फोकस

सूचना प्रविधि (आईटी) क्षेत्रमा एकपछि अर्को लगानी गर्दै आइएमई ग्रुपले नेपाली सफ्टवेयरलाई विश्व बजारमा स्थापित गरिरहेको छ । नेपालमै उत्पादन भएका आईटी सफ्टवेयर भारत, मलेसिया, दक्षिण कोरिया, जापानसहित विश्वका नौ देशमा निर्यात भइरहेका छन् । आईटी क्षेत्रमार्फत हजारभन्दा बढीलाई प्रत्यक्ष रोजगारी प्रदान गरिएको छ भने लाखौं व्यक्ति अप्रत्यक्ष रूपमा लाभान्वित छन् । बैंक/वित्तीय संस्था र अस्पतालमा प्रयोग भइरहेको यही ‘प्रडक्ट’ आज नेपालको करिब एक तिहाइ जनसङ्ख्याको दैनिकीसँग जोडिएको छ । तीन दर्जनभन्दा बढी कम्पनीको नेतृत्व गरिरहेका छन् आइएमई ग्रुपका संस्थापक तथा प्रबन्ध निर्देशक हेमराज ढकाल, जसले आईटीलाई व्यवसाय मात्र होइन, राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको बलियो आधार बनाउने दिशामा अघि बढाइरहेका छन् । हेमराज ढकाल । सुरुवाती यात्रा : रहरबाट रणनीतिसम्म उच्च शिक्षामा विज्ञान विषय पढेका हेमराजलाई सूचना प्रविधि र दिनप्रतिदिन सार्वजनिक हुने नयाँ ‘प्रडक्ट’सँग अभ्यस्त हुने रहर जाग्छ । उनी रहरलाई रहरमै सीमित राख्दैनन् । गहन अध्ययन गर्छन्, सम्भावना र अवसर केलाउँछन् । देश र जनताका लागि उपयुक्त महसुस हुने वित्तीय निर्णय दाइ चन्द्रप्रसाद ढकालसँग सुनाउँछन् । ‘आहा ! गज्जब भाइ !’ दाइले धाप मारेसँगै हेमराजसहितको एउटा ‘टिम’ अघि बढ्छ । रहरैरहरमा सुरु गरेको यात्रा यस्तो भइदियो कि हेमराजले आजसम्म पछाडि फर्केर हेर्नुपरेको छैन ।  आइएमई ग्रुपका विभिन्न आईटी कम्पनीमा एक हजारभन्दा बढी जनाले रोजगारी पाएका छन् । नेपालको युवा जनशक्तिको क्षमता र योग्यतालाई पहिचान गर्दै उनीहरूलाई नेपालमै रोजगारी दिने गरी काम गरिरहेका छौं । उनीहरूको क्षमतालाई उपयोग गरेर उत्कृष्ट प्रविधिजन्य उत्पादन विकास गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास छ । यसले युवालाई देशमै रोजगारी, अवसर र ग्लोबल एक्सपोजर दिन सक्छ ।  जापानको अनुभव र रेमिट्यान्सको जन्म देश कागजमै चलिरहेको थियो ।  सूचना प्रविधिको विकास र विस्तारसँग राज्य संयन्त्र अभ्यस्त भइसकेको थिएन । यही परिवेशमा अध्ययनका लागि जापान पुगेका हेमराजले त्यहाँ रहेका नेपालीले नेपालमा पैसा पठाउँदा भोग्नुपरेको सकस नजिकबाट अनुभूति गरे । यस विषयमा दाइ चन्द्र ढकालसँग गहिरो छलफलपछि ‘आइएमई रेमिट्यान्स’ स्थापना गर्ने निर्णयमा उनीहरू पुगे । लामो मिहिनेत र प्रक्रिया पूरा गरेपछि सन् १९९८ मा नेपाल राष्ट्र बैंकबाट औपचारिक रूपमा आइएमईले नेपालमा रेमिट्यान्स भित्राउने अनुमति प्राप्त गर्‍यो । तर, त्यसबेला जापानमै रेमिट्यान्ससम्बन्धी कानुनी संरचना तयार नभइसकेकाले प्रारम्भिक चरणमा मलेसियाबाट रेमिट्यान्स भित्राउने कामको थालनी गरियो । सन् २००९ देखि भने जापानबाटै रेमिट्यान्स सेवा सुरु भयो । त्यही ‘आइएमई रेमिट्यान्स’ नै आजको आईटी यात्राको जननी भएको हेमराज ढकाल बताउँछन् ।  ‘त्यो बेला विदेशबाट नेपालका कुनाकुप्चामा रेमिट्यान्स पठाउनु पनि सूचना प्रविधिकै देन हो, सूचना प्रविधिको विकासमा आइएमईले ठूलो भूमिका खेलेको छ, हाम्रो ग्रुपका लागि पनि त्यो बलियो जग थियो । विश्वका जुनसुकै ठाउँबाट नेपालका अति दुर्गम जुम्ला, हुम्लामा पनि केही क्षणमै रेमिट्यान्स पठाउन सक्ने प्रणालीको विकास गर्नु आफैमा ठूलो सफलता हो । आज दक्षिण कोरियाको ठूलो रेमिट्यान्स कम्पनी जीएमई कोरियाले पनि हाम्रै सफ्टवेयर प्रयोग गरिरहेको छ,’ यसो भन्दै गर्दा ढकालको अनुहारमा चमक देखिन्थ्यो ।   आईएमई रेमिट्यान्स : आईटी यात्राको जग सन् २००४ मा ‘आईएमई फाइनान्सियल इन्स्टिच्युसन’ स्थापना गरेर आइएमई ग्रुपले वित्तीय क्षेत्रमा प्रवेश ग¥यो । वित्तीय क्षेत्रमा पनि यो समूहले सूचना प्रविधिको विकासलाई प्राथमिकता दियो । विश्वमा भइरहेको सूचना प्रविधिको विकासलाई आत्मसात र अनुशरण गर्दै सन् २००७ सालमा हेमराजकै नेतृत्वमा सूचना प्रविधि कम्पनी ‘स्विफ्ट टेक्नोलोजी’ स्थापना भयो । ढकालका अनुसार अहिले आइएमई ग्रुपमा पनि ‘स्विफ्ट टेक्नोलोजी’ मदर कम्पनीका रूपमा रहेर अन्य दर्जन हाराहारी ‘सब्सिडाइरी’ कम्पनीले काम गरिरहेका छन् । आइएमई ग्रुपका विभिन्न आईटी कम्पनीमा एक हजारभन्दा बढी जनाले रोजगारी पाएका छन् । नेपालको युवा जनशक्तिको क्षमता र योग्यतालाई पहिचान गर्दै उनीहरूलाई नेपालमै रोजगारी दिने गरी काम गरिरहेका छौं । उनीहरूको क्षमतालाई उपयोग गरेर उत्कृष्ट प्रविधिजन्य उत्पादन विकास गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास छ । यसले युवालाई देशमै रोजगारी, अवसर र ग्लोबल एक्सपोजर दिन सक्छ ।  सूचना प्रविधिको जग आइएमई रेमिट्यान्सले बसाले पनि ‘फ्याक्स’बाट आउने कारोबारले केही समय भने लगाउँथ्यो । तर, जब ‘स्विफ्ट टेक्नोलोजी’को स्थापना भयो, त्यसपछि वेबमा आधारित काम हुन थाल्यो । यसले विदेशबाट पैसा पठाउनेबित्तिकै नेपालमा हेर्न मिल्ने र चाँडै पठाउने प्रणालीको विकास भयो । ‘स्विफ्ट टेक्नोलोजी’को यो प्रविधिलाई त्यसपछि अन्य रेमिट्यान्स कम्पनीले पनि प्रयोग गर्न थाले ।  