विश्व

काठमाडौं । अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासाले नोभेम्बरपछि पहिलो पटक भोएजर–१ अन्तरिक्ष यानले आफ्नो जहाजको इन्जिनियरिङ प्रणालीको स्वास्थ्य र स्थितिको बारेमा प्रयोगयोग्य डाटा फिर्ता गरिरहेको जनाएको छ । भोएजर–१ ले ४५ वर्षभन्दा बढी समयदेखि हाम्रो सौर्यमण्डलको अन्वेषण गरिरहेको छ । ‘प्रोब’ र यसको जुम्ल्याहा भ्वायजर–२ ताराहरूबीच अन्तरिक्षमा उड्ने एक मात्र अन्तरिक्ष यान हो । स्पेस प्रोबले वैज्ञानिकलाई सौर्यमण्डलको बारेमा जानकारी प्राप्त गर्न मद्दत गर्दछ । नासाका अनुसार अर्को चरण भनेको अन्तरिक्ष यानलाई पुनः विज्ञान डेटा फर्काउन सुरु गर्न सक्षम गर्नु हो । भोएजर–१ ले गत वर्ष नोभेम्बर १४ मा पृथ्वीमा पठनयोग्य विज्ञान र इन्जिनियरिङ डेटा पठाउन रोकेको थियो । यद्यपि मिशन नियन्त्रकहरूले अन्तरिक्ष यानले अझै पनि तिनीहरूको आदेशहरू प्राप्त गरिरहेको र सामान्यरूपमा सञ्चालन गरिरहेको बताएका छन् । मार्चमा दक्षिणी क्यालिफोर्नियामा नासाको जेट प्रोपल्सन प्रयोगशालामा भोएजर इन्जिनियरिङ टोलीले अन्तरिक्ष यानको तीनवटा अनबोर्ड कम्प्युटरमध्ये एउटासँग जोडिएको पुष्टि गरेको थियो । यो पृथ्वीमा पठाउनुअघि विज्ञान र इन्जिनियरिङ डेटा प्याकेजिङका लागि जिम्मेवार रहेको बताइएको छ । करिब ४६ वर्ष पहिले प्रक्षेपण गरिएको जुम्ल्याहा भोएजर अन्तरिक्ष यान इतिहासमा सबैभन्दा लामो र सबैभन्दा टाढाको अन्तरिक्ष यान हो । भोएजर इन्टरस्टेलरको उद्देश्य भनेको सौर्यमण्डलको नासा अन्वेषणलाई बाहिरी ग्रहहरूको छेउछाउभन्दा बाहिरको सूर्यको प्रभावको क्षेत्रको बाहिरी सीमासम्म विस्तार गर्नु हो । तिनीहरूको इन्टरस्टेलर अन्वेषण सुरु हुनुअघि दुवै प्रोबहरू शनि र बृहस्पतिबाट उडेका र भोएजर–२ युरेनस र नेप्च्युनबाट उडेका थिए । रासस

काठमाडौं । भारतमा स्टार्टअप क्षेत्रको उदय र विस्तार एउटा ठूलो सफलताको कथा हो । स्टार्टअपहरूले अर्थतन्त्रमा व्यावसायिक आविष्कारलाई मात्र प्रवर्द्धन गरेका छैनन्, तर रोजगारी सिर्जनाका सन्दर्भमा पनि शीर्ष स्थानमा रहेका छन् । उद्योग तथा आन्तरिक व्यापार प्रवर्द्धन विभाग (डीपीआईआईटी) को तथ्यांकले ३१ डिसेम्बर २०२३ सम्म देशमा दर्ता भएका स्टार्टअपको कुल संख्या १ लाख १७ हजार २ सय ५४ भएको र तिनीहरूले कुल १२ लाख ४२ हजार नयाँ रोजगारी प्रदान गरेको देखाएको छ । सन् २०१४ मा स्टार्टअप संख्या ३ सय ५० मात्र थियो । स्टार्टअपहरूको आर्थिक प्रभावलाई यसरी बुझ्नुहोस् कि आज