समाज

धनगढी। कैलालीको बर्दगोरिया गाउँपालिकामा अवस्थित बर्दगोरिया धाम परिसरमा सञ्चालित असहायका लागि सहयोगी हातहरू साहारा घरको परिसरमा अहिले हरियाली छ ।  चारैतिर सयपत्री, मखमलीलगायत विभिन्न थरीका फूल फुलेका छन् । अग्ला केराका बोटसँगै रक्तचन्दन, रुद्राक्ष र अन्य बहुमूल्य मानिएका रूखबिरुवा हुर्किरहेका छन् । कुनै समय उजाड र सुख्खा देखिने यो ठाउँ अहिले बगैंचाजस्तै बनेको छ । यही परिसरमा एक सयभन्दा बढी असहाय, अशक्त, अपाङ्गता भएका, परिवारबाट अलग पारिएका र सहाराविहीन व्यक्तिहरूले आश्रय लिइरहेका छन् । कोही जीवनको अन्तिम चरणमा छन्, कोही बाल्यकालमै सहाराको खोजीमा यहाँ आइपुगेका छन् । उनीहरूका लागि यो ठाउँ बस्ने आश्रय मात्रै होइन, जीवनको कठिन मोडमा भेटिएको सहारा पनि बनेको छ । यो ठाउँलाई हराभरा र सयौं बेसहाराहरूको आश्रयस्थल बनाउन पेशाले मेडिकल व्यवसायी र समाजसेवी बलबहादुर विष्टको लामो संघर्ष छ ।  परिवारको साथ, सहयोगी हातहरूको योगदान र बेसहाराको पीडालाई आफ्नै जिम्मेवारी ठान्ने एउटा मानवीय सोचले याहाँसम्म पुगेको विष्ट बताउँछन् ।  उनका लागि सहारा घर निर्माण गर्नु केवल भवन बनाउनु वा केही व्यक्तिलाई खाना र लुगा उपलब्ध गराउनु थिएन ।  समाजले बेवास्ता गरेका मानिसलाई सम्मानपूर्वक बाँच्ने आधार दिने प्रयास थियो । तर घरबाट सुरु भएको यो यात्राले आजको अवस्था लिन सजिलो भने थिएन । आफ्नै घरबाट सुरु भएको यात्रा आज सयौं मानिसको जीवनसँग जोडिएको सहारा घरको सुरुवात विष्टले आफ्नै घरबाट गरेका थिए । सुरुका दिन सम्झँदा अहिले पनि पीडा महसुस हुने उनी बताउँछन् । अभाव, सामाजिक अवरोध र निरुत्साहका बीच सेवा अभियान अघि बढाउनुपरेको उनको अनुभव छ । बलबहादुर विष्ट । ‘सुरुमा घरबाटै काम थाल्दाका दिन सम्झँदा अहिले पनि पीडा हुन्छ । धेरै दुःख, अवरोध र अपमान सहनुपर्‍यो । समाज र परिवारसँग मात्रै होइन, आफैसँग पनि संघर्ष गर्नुपर्ने अवस्था थियो,’ उनी भन्छन् । उनका अनुसार सुरुवाती दिनमा खानाका लागि नुनसमेत नहुने अवस्था थियो । आवश्यक खानेकुरा जुटाउनै कठिन हुन्थ्यो । अहिले सहयोगी हातहरू थपिएका छन् । अभाव अझै रहे पनि दैनिक व्यवस्थापन गर्न सकिने अवस्था बनेको छ । तर त्यसका लागि निरन्तर सहयोग जुटाउनुपर्ने बाध्यता भने कायमै छ । विष्टको अनुभवमा समाजबाट प्रोत्साहन र निरुत्साह दुवै मिल्छ । कसैले हौसला दिन्छन्, कसैले कामको आलोचना गर्छन् । कठिनाइ पार गर्दै संस्था यहाँसम्म आइपुगे पनि चुनौती सकिएका छैनन् । ‘अहिले एउटा ठाउँमा पुगेका छौं । यहाँसम्म पुर्‍याउन समाजको सहयोग पनि रह्यो । । तर जुन समाजले माथि पुर्‍याउन सहयोग गरेको छ, त्यही समाजले तल झार्न पनि बेर लाउँदैन,’ उनले भने । आठ दिनको शिशुदेखि ९५ वर्षका वृद्धसम्म आश्रित  सहारा घरमा अहिले एक सय बढी आश्रित छन् । उनीहरू सबैको अवस्था र आवश्यकता एउटै छैन । आठ दिनको शिशुदेखि ९५ वर्षसम्मका वृद्धवृद्धा यहाँ आश्रित रहेको विष्ट बताउँछन् । कोही परिवारविहीन छन्, कोही शारीरिक रूपमा अशक्त छन् । कोही अपाङ्गता भएका व्यक्ति छन् भने कोही सामाजिक दुव्र्यवहार र हिंसाका कारण परिवार तथा समाजबाट टाढिन बाध्य भएका छन् । महिला, बालबालिका र विभिन्न कारणले असुरक्षित अवस्थामा पुगेका व्यक्तिहरूले पनि यहाँ आश्रय पाएका छन् ।  