मौद्रिक नीति पास गर्न राष्ट्र बैंकले दिवाभोजसहित डाक्यो बोर्ड बैठक, यी हुन् प्राथमिकतामा राखेका विषय
काठमाडौं । नेपाल राष्ट्र बैंकले आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को मौद्रिक नीति पारित गर्न सञ्चालक समितिको बैठक डाकेको छ । राष्ट्र बैंक गभर्नर कार्यालयले शुक्रबार बिहान ८ बजेका लागि सञ्चालक समितिको बैठक डाकेको बुझिएको हो । सञ्चालक समितिले मौद्रिक नीतिको मस्यौदालाई पारित गरेपछि गभर्नर महाप्रसाद अधिकारीले मौद्रिक नीति सार्वजनिक गर्ने कार्यक्रम तय भएको छ । मौद्रिक नीति सार्वजनिक गर्नुअघि सञ्चालकहरुबीच राष्ट्र बैंकमै दिवाभोजको कार्यक्रम आयोजना गरिएको बुझिएको छ । गत शुक्रबार मौद्रिक नीति सार्वजनिक गर्ने तयारी राष्ट्र बैंकले गरेपनि अन्तिम आवरमा प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद कार्यालयबाट रोक्ने निर्देशन आएपछि एक साता पछि धकेलिएको हो । राष्ट्र बैंक स्रोतका अनुसार यस पटक राष्ट्र बैंकले गैर बैंकिङ सम्पत्तिको व्यवस्थापनका लागि कम्पनी स्थापना गर्ने विषय मौद्रिक नीतिमार्फत् घोषणा गर्नेछ । पछिल्लो समय बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरुको खराब कर्जा बढ्दै गएकोले त्यो सम्पत्ति व्यवस्थापनका लागि राष्ट्र बैंकले सम्पत्ति व्यवस्थापन कम्पनी (एएमसी) स्थापना गर्नका लागि नीतिगत बाटो खुला गर्ने बुझिएको हो । मौद्रिक नीतिको मस्यौदामा सो विषय उल्लेख भएको पनि बुझिएको छ । सञ्चालक समितिले सो विषयलाई नचलाएमा भोलि सार्वजनिक हुने मौद्रिक नीतिमा एएमसीको व्यवस्था आउनेछ । ‘अहिले बैंक तथा वित्तीय संस्थाको खराब कर्जा बढिरहेको छ, खराब कर्जाबापतको ठूलो रकम प्रोभिजनिङ गर्न पनि बैंकहरुलाई समस्या भइरहेको छ, त्यसले बैंक तथा वित्तीय संस्थाको कर्जा लगानी क्षमता ह्रास हुनुका साथै व्यवसाय विस्तारमै असर गरिरहेको छ, बैंकहरुमा गैर–बैंकिङ सम्पत्ति बढेको बढ्यै छ, त्यसैले पनि यस पटक सम्पत्ति व्यवस्थापन कम्पनी स्थापना गर्ने विषयलाई मौद्रिक नीतिमा प्राथमिकताका साथ राखिएको छ,’ स्रोतले भन्यो । उसो त विगतका वर्षहरुमा पनि एएमसीको विषयमा मौद्रिक नीतिमा केही उल्लेख हुँदै आएको थियो । तर, उक्त व्यवस्था कार्यान्वयन हुन सकेको थिएन । अब कार्यान्वयन नै गर्ने किसिमले काम भइरहेको स्रोतको दाबी छ । अहिले बैंक तथा वित्तीय संस्थामा प्रयाप्त तरलता भएपनि कर्जा प्रवाह हुन सकेको छैन । राष्ट्र बैंकले मौदिक नीति मार्फत् कर्जा प्रवाह हुन सक्ने केही नीतिगत व्यवस्था गर्न लागेको पनि स्रोतको भनाइ छ । राष्ट्र बैंकले नीतिगत दरहरु केही चलाउन सक्ने सम्भावना छ । यस्तै, अहिले निर्माण क्षेत्र सुस्त गतिमा छ । निर्माण व्यवसायीले भुक्तानी नपाउँदा व्यवसायीहरु समस्यामा छन् । राष्ट्र बैंकले