्थ्य उपचारका लागि पनि एआइसँग सल्लाह लिन थालिसकेका छन् । रोग पत्ता लगाउनेदेखि, अप्रेसन गर्ने र कुन औषधी सेवन गर्ने भन्ने सल्लाह पनि प्रविधिले गरिरहेको खबरहरू सुन्न र पढ्न पाइन्छ । विश्वमा स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्रविधिले फड्को मारिरहेका बेला नेपाली स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि प्रविधिको विकास भइरहेको छ । अहिले नेपालमा सरकारी अस्पतालदेखि लिएर निजी महंगा अस्पतालका विभिन्न सेवाहरू प्रविधिबाटै भइरहेका छन् । सामान्य चेकजाँचदेखि लिएर अप्रेसन समेत प्रविधिबाटै गरिन्छ ।