दुर्घटनापछि बेवारिसे अवस्थामा भेटिएका व्यक्तिलाई उद्धार गरेर ल्याउने गरिएको छ । कतिपयलाई स्थानीय तह वा अन्य व्यक्तिले पनि सहारा घरसम्म पुर्‍याउँछन् । विष्ट आफैले पनि असहाय अवस्थामा रहेका मानिस देखेपछि उद्धार गरेर ल्याउने गरेको बताउँछन् । ‘कम्तीमा एक छाक खाना र एकसरो कपडाको अभावमा कसैले दुःख भोग्न नपरोस् । यी मानिसहरूलाई के कारणले दुःख भयो भन्नेभन्दा पनि दुःखमा उनीहरूको साथ र सहयात्री बन्नु हाम्रो काम हो,’ विष्ट भन्छन् । सहारा घरले हालसम्म करिब पाँच सय जनालाई परिवारमा पुनःस्थापना गरिसकेको उनको भनाइ छ । उनीहरू सबै पूर्ण रूपमा निको भएरै फर्किएका भने होइनन् । कतिपयलाई परिवारसँग पुनर्मिलन गराउने र सम्भव भएसम्म पुनःस्थापनाको वातावरण बनाउने काम गरिएको उनले बताए । यस अवधिमा सहारा घरमा आश्रित ४५ जनाको मृत्यु भएपछि दाहसंस्कारसमेत गरिएको विष्ट बताउँछन् । परिवारको साथ र सुरक्षित आश्रयबाट टाढा रहेका व्यक्तिको जीवनको अन्तिम संस्कारसमेत आफैले गर्नुपर्दाको पीडा उनले भोगेका छन् । ‘परिवारमा पुनःस्थापना हुँदा खुसी लाग्छ । मेरो कारणले कसैले परिवार पायो, कसैले उपचार पायो भन्ने लाग्छ । तर कसैको दाहसंस्कार गर्नुपर्दा निकै पीडा हुन्छ,’ उनी भन्छन् । उनका लागि सफलताको अर्थ संस्था ठूलो हुनु वा परिसर हराभरा देखिनु मात्रै होइन । कसैलाई उसको परिवारसँग पुनर्मिलन गराउन सक्नु, उपचारमा सहयोग पुर्‍याउनु र असहाय व्यक्तिलाई केही सहज जीवन दिन सक्नु पनि उपलब्धि हो । धर्मस्थलमा मानव सेवाको अभ्यास बर्दगोरिया धाम परिसरको अहिलेको हरियाली र संरचना हेर्दा यो ठाउँ कुनै समय उजाड र सुख्खा थियो भन्ने अनुमान गर्न कठिन हुन्छ । तर यो जग्गा सहारा घरको आफ्नै स्वामित्वमा छैन । विष्टका अनुसार यो बर्दगोरिया धामको धार्मिक क्षेत्रअन्तर्गत पर्ने जग्गा हो । सुरुमा धार्मिक वनसँग समन्वय गरेर केही ठाउँ उपलब्ध गराइएको थियो । त्यहीँबाट सहारा घरका संरचना विस्तार हुँदै गए । अहिले यहाँ बनेका टहरा र घरहरू अस्थायी बसोबासका लागि प्रयोग गरिएका छन् । संस्थाको आफ्नै नाममा जग्गा नभएको उनले बताए ।  जग्गाको स्वामित्व र प्रयोगलाई लिएर विवाद तथा आलोचना पनि हुने गरेको उनको भनाइ छ । मन्दिर परिसरमा असहाय र मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिलाई राख्न नहुने भन्दै केहीले विरोध गर्ने गरेका छन् । तर, विष्टको बुझाइमा धर्मको सार मानव सेवासँग जोडिनुपर्छ । ढुंगाको मूर्तिप्रतिको आस्था आफ्नो ठाउँमा भए पनि दुःख, पीडा, जाडो, गर्मी र भोक महसुस गर्ने जीवित मानिसको सेवाको महत्व कम हुनु हुँदैन । उनले बर्दगोरिया धामको काखमा धर्म र कर्मलाई जोडेर मानव सेवाको अभ्यास गर्न खोजेको बताए । उनका लागि मानवता कुनै जात, क्षेत्र वा धर्मको सीमाभित्र बाँधिनु हुँदैन । मानिस जहाँको भए पनि उसको अस्तित्व र सम्मान उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यही सोचले सहारा घरको परिसरलाई हराभरा बनाउने काममा पनि प्रेरित गरेको उनी बताउँछन् । यहाँ रोपिएका फूल र रूखबिरुवा केवल सौन्दर्यका लागि मात्र होइनन्, उजाड ठाउँलाई जीवन्त बनाउने प्रयासका प्रतीक पनि हुन् । यद्यपि विरोध र आलोचना अझै जारी रहेको उनी बताउँछन् । कसैले जग्गा उपलब्ध गराउने वा वैकल्पिक स्थानमा व्यवस्थापन गर्ने अवस्था बने आफू मन्दिरको जग्गा छोड्न तयार रहेको उनको भनाइ छ । तर त्यसका लागि असहाय व्यक्तिहरूको बसोबास र सुरक्षाको सुनिश्चितता हुनुपर्ने उनको आशय छ । श्रीमतीको साथ, सहयोगी हातहरूको भर समाजसेवाको यो यात्रामा विष्ट एक्ला छैनन् । उनकी जीवनसाथी लक्ष्मी पौडेलको साथ र सहयोगले उनलाई निरन्तर अघि बढ्न बल दिएको छ । विष्टका अनुसार एक दिनको शिशुलाई समेत स्वीकार गरेर स्याहारसुसार गर्न उनकी श्रीमतीले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेकी छन् । नवजात शिशुको दिसापिसाब सफा गर्नेदेखि दैनिक हेरचाहसम्म उनले जिम्मेवारी सम्हालेकी छन् । उनकी श्रीमती उद्धार, पुनःस्थापना र आश्रितहरूको हेरचाहमा समेत सक्रिय रहने गरेको उनले बताए । संस्थाका कार्यसमिति सदस्य, सहयोगी र दिनरात सेवा गर्ने स्वयंसेवकहरूको योगदान पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण रहेको उनको भनाइ छ । सहारा घरमा सेवा गर्नेहरूका लागि निश्चित समयको काम मात्रै छैन । यहाँ आश्रित व्यक्तिको आवश्यकता जुनसुकै बेला पर्न सक्छ । त्यसैले स्वयंसेवकहरूले चौबीसै घण्टा सेवा दिनुपर्ने अवस्था रहने विष्ट बताउँछन् । यस अभियानमा दाताहरूको सहयोग पनि महत्त्वपूर्ण बनेको छ । कसैले चामल दिन्छन्, कसैले दाल, नुन वा तरकारी, कसैले नगद सहयोग गर्छन् भने कसैले उपचारका लागि रकम उपलब्ध गराउँछन् । अमेरिकामा बसोबास गर्ने एक नेपालीले एम्बुलेन्स खरिदका लागि रकम उपलब्ध गराएपछि उद्धार र बिरामीलाई अस्पताल लैजाने काममा सहजता भएको विष्टले बताए । तर दाताको सहयोगमा निर्भर रहनुपर्ने अवस्था भएकाले भविष्यको व्यवस्थापन अझै चुनौतीपूर्ण छ । दिनमै ३० हजार रुपैयाँसम्म खानामा खर्च सहारा घरमा बिहान र साँझको खानामै दैनिक करिब ३० हजार रुपैयाँसम्म खर्च हुने विष्ट बताउँछन् । सहयोगमा आएको चामल, दाल, तरकारी र अन्य खाद्य सामग्रीबाट खाना तयार गरिन्छ । दाताले जे उपलब्ध गराउँछन्, त्यसैअनुसार दैनिक व्यवस्थापन चलाउनुपर्ने अवस्था छ । कहिलेकाहीँ राम्रो खाना पनि उपलब्ध हुन्छ, तर नियमित रूपमा सबै आवश्यकता पूरा गर्न पर्याप्त स्रोत नहुने उनको भनाइ छ । खानाबाहेक औषधि उपचार, बिजुली र अन्य आवश्यकताका लागि पनि खर्च हुन्छ । आश्रित व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था फरक–फरक हुने भएकाले उपचारको आवश्यकता पनि निरन्तर रहन्छ । ‘यति ठूलो खर्च धान्न नियमित आम्दानीको