निर्माण क्षेत्रलाई प्राथमिकतामा राखेर विशेष व्यवस्था गर्न लागेको राष्ट्र बैंक स्रोतको भनाइ छ । राष्ट्र बैंकले निर्माण क्षेत्रमा जाने ऋणलाई केही सहज र लचिलो बनाउन लागेको स्रोतको दाबी छ । उसो त राष्ट्र बैंकले निर्माण व्यवसायीको समस्या समाधानका लागि अर्थमन्त्रालय समक्ष पनि केही सुझावहरु पेस गरिसकेको छ । राष्ट्र बैंकबाट हुन सक्ने केही नीतिगत व्यवस्था गरेर निर्माण क्षेत्रलाई चलायमान बनाउने प्रयत्न भइरहेको स्रोतको भनाइ छ । पछिल्लो समय ठूला सहकारीको नियमनको विषयलाई पनि राष्ट्र बैंकले चासोका साथ हेरेको छ । ठूला वित्तीय सहकारीको नियमन राष्ट्र बैंकले गर्नुपर्ने नीतिगत व्यवस्था नै भइसकेको छ । त्यस कारण यस पटक राष्ट्र बैंकले मौद्रिक नीतिमार्फत् नै ठूला वित्तीय सहकारीको नियमनको विषयमा मौद्रिक नीतिमार्फत् कुनै व्यवस्था गर्न सक्नेछ । सरकारले सहकारी क्षेत्रको नियमनका लागि प्राधिकरण निर्माण गर्ने तयारी गरिरहेको भएपनि राष्ट्र बैंकले पनि केही निश्चित सहकारीको नियमन गर्ने विषय मौद्रिक नीतिमार्फत् घोषणा गर्नेछ भने दोस्रो तहको नियामकको विषयमा मौद्रिक नीतिमै उल्लेख गर्ने तयारी पनि छ । यस्तै, लघुवित्त क्षेत्रलाई बलियो बनाउन थप नीगित व्यवस्था गर्ने तयारी राष्ट्र बैंकको छ । स्रोतका अनुसार लघुवित्तमा तोकिएको १५ प्रतिशतको ब्यादरको सीमामा पुनरावलोकन गर्न सक्ने किसिमले राष्ट्र बैंकले तयारी थालेको छ । मौद्रिक नीति लेखन समितिले यो विषयमा पनि गम्भीर छलफल गरेको स्रोतको दाबी छ । राष्ट्र बैंकले चालु आर्थिक वर्षको मौद्रिक नीतिमार्फत् युवाका लागि विशेष कार्यक्रम ल्याउने तयारी पनि थालेको बुझिएको छ । युवाहरूको विदेश पलायनलाई रोक्न र स्वदेशमै उद्यम गर्न सक्ने वातावरण सिर्जना गर्नको लागि राष्ट्र बैंकले विशेष व्यवस्था गर्न लागेको बुझिएको हो । राष्ट्र बैंकले युवाहरूका लागि बैंकमार्फत् सहुलियत ब्याजदरमा कर्जा दिन सक्ने किसिमको कार्यक्रम ल्याउन लागेको हो । त्यसका लागि बैंकहरूसँग पनि छलफल भइसकेको राष्ट्र बैंक स्रोतको भनाइ छ । राष्ट्र बैंकले यसअघि पनि युवालाई कृषिमा प्रोत्साहन गर्नका लागि सहुलियत कर्जा ब्याज अनुदान कार्यक्रम ल्याए पनि प्रभावकारी हुन सकेको छैन । राष्ट्र बैंकले युवालाई व्यावसायिक कृषिमा जोड्नका लागि सहुलियत ब्याजमा ऋण प्रदान गर्ने बताउँदै आएको थियो । तर, बैंकले सो कार्यक्रमा लगानी गर्न इच्छा नदेखाएपछि त्यसको प्रभावकारिता देखिएको छैन । अब राष्ट्र बैंकले युवालाई निश्चित रकम ऋण प्रवाह गर्नैपर्ने व्यवस्था गर्न लागेको राष्ट्र बैंक स्रोतको भनाइ छ । घरेलु तथा साना उद्योग, लघु उद्योग, शिक्षित युवा, विदेशबाट फर्केका युवा र बेरोजगार युवाका लागि सहुलियतपूर्ण कर्जामा ब्याज अनुदान दिइने राष्ट्र बैंक स्रोतको दाबी छ ।
