सेवा : सूचना-प्रविधि

काठमाडौं । नेपालमा गैर कानूनी रुपमा सञ्चालनमा रहेका क्यासिनो गेमहरुको कारण दैनिक करोडौं रकम बाहिरिने गरेको छ । नवल सिन्ह रावल फाउन्डेसनले गरेको एक अध्ययनले नेपालमा २८ बढी गैरकानुनी रुपमा सञ्चालनमा रहेको देखाएको हो । गैरकानुनी रुपमा सञ्चालनमा रहेका ती एपहरुबाट दैनिक करोडौं रकम विदेशिने गरेको अध्ययनले देखाएको छ । पछिल्लो समय ती एपहरुबाट विभिन्न खेलकुदको नतिजाको विषयमा गर्ने एपहरु गैरकानुनी रुपमा सञ्चालनमा छन् । त्यसमा हजारौं नेपाली संलग्न रहेको बुझिएको छ । तर, यस विषयमा सरकारले खासै चासो देखाएको छैन । अनलाइन मात्रै सट्टेबाजी गरेर नेपालीहरुले करोडौं रकम गुमाउने गरेका पनि छन् । सट्टेबाजको आशंकामै प्रहरीले बेलाबखत धेरैलाई पक्राउ पनि गरेको छ । नवल सिन्ह रावल फाउन्डेशनका अध्यक्ष तपेन्द्र रावल लामो समयको अनुसन्धान पश्चात हाल २८ भन्दा बढी यस्ता गैरकानुनी एपहरु नेपालमा सञ्चालनमा रहेको बताउँछन् । फाउण्डेसनले लामो समयसम्मको अनुसन्धानले २८ वटा गैरकानुनी एपहरु सञ्चालन भइरहेको पत्ता लागेको बताए । अहिले किर्तीपुरको त्रिवि मैदानमा जारी एसीसी प्रिमियर कप क्रिकेट सञ्चालनमा छ । या खेलको विषयलाई लिएर पनि धेरै नपाली यस्ता गेमहरुमा सक्रिय छन् । यसमा पनि लाखौंको कारोबार भइरहेको उनले बताए । नवल सिन्ह रावल फाउन्डेसनले शुक्रबार उपप्रधान तथा गृहमन्त्री नारायणकाजी श्रेष्ठलाई उक्त गैरकानूनी एपहरु तत्काल बन्द गर्न लिखित रुपमा सुझाव समेत पेश गरेको छ । उनका अनुसार सन् २०२० देनि अनाधिकृत तथा गैर कानूनी तरिकाले विभिन्न अनलाईन एपबाट नेपालबाट दैनिक करोडौँ नेपाली रुपैयाँ विदेश गइरहेको छ । करको दायित्वमा नआई करोडौँ नेपाली रुपैयाँ बाहिरिदाको असर आर्थिक मन्दिसमेत रहेको उनले बताए । ‘नेपालमा क्यासिनो लगायतका जुवा तथा अनलाइन बेटिङ (फेन्टासि एप) लगायत गैर कानूनी र नेपाल सरकारलाई कुनै कर पनि नआउने गेमका एप तत्काल बन्द गर्न अनुरोध गरेका छौं, नेपालमा हाल दर्जनौँ अनलाइन एपहरु सञ्चालित छन्, करमा समावेश नभएका यस्ता गैरकानुनी एप समयमा नियन्त्रण गर्न सकिएन भने यसले विकराल रुप लिने र देशमा आर्थिक संकट आउने निश्चित छ,’ उनले भने । गृहमन्त्रीलाई बुझाएको पत्रमा फस्ट ब्याट का सबैभन्दा धेरै ३५ लाख सक्रिय प्रयोगकर्ता छन् । उक्त प्रयोगकर्ताबाट दैनिक एक करोडभन्दा बढी नेपाली रुपैयाँ विदेशीएको उल्लेख छ । नेपाल प्रहरीले अनलाइन क्रिप्टो कारोबारीलाई पक्राउ गर्न अभियान नै सञ्चालन गरेको थियो । यस्तै, नेपाल राष्ट्र बैंक, नेपाल दुरसंचार प्राधिकरण, नेपाल बैंकर्स संघ लगायतले सूचना नै जारी गरेर क्रिप्टोकरेन्सीको कारोबार नगर्न निर्देशन दिइसकेका छन् । गत चैतमा प्राधिकरणले इन्टरनेट सेवा प्रदायकहरुलाई गैरकानूनी वेबसाइट र एपहरु बन्द गर्न निर्देशन दिएको थियो । प्राधिकरणले क्रिप्टोकरेन्सी (बिटक्वाइन), हाइपर नेटवर्किङ, अनलाइन जुवा लगायतका गैरकानूनी वेबसाइट र एपहरु नेपालभित्र प्रयोग, संचालन र व्यवस्थापन गर्न नपाउने गरी निषेध गर्न आइएसपीहरुलाई निर्देशन समेत दिएको थियो । नेपाल राष्ट्र बैंकले अनलाइन बैंकिङ्ग, मोबाइल बैंकिङ्ग, डिजिटल वालेट जस्ता विद्युतीय भुक्तानीका माध्यमबाट अनलाइन जुवा तथा बाजीजन्य गैर कानूनी कार्यहरुमा संलग्न नहुन सर्वसाधारणमा पटक पटक सूचना जारी गर्दै आएको छ । विज्ञापन बोर्डले पनि गत वर्ष नै वान एक्स बेटिङ लगायतका साइटहरू बन्द गर्न निर्देशन दिएको थियो । तर, ती साइटहरु नेपालमा निर्वाधरूपमा सञ्चालनमा छन् ।