आवश्यकताअनुसार सफ्टवेयर विकास गरेर स्वदेश तथा विदेशमा बिक्री गर्ने काम ‘स्विफ्ट टेक्नोलोजी’ले गर्दै आएको छ । बैंक तथा वित्तीय संस्थाका लागि आवश्यक पर्ने नयाँ–नयाँ सफ्टवेयर तथा आईटी प्रडक्ट यो कम्पनीले उत्पादन गर्छ । ढकालका अनुसार मनि ट्रान्सफर, वालेट, मोबाइल बैंकिङ, रिटेल म्यानेजमेन्ट तथा कर्जा व्यवस्थापनलगायतका काम ग्रुपअन्तर्गतका विभिन्न कम्पनीले गर्दै आएका छन् ।  ग्रुपअन्तर्गतका आईटी कम्पनीमा एक हजारभन्दा बढी इञ्जिनियर कार्यरत छन् भने स्विफ्ट टेक्नोलोजीमा मात्र सय जना बढी इञ्जिनियरले काम गर्छन् । उनीहरूले सूचना प्रविधिको बजारमा नयाँ–नयाँ सफ्टवेयर र प्रडक्ट सार्वजनिक गरेर बजारलाई चलायमान बनाइरहेका छन् । दुई सय बढी देशका आईटी कम्पनीमा आफ्ना ग्राहक छन् भने एसिया, अमेरिका, अफ्रिका र युरोपका विभिन्न देशमा सेवा निर्यात गरिरहेको छ ।  ‘सफ्टवेयर विकास गरेर अमेरिका, क्यानडा, कोरिया, अष्ट्रेलिया, जापान, मलेसिया, भारत, कम्बोडिया, जिम्बावेलगायत देशमा निर्यात गरिरहेका छौं, निर्यातको परिमाणप्रति हामी सन्तुष्ट छौं,’ उनले भने । युवालाई आईटीमा आवद्ध गराएर आगामी दिनमा थप सफ्टवेयर निर्यात गर्ने योजना कम्पनीको भएको हेमराजले बताए । रेमिट्यान्सदेखि मोबाइल बैंकिङसम्म सन् २००७ देखि २०१२ सम्म रेमिट्यान्स प्रणाली, बिजनेस टु बिजनेस र बिजनेस टु कन्जुमर प्रणालीमा लागेको यो कम्पनी सन् २०१३ देखि २०१८ सम्म मोबाइल बैंकिङ र पेमेन्ट गेटवेमा केन्द्रित रह्यो । सन् २०१९ देखि हालसम्म मोबाइल बैंकिङसँगै डिजिटल बैंकिङ र कर्जा व्यवस्थापन प्रणालीमा काम गर्दै आएको छ । नेपाली बैंक÷वित्तीय क्षेत्र र बीमा कम्पनीले हेमराजकै कम्पनीबाट आफ्नो नियमित काम गरिरहेका छन् ।  स्विफ्ट टेक्नोलोजी स्थापना भएको तीन वर्षपछि अर्थात् सन् २०१० मा आइएमई ग्रुपले डिस होम मिडिया नेटवर्क स्थापना गर्‍यो । नेपालमा टेलिभिजन डिजिटाइजेसनको नेतृत्व गर्‍यो । नेपाली टेलिभिजन विदेशी च्यानलमा निर्भर हुने अवस्थाको अन्त्य डिसहोमले गर्‍यो । आजको दिनमा डिसहोमको २० लाख बढी ग्राहक, ५ सय बढी कर्मचारी, नेपालभर २ सय बढी शाखा र ५ हजार बढी डिलर रहेका छन् । डिस होमले अहिले इन्टरनेटको सेवा पनि प्रदान गर्दै आएको छ । कम्पनीले वार्षिक ५ अर्ब बढी सञ्चालन आम्दानी गर्छ । उनै हेमराजले डिसहोमको नेतृत्व गरिरहेका छन् ।  हामीले सफ्टवेर विकास गरेर अमेरिका, क्यानडा, कोरिया, अष्ट्रेलिया, जापान, मलेसिया, भारत, कम्बोडिया, जिम्बावेलगायत देशमा निर्यात गरिरहेका छौं । निर्यातको परिमाणप्रति हामी सन्तुष्ट छौं । युवापुस्तालाई आईटीमा आबद्ध गराएर आगामी दिनमा थप सफ्टवेयर निर्यात गर्ने योजना छ ।  आइएमई ग्रुपले विश्वमा विस्तार भइरहेको सूचना प्रविधिलाई मध्यनजर गर्दै सन् २०१६ मा आईएमई डिजिटल सोलुसन स्थापना गर्‍यो । राष्ट्र बैंकले अनुमति दिएको डिजिटल वालेटमा आइएमई डिजिटल सोलुसन पहिलो कम्पनी हो । सो कम्पनीबाट आइएमई पे वालेट सुरु भयो । अहिले आइएमई र खल्तीबीच मर्जर भएर ‘खल्ती बाई आइएमई’ नामक एपबाट सेवा दिँदै देशको नम्बर वान डिजिटल वालेट बनेको छ ।  कम्पनीको चुक्ता पुँजी ५४ करोड रुपैयाँ बढी छ । एपमार्फत मुभी बुकिङ, इभेन्ट टिकेटिङ, जहाजको टिकट, बीमा रकम भुक्तानी, ईएमआई सेवा, सरकारी रकम भुक्तानी, टपअपलगायत डिजिटल भुक्तानी हुने गरेका छन् । ७० लाख बढीले यस एपलाई डाउनलोड गरेका छन् भने एक लाख २० हजार रिटेल नेटवर्क रहेका छन् । सन् २००१ मा दर्ता भएर सन् २००३ देखि सेवा प्रारम्भ गरेको स्मार्ट च्वाईस टेक्नोलोजी (एससीटी) मा सात वर्षअघि मात्रै आईमई ग्रुपले लगानी गर्‍यो । नेपाल राष्ट्र बैंकबाट अनुमतिप्राप्त भुक्तानी सेवा सञ्चालक एससीटीले नेपालका बैंक तथा वित्तीय संस्थामा विभिन्न प्रकारका कार्ड र भुक्तानी प्लेटफर्मको सेवा प्रदान गर्दै आएको छ । एससीटीले अहिले स्विफ्ट टेक्नोलोजिजसँगको सहकार्यमा इन्टरनेट बैंकिङ सेवा पनि सुरु गरेको छ । एससीटीले कर्पोरेट, साना र मध्यम उद्यम (एसएमई), कर्पोरेटदेखि ठूला कम्पनीसम्मलाई लक्षित गरेर सेवा सञ्चालन गर्दै आएको छ ।  स्वास्थ्यमा साझेदार आइएमई ग्रुपले स्वास्थ्य सेवासँग सम्बन्धित प्रविधिको पनि विकास गरी सञ्चालन गरिरहेको छ । यस ग्रुपको मुख्य लगानी रहेको मिदास हेल्थ सर्भिसेज प्रा.लि.ले डिजिटल स्वास्थ्य सेवा प्रवाह गरिरहेको छ । यस कम्पनीले विकास गरेको सूचना प्रविधिमा आधारित स्वास्थ्य सेवा सूचना प्रणाली २०० भन्दा बढी र ६० प्रतिशत ठूला अस्पतालले प्रयोगमा ल्याएको हेमराजले जानकारी दिए । स्वास्थ्य सेवाको आधुनिकीकरण तथा गुणस्तर सुधार गर्न मिदास हेल्थ सर्भिसेज अस्पतालका लागि भरपर्दो साझेदार बनेको उनको भनाइ छ ।  मैले तीन दर्जन कम्पनीको नेतृत्व गरिरहेको छु । व्यवसायीले प्रतिस्पर्धाको हिसाबले भन्दा पनि सूचना प्रविधिको क्षेत्रलाई विकास र विस्तार गर्ने ध्येयका साथ काम गर्नुपर्छ । हामीले तत्काल प्रतिफल आओस् भन्ने हिसाबले काम गर्दैनौं, व्यवसायमा त्यो विश्वास पनि गरिँदैन । हामीले समाजमा सकारात्मक प्रभाव पर्ने गरी काम गर्‍यौं भने प्रतिफल आफै प्राप्त हुन्छ ।  