स्रोत छैन । सहयोग प्राप्त भएका बेला दैनिक आवश्यकता पूरा हुन्छ, सहयोग कम भएका बेला व्यवस्थापनमा कठिनाइ आउँछ,’ उनले भने । दानसँगै पारदर्शिता पनि आवश्यक सहारा घर दाताको सहयोगमा चलिरहेको भए पनि आर्थिक पारदर्शितालाई महत्त्व दिने गरिएको विष्ट बताउँछन् । संस्थाको लेखापरीक्षण हुने, साधारणसभा गरिने र प्राप्त रकमको हिसाब राख्ने गरिएको उनको भनाइ छ । नगद सहयोग गर्दा रसिद लिनुपर्नेमा पनि उनी जोड दिन्छन् । दानपेटिकामा संकलित रकमसमेत समितिका सदस्यहरू बसेर गणना गरी अक्षयकोषमा जम्मा गर्ने गरिएको उनले बताए । विष्टका अनुसार समाजसेवा गर्ने व्यक्तिमा पनि लोभलालच आउन सक्छ । त्यसैले असल नियतले काम गरिरहेको दाबी गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, आर्थिक हिसाबकिताब पनि स्पष्ट हुनुपर्छ ।  मेडिकल व्यवसायबाट आफ्नो जीविकोपार्जन गरिरहेका विष्टले सहारा घर सञ्चालन गरेकै कारण आफ्नो व्यक्तिगत जीवनशैलीमा ठूलो परिवर्तन नआएको बताउँछन् ।  साथीहरूले घर, गाडी र अन्य सुविधा जोडेको देख्दा आफूले त्यस्तो सम्पत्ति नजोडेको उनको भनाइ छ । तर त्यसलाई उनी त्यागको प्रदर्शनका रूपमा प्रस्तुत गर्न चाहँदैनन् । ‘मैले यो गरेँ भनेर ठूलो कुरा ठानेको छैन । यो त गर्नैपथ्र्यो भन्ने लाग्छ,’ उनी भन्छन् । राज्यको अभिभावकत्व कहिले ? सहारा घरलाई व्यवस्थित र दिगो बनाउने जिम्मेवारी राज्यले पनि लिनुपर्छ भन्ने विष्टको अपेक्षा छ । उनका अनुसार अहिले केही संरचना अधुरा छन् । आश्रितहरूको स्वास्थ्य उपचार, दैनिक आवश्यकताको व्यवस्थापन र पूर्वाधार निर्माणमा निरन्तर चुनौती छ । स्थानीय तहबाट सहयोग भएको र नभएको दुवै अनुभव रहेको उनी बताउँछन् । तर सहारा घरले बर्दगोरिया धामको पहिचान र गतिविधिमा योगदान पुर्‍याइरहेकाले स्थानीय सरकारदेखि प्रदेश र संघीय सरकारसम्मले यसको दीर्घकालीन व्यवस्थापनबारे सोच्नुपर्ने उनको धारणा छ । ‘यो काम एउटा व्यक्ति वा संस्थाले मात्रै गर्नुपर्ने होइन । राज्यले यसको अस्तित्व स्वीकार गरेर अभिभावक बन्नुपर्छ,’ उनले भने ।  राज्यले गर्नुपर्ने सामाजिक संरक्षणको काम कुनै व्यक्तिले दान र भिक्षामा निर्भर भएर गरिरहनुपर्ने अवस्था दीर्घकालीन समाधान नभएको उनको तर्क छ । असहाय नागरिकको सुरक्षा, उपचार, आवास र पुनःस्थापनाका लागि स्पष्ट नीति तथा व्यवस्थापन आवश्यक रहेको उनी बताउँछन् । सहारा घरको जग्गा संस्थाको नाममा छैन । स्थायी पूर्वाधार र नियमित स्रोतको सुनिश्चितता पनि चुनौतीकै रूपमा छ । त्यसैले अहिलेको सेवा अभियानलाई भविष्यसम्म टिकाइराख्न राज्यको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुने उनी औंल्याउँछन् ।  परिवारबाट टाढिएका व्यक्तिलाई पुनःस्थापित गराउँदा खुसी  करिब १२ वर्षदेखि असहाय व्यक्तिहरूको सेवामा सक्रिय विष्टका लागि लागि खुसी क्षणिक अनुभूति हो ।  परिवारबाट टाढिएका व्यक्ति पुनःस्थापित हुँदा, कसैले उपचार पाएर सहज जीवन बिताउन थाल्दा वा कसैले नयाँ परिवार र सहारा पाउँदा भने उनलाई खुसी लाग्छ । तर आश्रित व्यक्तिको मृत्यु भएपछि दाहसंस्कार गर्नुपर्दाको पीडा त्यो खुसीभन्दा गहिरो हुन्छ ।  