लीलादेवी गड्तौला बनिन् पहिलाे महिला मुख्यसचिव, साढे तीन दशकदेखि निजामती सेवामा
काठमाडौं । सरकारले मुख्य सचिवमा लीलादेवी गड्तौलालाई नियुक्त गरेको छ । बिहीबार बसेको मन्त्रिपरिषद बैठकले गड्तौलालाई मुख्यसचिवमा नियुक्त गरेकाे हाे । यो नियुक्तिसँगै गड्तौला नेपालको पहिलो महिला मुख्यसचिव बनेकी छन् । तत्कालीन मुख्यसचिव बैकुण्ठ अर्याल भ्रष्टाचार मुद्दामा निलम्बनमा परेसँगै प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद कार्यालयकी वरिष्ठ सचिव गडतौलालाई निमित्त मुख्यसचिवको जिम्मेवारी दिइएको थियो । २०७७ कात्तिकमा सचिव भएकी गडतौला आउँदो भदौ १४ गते उमेर हदका कारण अनिवार्य अवकाशमा जादै थिइन् । २०२३ भदौ १५ मा तेह्रथुममा जन्मेकी गड्तौला २०५२ सालमा निजामती सेवा प्रवेश गरेकी थिइन्। न्याय सेवा अन्तर्गत कानून समूहको शाखा अधिकृत पदबाट निजामती सेवा सुरू गरेकी हुन् । उनी भदौ १५ गतेसम्म उ मुख्यसचिव रहनेछिन्। करीब ३५ वर्ष निजामती सेवामा बिताएकी गड्तौलाले उमेर हदका कारण भदौ १५ मा अनिवार्य अवकाश पाउने बुझिएको छ ।
‘विद्यार्थीलाई सहज रूपमा जीवन जिउने सिकाइ चाहिन्छ’
नेपालको सामुदायिक विद्यालयको सिकाइ प्रक्रियाबारे बेलाबखत प्रश्न उठ्ने गर्छ । सामुदायिक विद्यालयमा पढाइने किताबी ज्ञान विद्यार्थीको जीवनसँग मेल खाएन भनेर धेरैले टिप्पणी गर्ने गरेका छन् । विद्यार्थीहरू व्यवहारिक ज्ञान र सिपमा अब्बल हुन सकेनन् भन्ने बहस पनि हुने गरेको छ । सामुदायिक विद्यालयको सिकाइ प्रक्रिया, विद्यार्थीको आवश्यकता र वर्तमान शिक्षा प्रणालीको विषयमा विकासन्युजका लागि इन्द्रसरा खड्काले काठमाडौं विश्वविद्यालयका प्राध्यापक टीकाराम पौडेलसँग कुराकानी गरेकी छन् । नेपालका सामुदायिक विद्यालयको शिक्षा सिकाइ प्रक्रिया कस्तो छ ? पहिलेभन्दा अहिले केही सुधार भएको छ । १० वर्षयताको मात्र हेर्ने हो भने सिकाइमा सुधार भएको छ । काठमाडौं महानगर, बुटवल महानगर लगायत केही ठाउँमा विद्यालयलय तहको शिक्षा राम्रो भइरहेको छ । ती ठाउँका विद्यार्थीको एसईईको नतिजा पनि राम्रो आएको हामीले पायौं । तर, केठी ठाउँका विद्यालयमा अपेक्षा गरे अनुसारको सुधार हुन सकेको छैन । अब यसमा पनि के गर्न सकिन्छ भने जुन–जुन स्थानीय तहका विद्यालयले राम्रो नतिजा ल्याएका छन् त्यो स्कुलको सिकाइ प्रक्रिया अथवा त्यो मोडललाई अन्य कमजोर विद्यालयमा लागु गर्न सकिन्छ । यसो गर्दा एक विद्यालयको सिकाइ अर्को विद्यालयले ग्रहण गर्ने र शिक्षामा अझ राम्रो हुन सक्छ । हामीले अपेक्षा गरे जति सुधार नभए पनि बिस्तारै सिकाइमा सुधार आउँदैछ । तपाईंहरूले सोचेको र अपेक्षा कस्तो हो ? हाम्रो निर्देशिका, नीति नियममा विद्यार्थीले यो कक्षामा पुगिसकेपछि यतिसम्मको सिकाइ सिक्नुपर्छ भनेर तोकेको छ । जस्तै, १० कक्षा पुगिसकेपछि यति सफ्ट स्किल यतिसम्म भाषाको ज्ञान हुनुपर्छ, गणित, सामाजिक ज्ञान हुनुपर्छ भन्ने छ । तर, त्यो अनुसारको ज्ञान सिप हुन सकेको छैन । शिक्षा पाउनुको अर्थ भनेको बाँच्नको लागि जीवनलाई सजिलो बनाउनु हो । तर, त्यो ज्ञान अहिलेको अवस्थामा धेरै विद्यार्थीहरूले लिन नसकेको अवस्था छ । मैले गरेको अपेक्षा भनेको परिक्षा दिएर पास गर्नुलाई मान्दैन । हालसालैको एसईईको नतिजालाई हेर्ने हो भने ५२ प्रतिशत विद्यार्थी फेल भन्ने जुन किसिमको हामीले अवधारणा बनाएका छौं, यो गलत हो । उनीहरूले पनि स्कुलमा आएर केही न केही त सिकेका छन् । यसलाई सकारात्मक रूपमा लिनुपर्छ । एउटा विद्यार्थीले ३५ प्रतिशत पायो, अर्को विद्यार्थीले ३४ प्रतिशत पायो भने ३४ प्रतिशत पाउने विद्यार्थी एकदमै कमजोर त हैन यसलाई पनि राम्रो नजरले हेर्नुपर्छ । राष्ट्रको लगानीमा उसले पनि भाषा सिकेको छ, सामाजिक कुरा सिकेको छ, सांस्कृतिक ज्ञान सिकेको छ । त्यसलाई पनि हामीले सकारात्मक रूपले लिनुपर्छ । मैले भन्न खोजेको जस्तो ३५ प्रशितको सट्टा ६० प्रतिशत ल्याइदिए हुन्थ्यो भन्ने अपेक्षा भयो । तर, त्यो हुन सकेन । त्यसैले यस्तो सिपलाई बढाउनुपर्यो । तपाईंको जस्तो चिन्ता चासो सबैले राख्नु हुन्छ । नेपालमा कस्तो किसिमको सिकाइ हुनुपथ्र्यो ? चिन्ता गर्नु राम्रो हो । तर, चिन्ता गरेर मात्र हुँदैन के गर्दा उपयुक्त हुन्छ भन्ने सोच्नु अहिलेको आवश्यकता हो । मुलुकमा भइरहेको नराम्रो कुरा भनेको अरुलाई दोष दिने हो । अहिले एसईईको नतिजा नराम्रो हुँदा पनि धेरैले सरकार, शिक्षक र समाजलाई दोष दिरहेका छन् । मलाई यो मन पर्दैन । अब हामीले के सोच्नुपर्छ भने म विश्वविद्यालयमा पढाउँछु भने मेरो पनि त केही जिम्मेवारी छ नि । एउटा कुनै स्कुलमा पढाउने प्रधानाध्यापक छ भने उसको पनि जिम्मेवारी हुन्छ । उनीहरूले पनि नतिजा राम्रो ल्याउन, सिकाइलाई राम्रो बनाउन केही गरिरहेकै छन् । यसका लागि सरकार, तपाईं हामी, समाज सबैको जिम्मेवारी उत्तिकै छ । एउटा विद्यार्थीलाई स्कुलको पाठ्यक्रम भन्दा बाहिरको विषयलाई कसरी सिकाउन सकिन्छ ? धेरै तरिकाले सिकाइन्छ र केही विद्यालयले सिकाइ पनि रहेका छन् । एउटा प्रोजेक्टमा हामीले काठमाडौं महानगरसँग काम गरेका थियौं । उहाँहरूले एउटा राम्रो काम गरिरहनुभएको रहेछ । अहिले काठमाडौं महानगरमा शुक्रबारलाई ‘बुक फ्री फ्राइडे’ भनेको छ । शुक्रबारमा विद्यार्थीले स्कुल जाँदा किताब लिएर जानुपर्दैन । कहिले गार्डेनमा रहेका विभिन्न किसिमका बिरुवाबारे अध्ययन गर्न सकिन्छ । हामीले किताबको पानामा बगैँचा र विरुवाको कुरा सिकाउनुभन्दा बगैँचामा गएर पढाउँदा धेरै अन्तर हुन्छ । त्यसै गरी कहिले मन्दिर कहिले बारीमा लिएर यसरी फरक तरिकाले पनि