देशमा कुल १ सय १३ युनिकर्न (१ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यको स्टार्टअप कम्पनी) छन्, जसको कुल बजार मूल्य ३ खर्ब ५० अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी छ । तर, अब भारतको यो सुनौलो स्टार्टअप यात्रामा धेरै असफल अध्याय थपिएका छन् । आज बायजुज, फार्मईजी, मिशो, पेटीएमजस्ता धेरै नाम छन् जसको वित्तीय कार्यसम्पादनमा प्रश्न उठिरहेको छ । तिनीहरूको मूल्यांकन र राजस्व मोडेलमा प्रश्नहरू उठिरहेका छन् । यी स्टार्टअपले बजारमा ग्राहकहरू प्राप्त गरिरहेका छन् तर नाफा कमाउन सक्षम छैनन् । उदाहरणका लागि बाइजुका संस्थापक बायजु रवीन्द्रनले आफ्ना कर्मचारीलाई तलब दिन आफ्नो र आफ्नो परिवारका सदस्यहरूको घर धितो राख्नुपरेको छ । भारतमा स्टार्टअपहरू किन असफल भइरहेका छन् ? यस प्रश्नको उत्तर बुझ्नुअघि हामीले आज देखिरहेका ठूला स्टार्टअपहरूमध्ये धेरैजसो सेवा क्षेत्रमा काम गरिरहेका छन् भन्ने तथ्यलाई स्वीकार गर्नुपर्छ । यसको कारण यो हो कि सेवामा आधारित स्टार्टअपहरूले सूचना प्रविधि र आउटसोर्सिङमा भारतको विशेषज्ञताको फाइदा लिन सेवाहरू प्रदान गर्न सजिलै सक्षम छन् । यसबाहेक, सेवामा आधारित स्टार्टअपहरूमा प्रवेश र पुँजी लगानी आवश्यक पर्ने अवरोधहरू उत्पादनमा आधारित स्टार्टअपहरूको तुलनामा तुलनात्मक रूपमा कम छन् । तसर्थ, हामीले भारतको स्टार्टअप क्षेत्र (स्टार्टअप इन्डिया) लाई तीन भागमा विभाजन गर्नुपर्छ । १. उत्पादनमा आधारित स्टार्टअप २. सेवामा आधारित स्टार्टअप ३. उत्पादन र सेवाको मिश्रण । सामान्यतया, भारतमा स्टार्टअपहरूले सामना गर्ने पहिलो चुनौती भनेको बजेट हो । कोभिडपछि अर्थतन्त्रको पुनरुत्थान भएपछि बजारका धेरै क्षेत्रमा अनलाइन ग्राहकको संख्या तीव्ररूपमा घटेको छ । विशेषगरी ती सेवामा जहाँ ग्राहकले अझै पनि अफलाइन माध्यमलाई महत्त्व दिन्छन् । उदाहरणका लागि एड-टेक र अनलाइन स्वास्थ्य सेवा । आज ठूला स्टार्टअप लगानीकर्ताहरू यस्ता सेवाहरूको भविष्य र तिनीहरूको पैसा फिर्ता हुन्छ कि हुँदैन भनेर चिन्तित छन् । दोस्रो महत्त्वपूर्ण कुरा यो हो कि लगानीकर्ताहरूले धेरै स्टार्टअपहरूको उत्पादन विचार के हो बुझ्दैनन् । उदाहरणका लागि आज धेरै कम्पनीहरू खाना वितरण वा द्रुत सेवाहरूमा संलग्न छन् तर तिनीहरूको आफ्नै उत्पादन छैन । उनीहरू न त कुनै रेस्टुरेन्टको स्वामित्वमा छन्, न कुनै खाद्यपदार्थ बनाउँछन्, जबकि यस क्षेत्रको नाफा सेवाभन्दा उत्पादनमा बढी छ । उदाहरणका लागि रिलायन्स रिटेलद्वारा समर्थित द्रुत वाणिज्य कम्पनी डुन्जोले वित्त वर्ष २०२३ मा १८ अर्ब भारु घाटा बेहोरेको छ । आज यो कम्पनी बिक्री हुने अवस्थामा उभिएको छ । यसबाहेक भारतीय स्टार्टअपहरूले अहिले बजारमा ठूलो प्रतिस्पर्धा देखिरहेका छन् । विशेषगरी ईकमर्स, फिनटेक र फुड डेलिभरी जस्ता क्षेत्रमा धेरै बजार खेलाडीहरूको उपस्थितिले सेवाहरूको दर बढाउन गाह्रो भएको छ । यदि एउटा प्लेटफर्मले डेलिभरी शुल्क बढाउँछ भने ग्राहकहरू तुरुन्तै अर्को प्लेटफर्ममा सर्छन् । यसमा ग्राहकहरूले वफादारीको सट्टा बचत देख्छन् किनभने तिनीहरूको उत्पादन आपूर्तिकर्ता परिवर्तन हुँदैन, केवल सेवा प्रदान गर्ने कम्पनी परिवर्तन हुन्छ । स्टार्टअप तथ्यांकले कस्तो कथा बताउँछ ? यदि हामीले भारतमा युनिकर्नहरूको आर्थिक कार्यसम्पादनलाई मात्र अध्ययन गर्छौं भने ठूलो संख्यामा युनिकर्न अझै पनि घाटामा रहेको पाउँछौं । एक निजी संस्थाको प्रतिवेदन अनुसार २०२१ मा १ सय युनिकर्नमध्ये १८ वटा मात्रै नाफामा थिए । विशेषगरी बाइजु, ओला, ओला इलेक्ट्रिक, प्रिस्टिन केयरजस्ता धेरै कम्पनी घाटामा छन् । तर, ड्रिम ११, जोमैटो, इन्फो एज, नायका, रेन्जर पे आदिजस्ता स्टार्टअपहरूले नाफा दर्ता गरेका छन् । नयाँ युनिकर्न कम्पनीलाई हेर्दा फिजिक्सवाला, अक्सिजो, डुङ्गा आदि कम्पनीले आर्थिक वर्ष २०२२ मा नाफा कमाएका थिए । आज पनि फ्लिपकार्ट राजस्वको मामिलामा शीर्षमा छ, तर घाटाको हिसाबले पनि फ्लिपकार्ट सबैभन्दा अगाडि छ । स्टार्टअपहरू किन अहिले आईपीओको पर्खाइमा छन् ? पछिल्लो समय देखिएको एउटा ठूलो परिवर्तन भनेको केही ठूला स्टार्टअपहरूले आईपीओ ल्याउने तयारी गरिरहेका छन् । तर, पेटीएम, जोमैटो, नायका जस्ता कम्पनीहरू पहिले नै बजारमा सूचीबद्ध छन् । नयाँ नामहरूमध्ये प्रमुख ओयो, डुङ्गा, गो डिजिट, फर्स्ट क्राइ, ओला आदि छन् । अब स्टार्टअप कम्पनीहरूले बजारमा लगानीकर्ताबाट पुँजी जुटाउन चाहन्छन् । बजार मूल्यांकन, मार्केटिङ र ग्राहक विस्तारका आधारमा बजारमा सूचीकृत हुँदा लगानीकर्ताले ठूलो चासो देखाउनेमा उनीहरू विश्वस्त छन् । तर, यी कम्पनीहरूको सूचीकरणले प्रवर्द्धकहरूलाई आफ्नो सेयर बेच्ने बाटो पनि दिने छ । तर, भारतीय स्टार्टअपहरूले नाफाभन्दा घाटा बढी बेहोर्दै आए पनि उनीहरूको भविष्य अझै उज्ज्वल छ । भारतमा नयाँ प्रविधि अपनाउने गतिका आधारमा स्टार्टअपको भविष्य राम्रो छ भन्न सकिन्छ र देशको ठूलो इन्टरनेट प्रयोगकर्ता आधार र बढ्दो