त्यसैगरी ‘मेरो डाक्टर’ नामक एपमार्फत अस्पतालको पहुँचभन्दा टाढा रहेका नागरिकलाई उत्कृष्ट चिकित्सक परामर्श तथा अन्य टेलिमेडिसिन सेवा समेत उपलब्ध गराइरहेको छ  । एकीकृत स्वास्थ्य सेवा प्रणाली समाधान प्रदायकका रूपमा विकसित हुने र नेपालका बिरामी, डाक्टर, फार्मेसी, डायग्नोस्टिक्स, क्लिनिक, सार्वजनिक स्वास्थ्य केन्द्र तथा अस्पताललाई एकअर्कासँग जोड्ने स्वास्थ्यसम्बन्धी इकोसिस्टम निर्माण गर्नु यसको मुख्य उद्देश्य रहेको छ । मिदास हेल्थ सर्भिसेजले निर्माण गरेको एचएमआईएस सिस्टम हाल देशका ८० प्रतिशतभन्दा बढी अस्पताल र स्वास्थ्य सेवा प्रदायक संस्थामा प्रयोग भइरहेको छ ।  ‘हामीले मिदास हेल्थ सर्भिसेजमार्फत स्वास्थ्य संस्थालाई पूर्ण डिजिटलाइज बनाउने र बीमाको दाबी भुक्तानीलाई क्यासलेस कसरी बनाउने भन्नेतर्फ केन्द्रित गरेका छौं, सयौं अस्पताल र हजारौं बिरामीलाई यसले सहज सेवा दिइरहेको छ,’ हेमराजले भने । आइएमई ग्रुपकै लगानी भएको अर्को महत्त्वपूर्ण आईटी कम्पनी हो ‘रिगो’ । रिगो जनशक्ति व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित सफ्टवेयर हो । कम्पनी सञ्चालनका लागि जनशक्ति परिचालन तथा व्यवस्थापन महत्वपूर्ण रहेको विषयलाई मनन् गर्दै रिगो स्थापना भएको हो । हाल देशका ८० प्रतिशत वाणिज्य बैंङ्क र देशका ठूल्ठूला कर्पोरेट हाउसले पनि रिगोको सफ्टवेयर प्रयोग गरिरहेको ढकालले बताए । यस सफ्टवेयरले कर्मचारी भर्नाका लागि विज्ञापन गर्नेदेखि भर्ना गर्ने, कर्मचारीको कार्यसूची तयार गर्ने, कामको अनुगमन, कर्मचारीको कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन गर्नेलगायतका काम गर्न प्रभावकारी भूमिका खेलेको छ ।  ‘हामीले कसरी जनशक्ति व्यवस्थापन गर्न सक्छौं भनेर काम गरिरहेका छौं । नेपालको जनशक्तिलाई कसरी ग्लोबल मार्केटमा अब्बल बनाउन सकिन्छ भन्ने कोणबाट पनि काम भइरहेको छ, ’ हेमराजले भने ।  ‘हामीले निर्माण गरेको बैंकिङ सफ्टवेयर देशकै ठूलो र धेरै ग्राहक भएको ग्लोबल आइएमई बैंक, पहिलो र ठूलो रेमिट्यान्स कम्पनी आइएमइ लिमिटेड र दक्षिण कोरियाको जीएमई कोरियाले पनि हाम्रै सफ्टवेयर प्रयोग गरिरहेको छ,’ उनले थपे । उनका अनुसार सहकारी संस्था, लघुवित्त र विकास बैंक गरी एक हजारभन्दा बढी संस्थाले कोर बैंकिङ सोलुसन प्रयोग गरिरहेका छन् । टेक्निकल स्कुल केही महिनाअघि मात्रै आइएमई ग्रुपले काठमाडौं टेक्निकल स्कुल पनि सञ्चालनमा ल्याएको छ । यस ग्रुपले वार्षिक १० हजार जनशक्ति उत्पादनको लक्ष्यसहित आइएमई प्राविधिक शिक्षालय ‘काठमाडौं टेक्निकल स्कुल’ सञ्चालनमा ल्याएको हो । ढकालका अनुसार हस्पिटालिटी, केयर गिभिङ, बारिस्तालगायत तीन दर्जनभन्दा बढी रोजगारमूलक विधामा तालिम सञ्चालन गरेर दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न यो स्कुलले भूमिका खेल्नेछ । उनले एक दशकमा यस स्कुलले एक लाखभन्दा बढी प्राविधिक जनशक्ति उत्पादन गर्ने लक्ष्य रहेको दाबी हेमराजले गरे । ‘डेटा सेन्टर’ स्थापना : अबको योजना बैंक तथा वित्तीय क्षेत्र, बीमा, पर्यटन तथा हस्पिटालिटी, अटोमोबाइल्स, मनोरञ्जन, ऊर्जा, ट्रेडिङ, लजिष्टिक, शिक्षा, म्यानुफ्याक्चरिङका साथै सूचना प्रविधिमा लगानी विस्तार गरिरहेको आइएमई ग्रुपको अबको योजना नेपालमा डेटा सेन्टर स्थापना गर्ने छ । ‘हामी विदेशमा जान्छौं, त्यहाँको सेवासुविधाको विषयमा जानकारी लिन्छौं, त्यसलाई नेपालमा के–कसरी ल्याउन सकिन्छ, कार्यान्वयन गर्न सकिन्छ भन्नेतर्फ योजना बनाउँछौं । केहीमा सफल पनि भएका छौं । अब नेपालमा डेटा सेन्टरको स्थापना आवश्यक छ, हामी त्यसतर्फ अगाडि बढ्छौं,’ हेमराजले भने । लोकेसनका हिसाबले पनि नेपाल डेटा सेन्टर स्थापनाका लागि उपर्युक्त ठाउँ भएको उनको भनाइ छ । उनले अहिले नेपालमै बसेर युरोपका देशलाई आईटीका प्रडक्ट बिक्री गरिरहेको सुनाउँदै अब डेटा सेन्टर स्थापना गरेर अगाडि बढ्न सके धेरै ठूलो सम्भावना रहेको सुनाए । यसले युवालाई आकर्षित गर्न सकिने र उनीहरूमा भएको क्षमता र योग्यता पनि स्वदेशमै प्रयोग हुने बताए । ‘अहिले विश्वमा आईटी कम्पनीले नै लिड गरिरहेका छन्, ती कम्पनीलाई हाम्रा प्रडक्ट बिक्री गर्न सक्छौं, विदेशमा माग राम्रो छ, गुगलले समुन्द्रमुनि डेटा सेन्टर स्थापना गरेको छ, हामी हावापानीका दृष्टिकोणले पनि उपर्युक्त ठाउँमा छौं, जलविद्युतको सम्भावना पनि ठूलो छ,’ उनले भने, ‘अब पूर्वाधार बनाउन सकियो भने डेटा सेन्टरमा अवसर छ ।’ ‘नेपालको आईटी क्षेत्र विकास हुन सकेमा राम्रो परिमाणमा विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिने धारणा हेमराजको छ । ‘आईटी प्रडक्टबाट प्रतिफल पनि राम्रो छ । आईटीमै पनि नयाँ क्षेत्रको पहिचान गरेर काम गर्न आवश्यक छ,’ उनले भने । हेमराजका अनुसार नेपालमा सूचना प्रविधिले राम्रै फड्को मारिरहेको छ । अब व्यवसायीले पनि व्यवसाय र सूचना प्रविधिको विकासलाई सँगसँगै अगाडि बढाउनु पर्छ । आईटीमा नयाँ के गर्न सकिन्छ ? कसरी व्यवसायमा नयाँ इनोभेसन ल्याउन सकिन्छ ? यसतर्फ सबैले सोच्न ढिला भइसकेको छ ।  निरन्तरता : सफलताको मापन  सबैभन्दा ठूलो सफलता भनेको हजारौंको संख्यामा रोजगारी सिर्जना गर्न सकेको हेमराजको भनाइ छ । कम्पनीको सेवाबाट देश, विदेशका लाखौं उपभोक्ता लाभान्वित भएका छन् भने सरकारले अवलम्बन गरेको ‘डिजिटल नेपाल’को अवधारणालाई सार्थक बनाउने कार्यमा योगदान दिन केही हदसम्म सफल भएकोमा उनी खुशी छन् ।  