विद्यार्थीलाई पढाउन सकिन्छ । कहिले एक स्कुलको विद्यार्थीलाई, अर्को विद्यालयमा गएर एकअर्का स्कुलले दिँदै आएको सिकाइका विषयमा ज्ञान आदान–प्रदान गर्न सकिन्छ । अहिले काठमाडौं महानगरले ‘गरिखाने शिक्षा महानगरको इच्छा’ नारा दिएर विद्यलयको सिकाइलाई जोड दिइरहेको छ । हामीले यस्तो खालको शिक्षा दिनुपर्यो जसले जीवन बाच्न सजिलो होस् । यसका लागि सरकार, समुदाय शिक्षक विद्यार्थी कसको भूमिका के हुन्छ ? यो समाजको दायित्व हो । सरकार पनि समाजभित्रकै अंग हो । शिक्षक, विद्यार्थी अभिभावक सबै समाजका पात्र हुन् । आजका विद्यार्थीलाई हामीले राम्रो शिक्षा दियो भने भोलिको भविष्य उज्यालो हुन्छ । हामीले यो अवधारणाबाट अगाडि बढ्नुपर्यो । अहिले म कार्यरत काठमाडौं विश्वविद्यालयको स्कुल अफ एजुकेशनको समन्वयमा विभिन्न ठाउँमा कामहरू भइरहेका छन् । विद्यार्थीलाई किताबमा घोकाउने मात्र नभएर उनीहरूको ज्ञानलाई त्यो समाजसँग कसरी जोड्न सकिन्छ भन्ने कुरामा ध्यान दिरहेका छौँ । पहिले अंग्रेजी पढाउने शिक्षकलाई नेपाली विषयको विषयमा खासे ज्ञान हुँदैन थियो । अहिलेको हकमा हामी के भनिरहेका छौ भने एउटा शिक्षकले गणीत पनि जान्नुपर्छ उत्तिकै विज्ञान, अंग्रेजी पनि जान्न सक्ने हुनुपर्छ । अर्को कुरा हामीले पढाउने विषयलाई विषय र भाषाको समन्वय कसरी हुन्छ भन्ने कुरा पनि सानैबाट सिकाउनुपर्छ । कतिपय विद्यालयमा आफ्नो विषयपनि राम्रोसँग पढाउन नसक्ने शिक्षकहरू पनि हुनुहुन्छ नि ? यो मैले भनेको कुरा भर्खरै लागु हुँदैछ । परिवर्तन हुन समय लाग्छ । जुन रूपमा पहिले हाम्रा शिक्षकले काम गरिरहनुभएको थियो त्यसलाई परिवर्तन गर्न केही समय लाग्छ । म एउटा उदाहरण पनि दिन्छु । धेरै विद्यालयले अंग्रेजीमा पढाउँदा विद्यार्थी आउने, नेपालीमा पढाउँदा कम आउने गरेपछि कतिपय विद्यालयले अंग्रेजी माध्यममा पढाउन सुरु गरेको पनि पाइन्छ । यो विस्तारै हुने कुरा हो । तर, एउटा शिक्षकले ४० वर्षदेखि नेपालीमा पढाइरहेको थियो भने अब भोलिदेखि अंग्रेजीमा पढाउ भन्दा उसलाई गाह्रो हुन्छ । यो स्वाभाविक हो । अब हामीले छान्ने शिक्षक चाहिँ यस्तो हुनुपर्छ भन्ने मेरो मत हो । तर, अहिले केही सरकारी स्कुलहरूले पनि राम्रो शिक्षा रहेको अवस्था छ । सुधार कसरी गर्ने ? विद्यार्थीको सिकाइको कुरा गर्दा ७७ वटै जिल्लाका विद्यार्थीलाई एकै किसिमको सिकाइ सिकाउन गाह्रो हुन्छ एउटा दुर्गममा पढ्ने विद्यार्थी र काठमाडौंमा पढ्ने विद्यार्थीको रेस एउटै हुँदैन । यसको एउटा कारण भाषा हो । बझाङबाट एसईई दिएर काठमाडौं अध्ययन गर्न आएको विद्यार्थीलाई काठमाडौं आएर पढ्दा सुरुको दिनमा निकै गाह्रो हुन्छ । गाउँमा बस्दा मोबाइल नहोला, पाठ्यपुस्तक नै नहोला अरू एक्सपोजरहरू नहोला । उनीहरूका बुबाआमा शिशिक्ष नहोलान् । काठमाडौंमा