डिजिटलाइजेसनले पनि धेरै आशा जगाएको छ । यसबाहेक, वर्तमान मोदी सरकार पनि स्टार्टअपको बारेमा धेरै सकारात्मक छ । स्टार्टअप इकोसिस्टमलाई प्रवर्द्धन गर्न, प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले १६ जनवरी २०१६ मा स्टार्टअप इन्डिया पहल सुरु गरे । आज यसअन्तर्गत नयाँ स्टार्टअपहरूलाई कर सुविधा, सरल कानुनी प्रावधान, फास्ट ट्र्याकिङ आईपीआर र अन्य धेरै सुविधाहरू दिइँदैछ । स्टार्टअपका लागि फन्ड अफ फन्ड योजना र स्टार्टअप भारत बीज कोष योजनाअन्तर्गत स्टार्टअपहरूलाई मद्दत प्रदान गरिएको छ । एजेन्सी

काठमाडौं । एनएमबी बैंकले ‘ग्लोबल एलायन्स फर बैंकिङ अन भ्यालुज (जीएबीभी) का १७ अग्रणी बैंकहरूको समूहसँग जीवाश्म इन्धनको प्रयोगको अन्त्य गर्न हातेमालो गरेको छ । बैंकले जीवाश्म ईन्धनको अन्त्यका लागि ‘फोसिल फ्युल नन प्रोलिफिकसेन ट्रिटी’ लाई अनुमोदन गरेको हो । ‘फोसिल फ्युल नन प्रोलिफिकसेन ट्रिटी’ सबैका लागि हरित उर्जाको व्यवस्था, जीवाश्म इन्धनको विस्तारको अन्त्य र वर्तमानको उत्पादनलाई निर्मुल पारि अन्तर्राष्ट्रिय हातेमालो गरी पेरिस सम्झौताका लक्ष्यहरु हासिल गर्ने एउटा विश्वव्यापी प्रयास हो । यो सन्धिप्रति प्रतिवद्धता जाहेर गर्ने वित्तीय संस्थाहरुको संख्या बढ्दो क्रममा रहेको छ । यसका साथै उनीहरु जलवायु संकटको मूल कारण तेल, ग्याँस र कोइलाको उत्पादन र प्रयोगलाई सम्बोधन गर्न विश्वव्यापी प्रयासमा महत्त्वपूर्ण कदम अघि बढाईरहेका छन् । ‘यस कदमले जलवायु कार्यलाई अगाडि बढाउने र पेरिस सम्झौताका लक्ष्यहरूसँग पङ्क्तिबद्ध गर्ने, कार्बन उत्सर्जन प्रकटीकरण र व्यवस्थापनमा हाम्रा प्रयासहरूलाई बढावा दिने हाम्रो प्रतिवद्धतालाई दर्साउँछ । हामी सचेत छौं कि जलवायु परिवर्तन हाम्रो समयको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मुद्दाहरू मध्ये एक हो, र हामी समाधानको एक हिस्सा बन्न प्रतिबद्ध छौं,‘ एनएमबी बैंकका सीईओ सुनिल केसीले भने । यो कदमले उज्यालो, स्वच्छ भविष्यको प्रतिज्ञा गर्ने र वातावरणीय कल्याण र दीर्घकालीन दिगोपनलाई प्राथमिकता दिने दिगो अभ्यासहरूतर्फ बैंकको परिवर्तनलाई जनाउने एनएमबी बैंकले जनाएको छ । जीवाश्म ईन्धनमा कम निर्भरता भनेको स्वच्छ हावा, पानी र जमिन हो, जसले स्वास्थ्य र जीवनको गुणस्तरलाई प्रत्यक्ष रूपमा फाइदा पुर्याउने बैंकले बताएको छ । यसले हरित अर्थतन्त्रमा आर्थिक वृद्धि र स्थीरतालाई प्रोत्साहन गर्दै दिगो विकासको ढाँचा प्रदान गर्दछ ।