आश्रितहरूलाई सुरक्षित राख्न निगरानी आवश्यक भए पनि उनीहरूलाई स्वतन्त्र रूपमा बाँच्न नपाएको जस्तो महसुस हुन सक्ने चिन्ता पनि विष्टलाई छ । उनीहरूका लागि सुरक्षित आश्रयको व्यवस्था गर्नु र उनीहरूको स्वतन्त्रता तथा सम्मानको ख्याल गर्नु दुवै महत्वपूर्ण रहेको उनको भनाइ छ । ‘दुःखलाई पनि मैले खुसी सम्झिन सक्छु । जति बाँच्छु, त्यति दिन दुःख भोग्नुपर्छ । तर कसैलाई परिवारमा पुनःस्थापना गर्न सक्दा वा कसैको जीवन सहज बनाउन सक्दा खुसी लाग्छ,’ उनी भन्छन् । उनको अनुहारमा देखिने सन्तोषको पछाडि वर्षौँको संघर्ष छ । घरबाट सुरु भएको सेवा अभियान आज सयभन्दा बढी व्यक्तिको दैनिक जीवनसँग जोडिएको छ ।  उजाड र सुख्खा रहेको परिसरमा हरियाली फैलिएको छ । तर फूल फुल्नु र रूख हुर्कनुजस्तै यहाँ आश्रित मानिसको जीवनमा पनि स्थायित्व र सम्मानको वातावरण बनाउन निरन्तर प्रयास आवश्यक रहेको विष्ट बताउँछन्।

काठमाडौं । नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) को तेस्रो संस्करणअन्तर्गत मंगलबारको खेलमा जनकपुर बोल्ट्सले टस जितेर पहिले बलिङ गर्ने निर्णय गरेको छ। कीर्तिपुरस्थित त्रिवि अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदानमा जनकपुरका कप्तान हर्मित सिंहले टस जितेपछि कर्णाली याक्सलाई पहिले ब्याटिङको निम्तो दिएका हुन् । अब कर्णालीले निर्धारित २० ओभरमा प्रतिस्पर्धात्मक योगफल बनाउने लक्ष्यसहित ब्याटिङ गर्नेछ । जनकपुरले कर्णालीलाई कम योगफलमा रोक्दै लक्ष्य पछ्याउने रणनीति लिएको छ। अर्कोतर्फ कर्णालीले सुरुवातदेखि नै रन गति बढाउँदै बलियो योगफल खडा गर्ने प्रयास गर्नेछ ।

काठमाडाैं । नेपाल प्रिमियर लिग अन्तर्गत आज भएको रोमाञ्चक खेलमा चितवन राइनोजले विराटनगर किङ्ग्सलाई ७ विकेटले पराजित गर्दै शानदार जित हासिल गरेको छ। चितवन राइनोजले प्रस्तुत गरेको १५८ रनको विजयी लक्ष्य पछ्याउने क्रममा विराटनगर किङ्ग्स १९.३ ओभरमा १४९ रनमा अलआउट हुन पुग्यो ।  टस जितेर पहिले ब्याटिङ गरेको चितवन राइनोजले निर्धारित २० ओभरमा ३ विकेटको क्षतिमा १५७ रनको मजबुत योगफल खडा गरेको थियो । चितवनका लागि डेभिड मलानले उत्कृष्ट ब्याटिङ गर्दै ५० बलमा ५ चौका र ५ छक्काको मद्दतमा सर्वाधिक ७० रन बनाए । त्यसैगरी टोलीका कप्तान रवि बोपाराले २६ बलमा अविजित ३१ रन र डन माउस्लीले २२ बलमा अविजित २९ रन जोडेर टोलीलाई राम्रो स्थितिमा पुर्‍याएका थिए ।   १५८ रनको लक्ष्य पछ्याएको विराटनगर किङ्ग्सले सम्हालिएको सुरुवात गरे पनि नियमित अन्तरालमा विकेट गुमाउन पुग्यो । विराटनगरका लागि इम्रान शेखले ३१ बलमा ३९ रन र आन्द्रे रसेलले १७ बलमा विस्फोटक ३३ रन बनाए पनि टोलीलाई जितसम्म पुर्‍याउन सकेनन् । त्यस्तै, लोकेश बमले १४ बलमा २६ रनको योगदान दिएका थिए । अन्तिमतिर चितवनका बलरहरू हावी भएपछि विराटनगर १९.३ ओभरमा १४९ रनमै समेटिन बाध्य भयो।