उनी सूचना प्रविधिमा मारेको फड्को र आइएमई ग्रुपको यो सफलताको श्रेय आफ्नो टिमलाई दिन्छन् । ‘विभिन्न विज्ञ र सहकर्मीको सङ्घर्ष, मिहिनेत र योगदानले आइएमई ग्रुप सूचना प्रविधि क्षेत्रमा पनि एउटा नेतृत्वकर्ता मात्रै हो,’ उनले भने ।  तीन दर्जन कम्पनीको नेतृत्व गरिरहेका हेमराज ढकाल व्यवसायीले प्रतिस्पर्धाको हिसाबले भन्दा पनि सूचना प्रविधिको क्षेत्रलाई विकास र विस्तार गर्ने ध्येयका साथ काम गर्नुपर्ने धारणा राख्छन् । ‘हामीले तत्काल प्रतिफल आओस् भन्ने हिसाबले काम गर्दैनौं, व्यवसायमा त्यो विश्वास पनि गरिँदैन, हामीले समाजमा सकारात्मक प्रभाव पर्ने गरी काम गर्‍यौं भने प्रतिफल आफै प्राप्त हुन्छ,’ उनले भने ।   चिकित्सकको चाहना  हेमराज ढकाल सन् १९७५ मा बागलुङमा जन्मिए । एसएलसीसम्मको पढाइ गाउँमै पूरा गरे । काठमाडौं आएर त्रिचन्द्र कलेजमा आइएस्सी पढे । आईएस्सी पास गरेपछि मेडिकल शिक्षा पढेर चिकित्सक बन्न चाहन्थे । तर, जीवनले अर्कै मोड लियो । सन् १९९४ मा जापान गए । जापान जानुअघि उनी पढ्नका लागि अमेरिका जान चाहन्थे । तर, उनको त्यो सपना पूरा भएन । जापान गएपछि भाषाको कारण नेपालीले पैसा पठाउन नसकेको समस्या देखे । त्यहीँबाट अब नेपालमा पैसा पठाउन मिल्ने कम्पनीको आवश्यक रहेको महसुस गरे । उनका अनुसार त्यहीँबाट भएको हो आइएमई रेमिट्यान्सको जन्म ।  विश्व अर्थतन्त्रलाई नियाल्दा प्रमुख मुलुक भारत, चीन, अमेरिका र जापान टेक्नोलोजीका कारण तीव्र गतिमा अगाडि बढिरहेका छन् । विश्वका ठूला कम्पनीको संरचना केलाउँदा अधिकांश टेक कम्पनी वा टेक–एनेबल्ड कम्पनीको वर्चस्व छ । एआई, मेसिन लर्निङ र उदाउँदो प्रविधिले आर्थिक विकासलाई थप गति दिइरहेका कारण भविष्यमा प्रविधिमा आधारित व्यवसाय अझै फस्टाउने देखिन्छ । विश्वमा देखिएका डिजिटल ट्रेन्ड नेपालमा पनि आउने निश्चित छ, यद्यपि गति केही फरक छ ।  व्यक्तिगत रूपमा म विज्ञान पढेको हुनाले टेक्नोलोजीप्रतिको रुचि सुरुदेखि नै थियो, व्यवसायलाई कसरी प्रविधिसँग जोडेर विस्तार गर्न सकिन्छ भन्ने बुझाइ बढ्दै गयो । हामीले सञ्चालन गरेका व्यवसाय विस्तार भइरहँदा टेक्नोलोजीको भूमिकाले स्केल–अप र दक्षता बढाउन महत्वपूर्ण सहयोग पु¥यायो । व्यवसायलाई अझ नवीनतम् प्रविधि र सेवाको गुणस्तर वृद्धितर्फ लैजाने लक्ष्य छ । उद्यमशील यात्रा सानो व्यवसायबाट सुरु भए पनि सन् २००० पछि आइएमई सञ्चालन गर्दा प्रविधिको आवश्यकता गम्भीर रूपमा महसुस भयो । त्यतिबेला पनि गाउँ–गाउँसम्म रेमिट्यान्स सेवा पुर्‍याउन प्रविधि नै मुख्य साधन बनेको थियो । यही अनुभवले प्रेरित भई सन् २००७ मा स्विफ्ट टेक्नोलोजी स्थापना गरी औपचारिक रूपमा आईटी क्षेत्रमा प्रवेश गरेका हौं ।  आज आइएमई ग्रुपका विभिन्न आईटी कम्पनीमा एक हजारभन्दा बढी जनाले रोजगारी पाएका छन् । नेपालको युवा जनशक्तिको क्षमता र योग्यतालाई पहिचान गर्दै उनीहरूलाई नेपालमै रोजगारी दिने गरी हामीले काम गरिरहेका छौं । उनीहरूको क्षमतालाई उपयोग गरेर उत्कृष्ट प्रविधिजन्य उत्पादन विकास गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास पनि छ । यसले युवालाई देशमै रोजगारी, अवसर र ग्लोबल एक्सपोजर दिनसक्ने सम्भावना छ । टेक्नोलोजीको प्रयोगले रेमिट्यान्स क्षेत्रमा पनि क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्यायो । मिनेटमै दोहाबाट जुम्ला पैसा पठाउन सक्ने अवस्थासम्म प्रविधिको योगदानले नै सम्भव बनायो । यसले जीडीपीमा ठूलो प्रभाव पारेको छ । आज डिजिटल वालेट सेवामार्फत झण्डै एक करोडभन्दा बढी व्यक्तिले घरमै बसेर विभिन्न सेवा लिन सक्ने वातावरण बनेको छ, जसको प्रभाव समय–बचत, लागत–कमी र दक्षतामा व्यापक रूपमा परिरहेको छ । हामीले बैंक, बीमा, वालेट, मनी ट्रान्सफर लगायत धेरै क्षेत्रमा लगानी गरेका कारण देशको झण्डै एक–तिहाइ जनसंख्यामा सेवा पुर्‍याउन सकिएको छ । रिगोले मानव स्रोत व्यवस्थापनलाई डिजिटलाइज गरेर नेपालकै अनुभवलाई विश्व बजारसम्म पुर्‍याउने लक्ष्यका साथ काम गरिरहेको छ । काठमाडौँ टेक्निकल स्कुलले व्यावसायिक तालिममार्फत उत्पादनशील जनशक्ति तयार गर्ने उद्देश्य राखेको छ । आइटी क्षेत्रको विकासमा प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्य र सहअस्तित्व महत्त्वपूर्ण छ किनकि पूर्ण डिजिटलाइजेसनका लागि अर्थतन्त्रका सबै क्षेत्र जोडिनु आवश्यक हुन्छ ।  मैले करिब ३० वटा कम्पनीको नेतृत्व गरेर नयाँ रणनीति र थप लगानी गर्नतर्फ केन्द्रित भएर काम गरिरहेको छु । व्यवसायमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने काममा विश्वास भएको कारण तत्काल फाइदाभन्दा दीर्घकालीन सामाजिक–आर्थिक प्रभावलाई प्राथमिकता दिँदै आएका छौं । सफलता टिमवर्ककै फल हो । विभिन्न विधाका विज्ञहरूको संयोजनले नै दिगो परिणाम दिन सक्छ भन्ने विश्वास छ । नेपालको आईटी क्षेत्रमा अपार सम्भावना छ । नेपाल भौगोलिक रूपमा युरोप, अमेरिका र एसिया सबैलाई सेवा दिन अनुकूल टाइम–जोनमा छ । नेपालबाट विश्वस्तरका सफ्टवेयर उत्पादन विकास गर्न सक्ने सम्भावना  पनि छ । अनुकूल मौसम र जलविद्युत सम्भावनाका कारण नेपाल ‘डेटा सेन्टर हब’ बन्ने मजबुत आधार पनि छ ।  