मैले देखेको छु, बच्चाहरू सानै हुँदा उनीहरू बुबाआमा अंग्रेजीमै बोल्छन् । विद्यालयबाट घर फर्केपछि बच्चाहरूलाई ट्युसन पढाउँछन् । तर, अशिक्षित बाआमाले यस्तो गर्न सक्दैनन् । नेपालको एउटा जेनेरेसनमात्रै शिक्षित हुँदैछ, त्योभन्दा अगाडिको थिएन । १९५१ मा नेपालको साक्षरता दर नै ९ प्रतिशत मात्र थियो भने अहिले ७०/७१ प्रतिशतमा पुगिसक्यौं । यो ठूलो उपलब्धि हो । यसलाई हामीले सुधारको रूपमा लिनुपर्यो र जहाँ–जहाँ सुधार गर्नुपर्ने छ त्यहाँ काम गर्दै जानुपर्छ । राम्रो सिकाइका लागि अभिभावक, विद्यालय व्यवस्थापन समिति र शिक्षकको भूमिका के हुन्छ ? बच्चाहरूको पहिलो शिक्षक आमाबुवा हुन् । उसको स्कुल घर हो । त्यसैले पनि विद्यार्थीको सिकाइमा अभिभावकको भूमिका सबैभन्दा पहिलो र ठूलो हुन्छ । मेरो बच्चा स्वस्थ्य छ कि छैन, उसले राम्रोसँग खाना खाइरहेको छ कि छैन, उसको लागि लुगा छकि छैन, किताब कापी छ कि छैन घरदेखि स्कुलको दुरी कति छ ? उ कसरी स्कुल गइरहेको छ, कसरी उसलाई स्कुल पुर्याउने यो सबै रोल अभिभावकको हुन्छ । सँगै विद्यालय, शिक्षक व्यवस्थापन समितिको पनि उत्तिकै भूमिका हुन्छ । घरबाट जसरी अभिभावकले विद्यालय सुरक्षित ठानेर पठाउँछन् त्यसरी सुरक्षित बच्चाहरू राख्ने जिम्मा विद्यालयको हो । विद्यालय बच्चाको दोस्रो घर हो । विद्यालयमा आएका बच्चाहरूलाई रिसाएर हैन कसरी माया गरेर सिक्षा दिनुपर्ने हो त्यो सिप शिक्षकमा हुन आवश्यक छ । यस्तो वातारण तयार पार्ने जिम्मा विद्यालय व्यवस्थापन समितिको हो । एउटा शिक्षकले हँसिलो मुहार लिएर कक्षाभित्र पस्छ भने त्यहाँ विद्यार्थीले धेरै कुराहरू सिकिसकेको हुन्छ । तपाईंले नेपालमा मात्र होइन विभिन्न देशमा गएर अध्ययापन गराएको अनुभव छ, नेपाल र विदेशको सिकाइमा के फरक छ ? सिकाइ बाहिर र यहाँकोमा धेरै फरक छ । मैले जर्मन गएर केही वर्ष पढाएको थिएँ । त्यहाँ कक्षा ५ सम्म बेसिक ब्याकग्राउण्ड भन्छन् । कक्षा ५ मा राम्रो ग्रेड ल्याउने विद्यार्थीमात्र कक्षा ६ मा जान्छ । जो विद्यार्थी सिकाइ जतिसम्मको छ त्यस्तै खालको तालिम, सिप विद्यार्थीलाई दिइन्छ । जस्तै, कक्षा ५ मात्र पास गरेकोले उसको सोच कौसलले कत्तिको विकास गरेको छ, त्यही अनुसारको रोजगारी सिर्जना गर्ने शिक्षामा उनीहरू लैजान्छन् । कक्षा १० मा पुग्दा राम्रो नम्बर ल्याउन सकेन बी प्लससम्म पनि ल्याउन सकेन भने त्यस्ता विद्यार्थीलाई इन्टर्नसिप तिर लैजान्छन् । जस्तै, बसको ड्राइभर हुने, गाह्रो लगाउने जस्तोतर्फको शिक्षा दिइन्छ । यस्तै १२ कक्षा पास गर्न सकेन भने फेरि जाँच हुन्छ, त्यो राम्ररी पास गर्न सक्यो भने मात्र विद्यार्थीले युनिभर्सिटीमा जान पाउँछ । तर, नेपालमा यस्तो छैन । हाम्रो यहाँ एसईई पास गरिसकेपछि जस्तो नम्बर ल्याएको विद्यार्थी अभिभावकको