एउटा सानो कोल्ड स्टोर व्यवसायबाट उद्यमशील यात्रा सुरु गरेर आज दर्जनौं कम्पनीको नेतृत्व गरिरहेको छु । यो मेरो टिमको मिहिनेतकै कारणले हो । सन् १९९४ मा जापान पुगेपछि त्यहाँबाट नेपालमा पैसा पठाउन नेपालीले बेहोराले सास्ती देखेकै कारण आइएमई जन्मियो । समयक्रमसँगै विभिन्न कम्पनीको स्थापना भयो । अहिले आईटीमा प्राथमिकता दिइरहेका छौं । व्यावसायिक यात्रामा निरन्तरता, श्रम, अनुशासन र समाजप्रतिको सकारात्मक प्रभावलाई नै मुख्य मूल्य मानेर अघि बढ्दा सफल भइन्छ । त्यही निरन्तरतास्वरुप आज विकास मिडियाले ‘विकास नायक’को रूपमा सम्मान गरेको छ । यसले थप काम गर्ने उत्प्रेरणासँगै जिम्मेवारपूर्ण ढंगले अगाडि बढ्न हौसला दिएको छ ।   

काठमाडौं । पछिल्ला २५ वर्षमा प्रविधिमा अचम्मलाग्दा परिवर्तनहरू भएका छन् । शताब्दीको सुरुवाततिर अधिकांश कम्प्युटरहरू आवाज आउने डायल अप इन्टरनेट जडानमार्फत इन्टरनेटमा जोडिन्थे, नेटफ्लिक्स एउटा अनलाइन डीभीडी भाडा सेवा मात्र थियो र अधिकांश मानिसहरूले स्मार्टफोनको नामसमेत सुनेका थिएनन् । दुई दशकभन्दा अलि बढी समय अघि बढ्दा एआई (कृत्रिम बौद्धिकता), रोबोटिक्स र अन्य धेरै क्षेत्रमा नवप्रवर्तनहरू अकल्पनीय गतिमा देखा परिरहेका छन् । त्यसैले हामीले विशेषज्ञहरूलाई सोध्यौं– आउँदा २५ वर्षले के–कस्ता परिवर्तन ल्याउन सक्छ ? यहाँ २०५० सम्म हामी प्रयोग गर्ने प्रविधि र त्यसले हाम्रो जीवन कसरी पुनःआकार दिन सक्छ भन्नेबारे उनीहरूको अनुमान प्रस्तुत गरिएको छ । मानव र मेसिनको एकीकरण २०५० को दशकमा आधारित विज्ञान–कथाहरूमा मानिसहरूले आफूलाई अझ तन्दुरुस्त, खुसी र उत्पादक महसुस गर्न प्रविधिगत सुधारहरू प्रयोग गरेको धेरै उदाहरण पाइन्छ । सन् २००० मा आएको हिट गेम डिउस एक्स (जसको कथा २०५२ मा आधारित छ) मा खेलाडीले ‘न्यानाइट्स’ भनिने साना रोबोटहरू शरीरमा इन्जेक्ट गर्न सक्छ । यी सूक्ष्म रोबोटहरूले परमाणु तहमा पदार्थलाई नियन्त्रण गर्छन्, जसले असाधारण क्षमता जस्तै अत्यधिक गति र अँध्यारोमा देख्न सक्ने शक्ति प्रदान गर्छ । यो टाढाको भविष्यजस्तो सुनिए पनि न्यानो–प्रविधि (मिलिमिटरको दस लाखौं भागको स्तरमा हुने इन्जिनियरिङ) आज नै धेरै दैनिक प्रविधिहरूमा प्रयोग भइरहेको छ । वास्तवमा तपाईं अहिले यी शब्दहरू पढिरहनु भएको तरिका नै न्यानो प्रविधिबाट सम्भव भएको हो । प्रत्येक स्मार्टफोन वा कम्प्युटरमा अरबौं साना ट्रान्जिस्टरहरूबाट बनेको केन्द्रीय चिप हुन्छ, जुन डाटा प्रशोधन छिटो बनाउन न्यानो स्तरमा निर्माण गरिएका हुन्छन् । लन्डन सेन्टर फर न्यानोटेक्नोलोजीका प्राध्यापक स्टिभन ब्रामवेलले बीबीसीलाई २०५० सम्म मेसिन, इलेक्ट्रोनिक्स र जीवविज्ञानबीचको सीमाना निकै अस्पष्ट र मिश्रित हुने बताए । यसको अर्थ त्यो समयसम्म स्वास्थ्य निगरानी वा सञ्चारमा सहयोग पुर्‍याउने न्यानो प्रविधि इम्प्लान्टहरू देखिन सक्छन्— डीउस एक्समा जस्तो अदृश्य बन्ने उद्देश्यका लागि होइन । चिकित्सा क्षेत्रमा पनि न्यानोमिटर स्तरका मेसिनहरू औषधि ठ्याक्कै आवश्यक स्थानमा पुर्‍याउन सामान्य रूपमा प्रयोग हुन सक्ने प्राध्यापक ब्रामवेलले बताए । साइबरनेटिक्सका प्राध्यापक केभिन वारविक पनि शारीरिक सुधार अध्ययनमा उत्तिकै रुचि राख्छन् र अरूभन्दा एक कदम अगाडि छन् । प्राध्यापक वारविकको विश्वास छ कि २०५० सम्म साइबरनेटिक्स प्राकृतिक र यान्त्रिक प्रणालीबीचको सम्बन्ध अध्ययन गर्ने विज्ञानमा भएको प्रगतिले रोगहरूको उपचारमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउन सक्छ । प्राध्यापक केभिन वारविक । उनले केही अवस्थाहरू जस्तै स्किजोफ्रेनियाको आंशिक उपचारका लागि औषधीको सट्टा ‘गहिरो मस्तिष्क इलेक्ट्रोनिक उत्तेजना’ प्रयोग हुने भविष्यवाणी गर्छन् ।उनका अनुसार उनले आफै परीक्षण गरिसकेका जस्ता थप साइबरनेटिक सुधारहरू देखिने सम्भावना छ, जसले ‘तपाईंको मस्तिष्क र शरीर फरक–फरक स्थानमा हुन’ सक्ने अवस्था ल्याउन सक्छ । तर यदि हामी कुनैनयाँ सुधार वा नयाँ आहारले शरीरमा कस्तो प्रभाव पार्छ भनेर साइड इफेक्टको जोखिम नलिइकनै परीक्षण गर्न चाह्यौं भने ? साइन्स म्युजियमका विज्ञान निर्देशक प्राध्यापक रोजर हाईफिल्डका अनुसार भविष्यमा ‘डिजिटल ट्विन’ हाम्रो दैनिक जीवनको सामान्य हिस्सा बन्न सक्छ । डिजिटल ट्विन भनेको कुनै वास्तविक वस्तु वा व्यक्तिको कम्प्युटरमा बनाइएको डिजिटल प्रतिरूप हो, जसलाई वास्तविक–समयको डाटाले निरन्तर अपडेट गरिरहन्छ ।  उनको कल्पनामा भविष्यमा हरेक व्यक्तिका हजारौं साना–साना डिजिटल ट्विन्स हुन सक्छन् । ती ट्विन्स प्रयोग गरेर कुनै औषधि खाँदा, खानपान बदल्दा वा जीवनशैली परिवर्तन गर्दा आफ्नो शरीरमा कस्तो असर पर्छ भनेर पहिले नै परीक्षण गर्न सकिन्छ। एआईको अर्को पुस्ता गुगल र आईबीएमसहित धेरै प्रविधि कम्पनीहरू हाल एआईलाई अझ अगाडि बढाउने उद्देश्यले बहुअर्ब डलरको प्रतिस्पर्धामा छन् । क्वान्टम कम्प्युटर यस्ता मेसिन हुन् जसले अत्यन्त जटिल गणनाहरू अविश्वसनीय गतिमा गर्न सक्छन् । सन् २०२५ जनवरीमा अग्रणी चिप कम्पनी एनभीडीयाका प्रमुख जेन्सेन हुवाङले ‘अत्यन्त उपयोगी’ क्वान्टम कम्प्युटिङ २० वर्षभित्र आउने विश्वास व्यक्त गरेका थिए । २०५० नजिकिँदै जाँदा एआईले हाम्रो समाजमा अझै ठूलो प्रभाव राख्ने निश्चित छ । जेन्सेन हुवाङ २०५० को बेलायत शिक्षा सम्बन्धी ह्वाइट पेपर लेख्न सहयोग गरेकी भविष्यविद् तथा लेखिका ट्रेसी फलोजको विश्वास छ— एआई शिक्षकहरूको प्रयोग गर्दै सिकाइ ‘डिजिटल र भौतिक वास्तविकता’ दुवैमा हुनेछ, जहाँ पाठ्यक्रम ‘वास्तविक समयमा समायोजन’ हुनेछ । पाठ्यपुस्तकको सट्टा बालबालिकाले ‘इमर्सिभ सिमुलेसन’ प्रयोग गर्ने उनको अनुमान छ । त्यसैगरी, शिक्षा कम मानकीकृत हुनेछ, र प्रत्येक बालकले कसरी राम्रो सिक्छ भन्ने बुझ्न उसको डीएनए वा बायोमेट्रिक डाटा अध्ययन गरिनेछ । ट्राफिकरहित सडक र चन्द्रमामा आधार शिविर लेखक बिल डग्लस आकर्षक भविष्यवाणी गर्न माहिर छन्—सन् २००० मा उनले ‘द वर्ल्ड इन २०५०’ शीर्षकको विश्वव्यापी भविष्यवादी लेखन प्रतियोगितामा २० हजार डलर पुरस्कार जितेका थिए । उनको प्रारम्भिक भविष्यवाणीमध्ये एउटा पाइलटविहीन विमान २०५० सम्म साकार हुने विश्वास उनी अझै राख्छन्, तर त्यसभन्दा पहिला चालकविहीन कारमा ठूलो प्रगति भएर ट्राफिक जाम  ‘इतिहासको कुरा’  बन्ने उनको धारणा छ । वेमो स्वचालित ड्राइभिङ प्रविधि विकास गर्ने एउटा कम्पनी हो । ‘कारहरू अहिलेभन्दा धेरै नजिक नजिक चल्नेछन्,’ उनले बीबीसीलाई भने, ‘एउटा कारले ब्रेक लगायो भने सबैले लगाउँछन् ।’ स्वचालित सवारीका लागि निजी टोल सडकमा ट्राफिक १०० माइल प्रतिघण्टासम्म पुग्न नसक्ने कुनै कारण छैन—र सडक दुर्घटनाबाट हुने मृत्युदर अत्यन्तै घट्नेछ । पृथ्वी बाहिर पनि अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धा तीव्र गतिमा अघि बढ्ने स्पेस बफिन्स पोडकास्टकी सहहोस्ट तथा पत्रकार सु नेल्सनले बीबीसीलाई बताइन् । उनका अनुसार २५ वर्षभित्र चन्द्रमामा बस्न मिल्ने आधार शिविर बन्ने सम्भावना छ र केही उद्योगहरू लगभग पूर्ण रूपमा अन्तरिक्षमै आधारित हुन सक्छन् । विज्ञानकथा र विज्ञानको संगम विज्ञानकथा लेखक फिलिप के डिकको कृतिमा आधारित फिल्म माइनोरिटी रिपोर्ट सन् २००२ मा रिलिज भएको थियो, जसको कथा सन् २०५४ मा आधारित छ । छायांकन सुरु हुनुभन्दा तीन वर्षअघि निर्देशक स्टिभन स्पिलबर्गले भर्चुअल रियालिटीका संस्थापक जेरोन लानियरसहित १५ जना विशेषज्ञलाई तीन दिने सम्मेलनमा आमन्त्रण गरे, जहाँ २०५० को दशकमा सम्भव हुन सक्ने प्रविधिहरूबारे छलफल गरियो । ती छलफलहरूले फिल्ममा देखाइएका धेरै नवप्रवर्तनहरूको रूपरेखा तयार पारे । यदि टम क्रुज अभिनीत उक्त विज्ञानकथा थ्रिलरका घटनाहरूलाई विश्वास गर्ने हो भने २०५० को मध्यतिर हामी सबै पारदर्शी मोनिटरमा हातका इशाराबाट भिडियोहरू घुमाउँदै हेर्नेछौं र जेटप्याक लगाएका प्रहरीहरू अपराध हुनुअघि नै रोक्ने प्रयासमा हुनेछन् । कला क्षेत्रमा देखिने धेरै विज्ञानकथाजस्तै यो फिल्मले पनि भविष्यलाई निराशाजनक (डिस्टोपियन) रूपमा चित्रण गर्छ । यही भावना आजको समयमा केही विशेषज्ञहरूले दोहोर्‍याउन थालेका छन्—कतिपयले त कृत्रिम बौद्धिकताले मानव सभ्यताको अन्त्यसम्म गराउन सक्छ भन्ने दाबीसमेत गरेका छन् । तर २०५० ले हामीलाई के पर्खिरहेको छ भनेर अत्यधिक निराश हुनुअघि फिलिप के डिककै शब्दहरू सम्झनु उपयुक्त हुन्छ । ‘म त विज्ञानले हामीलाई मद्दत गर्छ भन्ने पक्षमा बाजी लगाउँछु,’ उनले सन् १९६८ मा लेखेको आत्मकथात्मक निबन्ध सेल्फ पोट्रेटमा लेखेका थिए । ‘विज्ञानले जति जीवन लिएको छ, त्यसभन्दा धेरै जीवन दिएको छ,’ उनले भने । ‘हामीले यो कुरा सम्झिरहनुपर्छ,’ उनले थपे । (बीबीसीबाट अनुदूति तथा सम्पादित )  

काठमाडौं । रोमाकान्त पाण्डेले २०७७ सालको पुस १० गते ५० लाख रुपैयाँको बीमांकसहित घातक रोग सुविधाअन्तर्गत २० लाख रुपैयाँको जीवन बीमा गरे । उनले रिलायबल नेपाल लाइफ इन्स्योरेन्समा बीमा गरेका हुन् ।  बीमा गरेको करिब एक वर्षपछि २०७८ माघ १५ गते रोमाकान्तको घाँटीमा समस्या देखियो । बुटवलको एक अस्पतालमा जाँच गराउँदा सुधार नआएपछि उनी थप उपचारको लागि भारतको मेदान्त अस्पताल पुगे । भारतको मेदान्त अस्पतालमा थप परीक्षण गरेपछि उनलाई घाँटीको क्यान्सर भएको पुष्टि भयो । उपचारपछि बीमा दाबीको लागि उनले बीमा कम्पनीमा कागजात पेश गरे । तर बीमा कम्पनीले भुक्तानी अस्वीकार ग¥यो । त्यसपछि बीमित पक्षले नेपाल बीमा प्राधिकरणमा उजुरी दर्ता गराए । दाबी परेपछि बीमा कम्पनीले बीमितबाट आवश्यक कागजात माग गरे । कागजात छानविन गर्दा बीमितले बीमालेख जारी हुनुअघि नै बीमित क्यान्सरको शंकामा उपचार र परीक्षणमा संलग्न रहेको दाबी गर्दै भुक्तानी दिन अस्वीकार गरेको प्राधिकरणलाई जवाफ दियो । कम्पनीले बीपी कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पतालको रिपोर्टलाई आधार बनाउँदै बीमितले जानाजानी रोग लुकाएर बीमा गरेको र यसले ठगी वा जालसाजीको मनसाय पुष्टि हुने तर्क प्रस्तुत गर्‍यो । त्यसैले बीमादाबी भुक्तानी गर्नुपर्ने कानुनी दायित्व नरहेको कम्पनीको भनाइ थियो ।  