रुचि उच्च विषयमा जान्छ । अर्को समस्या भनेको जो विद्यार्थी पढ्न आउनुहुन्छ त्यसमा विद्यार्थीको रुचिभन्दा अभिभावकको रुचिको विषय पढ्ने हुन्छन् । फेरि अभिभावकको पहिलो रुचि भनेको डाक्टर र इन्जिनियर हुन्छ । शिक्षाको मापन के हो ? शिक्षालाई मापन गर्ने प्रणली फरक हुन्छन् । नेपालको हकमा शिक्षाको मापन ३ घण्टे परिक्षालाई मानिएको छ । तर, हामीले यसरी मापन गर्दैनौँ । हाम्रो विद्यार्थी स्कुलहरूमा जान्छन्, त्यहाँ गएर अवलोकन गर्छन् । शिक्षकले कसरी पढाउँछन, प्रधानाध्यापकले कसरी काम गर्नुहुन्छ , विद्यालय र समुदायको सम्बन्ध कस्तो हुन्छ भन्ने विषय हाम्रा विद्यार्थीले हेर्नुहुन्छ । यति जानिसक्यो भने उहाँहरूलाई भोलिको दिनका लागि पनि सहज हुन्छ । तर, नेपालमा विद्यार्थीको मापन एसईईमा मात्र बढि हुन्छ । अहिले ५२ प्रतिशत फेल भनेर चर्चा भएसँगै विद्यार्थीलाई कक्षा १ देखि यसरी नै मापन गर्न सकेको भए यो अवस्था आउने थिएन । कक्षा १० सम्म हामीले कक्षामात्र बढाउँदै लग्यौँ कक्षा १०मा पुगेर मापन गर्दा परिणाम यस्तो आएको हो । अब कसरी अगाडि जाँदा प्रभावकारी सिकाइ बनाउन सकिएला, यहाँको अनुभवले के भन्छ ? मेरो विचारमा एउटा बालबालिकालाई उसैको घरको भाषाबाट विद्यालयमा पनि सिकाउँदा राम्रो हुन्छ । किन कि उसले घरमा एउटा विद्यालयमा जाादा अर्को भाषा सिक्नुपरेन । हाम्रा धेरैजसो बालबालिकाको समय अर्को भाषा सिक्दै जान्छ । जस्तो अंग्रेजीको कुरा गरौँ हाम्रो मानसिकता के भयो भने अंग्रेजी राम्रो बोल्छ भने उसकोे गुणस्तरीय शिक्षा भएको मान्छौँ । जसले नेपालीमा राम्रो बोल्छ जे काम पनि गर्न सक्छ उसलाई कमजोर मान्छौँ यो गलत हो । अर्को कारण हाम्रा धेरै विद्यार्थी गाउाको वातावरणबाट शहरमा आउन थाले । गाउँको परिवेशबाट अचानक नयाँ ठाउँमा आउँदा वातावरण, भाषा, शिक्षक, सब नयाँ हुन्छ यसले पनि सिकाइमा केही प्रभाव पर्छ । अर्को आर्थिक स्थितिले पनि सिकाइमा प्रभाव पार्छ । पढेर जागिर नपाउँदा पनि आफैं काम गरिखाने विद्यार्थी कसरी उत्पादन गर्ने ? हरेक मान्छेमा केही न केही क्षमता हुन्छ । त्यसको पहिचान गरी त्यही अनुसारको सिप दिन हामीले सक्नुपर्छ । हाम्रै कुरा गर्ने हो भने हामीले सिलाइकटाई, शैलुन लगायतको सिप पनि सिकाउँदै लगेका छौँ । यस्तो सिप हरेक विद्यालयमा सिकाउने हो भने विद्यार्थीले आफ्नो जीवनमा अप्ठ्याराे पर्दा आफूले सिकेको सिप काम लाग्न सक्छ । तर, नेपालमा यस्तो छैन । हाम्रो सामाजिक मानसिकता पनि कपाल काटेर, जुत्ता सिलाएर व्यवसाय गर्ने हो भने उसको परिवारलाई पनि मन पर्दैन । एउटा व्यक्तिले पढेर पनि जागिर खान नसकेको बेला उसलाई गरी खान सक्ने बनाउने भनेको सिप हो । यसका लागि सरकारले विद्यालयमा यस्ता कार्यक्रम सुरु गर्न र मान्छेले सोच बदल्न आवश्यक छ ।