प्राधिकरणको छानबिन र फैसला  बीमा प्राधिकरणले अस्पतालको कागजात, अभिकर्ता प्रतिवेदन तथा लिखित जवाफहरू अध्ययन गर्दा बीमितले बीमा गर्नु अघि र पछि पनि क्यान्सरसम्बन्धी परीक्षण तथा उपचार गराइरहेको पुष्टि भयो । छानबिनका क्रममा अभिकर्ता प्रतिवेदनमा उल्लेखित अभिकर्ता बीमितकी छोरी भएको समेत खुल्यो, जसले जोखिम मूल्यांकन प्रक्रियामै प्रश्न उठाएको प्राधिकरणको ठहर छ । उपलब्ध प्रमाणका आधारमा प्राधिकरणले बीमितले रोगबारे जानकारी हुँदाहुँदै बीमा गर्दा आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाबारे उद्घोष नगरेको निष्कर्ष निकाल्यो ।  प्राधिकरणले बीमाको परम सद्विश्वासको सिद्धान्त विपरीत बीमा गरेका ठहर गर्दै बीमकले बीमादाबी भुक्तानी दिनुपर्ने अवस्था नरहेको भन्दै निवेदन खारेज गरिदियो । दिनेश कुमार श्रेष्ठको १० लाख रुपैयाँ बराबरको जीवन बीमा २०७७ साल फागुन महिनादेखि लागू भएको थियो । बीमा कायम रहेकै अवस्थामा टाउकोमा पानी जमेको कारण उनको शल्यक्रिया (अपरेसन) गरियो । तर, स्वास्थ्य अवस्थामा सुधार नआएपछि २०७८ साल असार महिनामा घरमै उनको मृत्यु भयो । मृत्युपछि बीमादाबी भुक्तानीका लागि बीमित पक्षबाट सागर श्रेष्ठले बीमा कम्पनीमा आवश्यक कागजात पेश गरे । कम्पनीले रोगले ग्रसित अवस्थामा बीमा गराएको भन्दै भुक्तानी दिन इन्कार गर्‍यो । त्यसपछि पीडित पक्ष न्यायको लागि प्राधिकरण पुगे । बीमा कम्पनीले प्राधिकरणसमक्ष पेश गरेको लिखित जवाफमा बीमालेख जारी भएको एक महिनाभन्दा कम अवधिमै २०७७ साल चैत ६ गते बीमितले धुलिखेल अस्पतालमा भर्ना भई उपचार गराएको खुल्न आएकोले भुक्तानी दिन नपर्ने उल्लेख गर्‍यो । अस्पतालको रिर्पोटअनुसार बीमितले एस्पिरेसन निमोनिया, अल्कोलिक लिभर डिजिज, साथै मधुमेह (डायबिटिज) र किड्नी इन्ज्युरी जस्ता दीर्घ रोगको उपचार गराएको देखिएको भन्दै दाबी पेश गरेको थियो ।  प्राधिकरणको ठहर प्राधिकरणमा उजुरीपछि प्राधिकरणले उजुरीसँग संलग्न कागजात, अस्पतालको रिपोर्ट, डिस्चार्ज समरी तथा कम्पनीको लिखित जवाफको विस्तृत अध्ययन गर्‍यो । छानविनको क्रममा बीमालेख जारी भएको एक महिनाभन्दा कम अवधिमा नै बीमित धुलिखेल अस्पतालमा भर्ना भई दीर्घ रोगको उपचार गराएको पुष्टि भयो ।  अस्पतालका कागजातअनुसार बीमितलाई मधुमेह देखिएको, अत्यधिक मादक पदार्थ सेवन गर्ने व्यक्ति रहेको र मिर्गौलामा समेत समस्या भएको डिस्चार्ज समरीमा उल्लेख गरिएको थियो । अस्पतालको रिपोर्टले रोगबारे बीमितलाई बीमा गर्नु अघि नै जानकारी रहेको देखिएकाले बीमा कम्पनीको जिकिर पुष्टि भएको भन्दै दाबी दिनुपर्ने नदेखिएको भन्दै निष्कर्ष निकाल्यो ।  प्रस्तुत यी दुई घटनाले बीमा प्रारम्भिक अवधिमै देखिने दाबीहरूमा स्वास्थ्य विवरणको सत्यता कति निर्णायक हुन्छ भन्ने स्पष्ट सन्देश दिन्छ । दीर्घ रोग लुकाएर बीमा गर्दा, मृत्युजस्तो गम्भीर अवस्थामा पनि बीमा सुरक्षा लागू नहुने यो घटनाले छर्लङ्ग पारेको छ । त्यस्तै, बीमा गर्ने बेला नै सत्य र पूर्ण जानकारी दिनु नै बीमितका लागि सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा हो । माथि प्रस्तुत घटनाले अभिकर्ता र बीमा कम्पनीले पनि जोखिम मूल्यांकनमा आवश्यक सतर्कता नअपनाएमा विवाद र अविश्वास बढ्ने सम्भावनालाई उजागर गरेको छ । बीमालाई परम सदविश्वासमा आधारित सम्झौताको रूपमा लिइन्छ । बीमितले बीमा गर्दा आफ्नो स्वास्थ्य, जोखिम र अवस्थासम्बन्धी सबै महत्त्वपूर्ण तथ्यहरू बीमा कम्पनीलाई स्पष्ट रूपमा जानकारी गराउनुपर्ने कानुनी दायित्व हुन्छ । तर, यिनै आधारहरू लत्याइँदा अर्थात बीमितकै चलाखीपनले भुक्तानीबाट वञ्चित हुनुपर्ने अवस्था हुने गरेको छ । हिमालयन लाइफ इन्स्योरेन्सका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) कपिलकुमार दाहालका अनुसार कम्पनीहरूमा रोग लुकाइएका घटनाहरू धेरै हुँदैनन् ।  यस्ता केसहरू सीमित मात्रामा आउने गरेको उनले बताए । उनका अनुसार बीमा गरेको एक महिनामै मृत्यु हुने जस्ता प्रारम्भिक घटनाक्रममा कम्पनीले दाबी अस्वीकृत गर्ने अवस्था आउन सक्छ । ‘बीमाको नियमअनुसार दुई वर्षभित्र हुने मृत्युलाई ‘अर्ली डेथ’ मानिन्छ । यस्तो अवस्थामा बीमा कम्पनीले अनिवार्य रूपमा अनुसन्धान गर्छ,’ सीईओ दाहालले भने ।  दाहालका अनुसार यदि बीमितले रोग लुकाएर बीमा गरेको भए पनि दुई वर्षभन्दा बढी समय जीवित रह्यो भने कतिपय अवस्थामा जस्तै आत्महत्या गरेको छ भने कम्पनीहरूले दाबी भुक्तानी गर्ने अभ्यास छ । तर, प्रारम्भिक अवधिमै मृत्यु भएमा गरिने अनुसन्धानबाट धेरै तथ्यहरू बाहिर आउने उनी बताउँछन् । ‘बीमा परम सदविश्वासको सिद्धान्तमा आधारित हुने भएकाले रोग लुकाउनु जालसाजीपूर्ण कार्यको शंकाका रूपमा हेरिन्छ,’ उनी भन्छन् । रोग लुकाउने कार्य बीमित वा अभिकर्ता जुनसुकैले गरे पनि यदि त्यसमा जालसाजीपूर्ण नियत, मिस–सेलिङ, मेडिकल रिपोर्ट हटाइएको, वा आम्दानीको स्रोत म्यानिपुलेसन गरिएको पाइएमा दाबी विभागको अनुसन्धानले त्यसलाई पहिचान गर्ने सीईओ दाहालले बताए । ‘क्यान्सर, कलेजो वा मिर्गौला बिग्रनेजस्ता गम्भीर रोगहरू अचानक हुने खालका हुँदैनन्,’ उनले भने, ‘बीमा गर्नुभन्दा अगाडि नै यस्ता रोग लागेको भए अनुसन्धानबाट सजिलै थाहा हुन्छ ।’ बीमा गर्नुभन्दा दुई वर्ष अगाडि नै कसैलाई क्यान्सर भएको थियो भने त्यो लुकाउन नसक्ने, मेडिकल रिपोर्ट र रोगको प्रकृतिले नै त्यो बीमा गर्नु अघि नै थियो भन्ने कुरा प्रस्ट हुने उनको तर्क छ । ठूलो रकमको बीमा गर्नेहरूले जानीजानी रोग लुकाउँछन् गार्डियन माइक्रो इन्स्योरेन्सका सीईओ चिरायु भण्डारी ठूला बीमा कम्पनीको तुलनामा लघु बीमा कम्पनीहरूमा रोग लुकाएर बीमा गर्ने अभ्यास न्यून हुने गरेको बताए । ‘ठूला बीमा कम्पनीहरूमा केस लुकाउने, छिपाउने अभ्यास छ, किनभने उनीहरू बीमाबारे अलि बढी नै जानकार हुन्छन् । लघु बीमा कम्पनीमा सानो समूह हुन्छ, उनीहरूलाई हामीले नै बुझाउनुपर्ने हुन्छ, माइक्रो इन्सुरेन्समा लुकाएर बीमा गर्ने केसहरू एकदमै कम छन्,’ उनी भन्छन् । बीमितले रोग लागेको थाहा पाएपछि परिवारको कल्याणको लागि पनि रोग लुकाएर बीमा गर्ने प्रवृत्ति रहेको उनले औंल्याए । उनका अनुसार कतिपय अवस्थामा बीमितलाई ज्ञान नभएर अभिकर्ता आफैले बीमाको फारम भरिदिँदा यस्तो समस्या निम्तिने सीईओ भण्डारीको भनाइ छ । उनले ज्ञान नभएको मात्रै नभएर ज्ञान भएको बीमितले समेत पोलिसीमा के–के कुरा उल्लेख छन् त्यसबारे जानकारी नहुँदा यो यस्ता समस्या देखिने गरेको उनले बताए ।  ‘बीमा गर्दा बीमितले सबै कुरा पढ्दैनन्, अभिकर्ताहरूले पनि बीमामा हुने सुविधाहरू मात्रै बताउँछन्, तर रोग लुकाएको हुनसक्छन् तर त्यसबारे भन्दैनन् । त्यसो भन्दा आफ्नो बिजनेस जाने डर उनीहरूलाई हुन्छ,’ उनले भने। बीमाको फारम भर्नु भनेको नयाँ घरको जग हाल्नु जस्तै भएको सीईओ भण्डारी बताउँछन् । जगमा नै कमजोरी लुकाइएको छ भने पछि जतिसुकै ठूलो घर बनाए पनि त्यो भत्किने डर सधैं रहिरहने भएकाले त्यसतर्फ बीमित सचेत हुनुपर्ने उनको सुझाव छ । बीमा अभिकर्ताको भूमिका नेशनल लाइफ इन्स्योरेन्सका चिफ बिजनेस अफिसर एव बीमा अभिकर्ता संघका केन्द्रीय उपाध्यक्ष दीपक अर्याल प्रस्ताव फारममा बीमितको स्वास्थ्य अवस्थासम्बन्धी विवरण स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको स्पष्ट पार्छन् । ‘पहिले अपरेसन भएको छ कि छैन, दीर्घ रोग छ कि छैन भन्ने सबै कुरा अभिकर्ताले सोधपुछ गरेर मात्रै बीमा प्रक्रिया अघि बढाइन्छ,’ उनी भन्छन् । उनका अनुसार सामान्यतया २५ लाख रुपैयाँभन्दा कम बीमांक र ४५ वर्षभन्दा कम उमेरका बीमितको हकमा मेडिकल परीक्षण नगरी पनि बीमा गर्न सकिने व्यवस्था छ ।  तर, यस अवस्थामा पनि स्वास्थ्यसम्बन्धी सम्पूर्ण विवरण प्रस्ताव फारममार्फत सोधपुछ गरेर मात्र बीमा गरिन्छ । बीमित रोगी भईभई बीमा गराइदिने अभिकर्ताको सन्दर्भमा त्यस्ता घटना न्यून हुने गरेको स्पष्ट पार्छन् । उपाध्यक्ष अर्यालका अनुसार बीमित रोगी भएको कुरा थाहा हुँदाहुँदै पनि बीमा गराइएको प्रमाणित भएमा कानुनी व्यवस्थाअनुसार अभिकर्ताको लाइसेन्स खारेजदेखि जेल सजायसम्म हुन सक्ने प्रावधान छ । कतिपय अवस्थामा बीमितले नै अभिकर्तालाई ढाँटेर बीमा गराएको भए अभिकर्ता पनि समस्यामा पर्न जाने उनले बताए । ‘अभिकर्ताले आफ्नो मर्यादा र जिम्मेवारीअनुसार काम गर्नुपर्छ, प्रोफेसनल अभिकर्ताले जानाजानी यस्तो काम गर्दैन,’ उनको भनाइ छ । उपाध्यक्ष अर्याल पनि बीमा क्षेत्रमा अझै पनि पर्याप्त सचेतना नपुगेको औंल्याउँछन् । बीमा कम्पनी, बीमा प्राधिकरण र सरकारले संयुक्त रूपमा सचेतना कार्यक्रम बढाउनु जरुरी रहेको उनले बताए । अभिकर्तालाई पनि नियमित तालिम र सचेतना आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ । ‘मिस–सेलिङ र मिस–गाइडिङ गर्ने अभिकर्तालाई नियन्त्रण गर्न प्रशिक्षण र अनुगमन दुवै जरुरी छ,’ उनी भन्छन् । के छ कानुनी व्यवस्था ?  बीमा ऐन, २०७९ को धारा ६३ अनुसार बीमालेख जारी भएपछि कुनै बीमितले बदनियतपूर्वक जोखिमसम्बन्धी सारभूत तथ्य लुकाइएको वा झुटा विवरण दिएको पुष्टि भएमा बीमकले त्यस्तो विवरण सच्याउन जहिलेसुकै पनि निर्देशन दिन वा बीमितले प्राप्त गर्ने सुविधा रोक्न सक्ने उल्लेख गरिएको छ । नेपाल बीमा प्राधिकरणका निर्देशक शम्भराज लामिछानेका अनुसार प्राधिकरणमा आउने उजुरीको सन्दर्भमा निर्णय गर्दा बीमितले दाबी पाउने कि नपाउने वा दाबी निदान गरिएको छ कि छैन भनेर हेर्ने गरिन्छ । कहिलेकाहीँ कुनै थप कागजात वा प्रमाण आवश्यक भएमा पेश गर्न आदेश दिइन्छ । बीमितले जालसाझी गरेको पाइएकोमा प्राधिकरणले भुक्तानी नपाउने गरी फैसला गरिन्छ ।  प्राधिकरणका अनुसार बीमा ऐन, २०४९ को दफा १४० अनुसार पनि कारबाही अगाडि बढाउन सकिन्छ । दफा १४० को (घ) अनुसार कुनै बीमितले मध्यस्थकर्ता वा अन्य सेवा प्रदायक वा अन्य पक्षसँग मिली वा नमिली बीमासम्बन्धी कुनै जालसाजी किर्ते गरी वा गलत विवरण वा कागजात पेश गरी वा नगरी बीमा दाबी भुक्तानी गरेमा दफा १४१ अनुसार बिगो जफत गरी बिगो बराबरको जरिवाना वा तीन वर्षसम्म कैद हुने व्यवस्था गरिएको छ। लामिछानेका अनुसार बीमामा हुने यस्ता धोकाधढी, जालसाजीका घटनाहरूलाई न्यूनीकरणको लागि बीमा कम्पनी र बीमितसँग समन्वय गरी प्रयास हुने गरेको छ । त्यस्तै, बीमा ऐन बमोजिम नोटिसहरू प्रकाशित हुने गरेका छन् । साथै यस्तो जालसाजी गरेको अवस्थामा कारबाही हुन्छ है भनेर सचेतना कार्यक्रम पनि अगाडि बढाउँदै आएको उनले बताए ।