काठमाडाैं । नेपाल टेलिकमले राष्ट्रिय सूचना तथा सञ्चार प्रविधि दिवस २०२३ को अवसरमा ग्राहकहरुका लागि ‘आइसीटी डे अफर’ ल्याएकाे छ । यस अन्तर्गत ४९ रुपैयाँमा १ दिन चलाउन सकिने १ एमबीपीएस अनलिमिटेड डाटा र नेपाल टेलिकमकै नेटवर्कभित्र कल गर्न सकिने १०० मिनेट अन नेट भ्वाइस सेवा उपलब्ध हुनेछ । यसैगरी डाटा प्याकेज अन्तर्गत ९८ रुपैयाँमा ३ दिन चलाउन सकिने ६ जीबी डाटा, १९९ रुपैयाँमा ७ दिन चलाउन सकिने १३ जीबी डाटा, २९४ रुपैयाँमा १० दिन चलाउन सकिने २० जीबी डाटा र ३९९ रुपैयाँमा १५ दिन चलाउन सकिने ३० जीबी डाटा प्याकेज उपलब्ध छ । यो अफर बैशाख गतेदेखि बैशाख १९ सम्म लागु हुने टेलिकमले जनाएकाे छ । ‘सुरक्षित सूचना प्रविधि, सुशासन र समृद्धि’ भन्ने मूल नारा सहित राष्ट्रिय सूचना तथा सञ्चार प्रविधि दिवस २०२३ आगामी बैशाख १९ गते मनाइदै छ ।

काठमाडौं । ओपन एआईले सन् २०२२ नोभेम्बरदेखि आम सर्वसाधारणको पहुँचमा च्याटजीपीटी सञ्चालनमा ल्याएको थियो । च्याटजिपिटि आम सर्वसाधारणको पहुँचमा आएसँगै यसले विश्व मानव समाजमा ल्याउन सक्ने बहुआयामिक रुपान्तरणका विषयमा निकै बहस भइरहेको छ । च्याटजिपिटिले आम मानिससँग भन्दा बढी ज्ञानको क्षमता राख्ने दाबी गरिएको छ । यसले विश्वको कुनै ठाउँको खानी वा कुनै देशभित्रको समाजको बारेमा बर्णन गर्ने हैसियत राख्छ । यसले विश्वको भू–राजनीति र प्रकाशकीय सिमाहरुलाई तोडेर अध्ययन गर्ने क्षमता राख्छ । जिपिटी–४ र आर्टिफिसियल न्युरल नेटवर्क जसले च्याटजिपिटिलाई पावर प्रदान गर्छ, यीनले अहिले अमेरिकाको उपचार र कानूनमा प्रवेश गर्ने परीक्षा दिएका छन् । यसले गित, कविता र निवन्धहरु लेख्न सक्छ । अन्य ‘जेनेरेटिभ एआई’ मोडेलले डिजिटल फोटो, रेखाचित्र र एनिमेसनहरु समेत निर्माण गर्न सक्छन् । जेनेरेटिभ एआई मोडेलको तिव्र विकास उद्योग क्षेत्रसँग जोडेर हेदा निकै गहिरो र चासोको विषय हो । जिपिटि–४ एकप्रकारको जेनेरेटिभ एआइ हो, जसलाई वृहत भाषा मोडेल (एलएलएम) भनिन्छ । विशाल प्रविधि कम्पनीहरु अल्फाबेट, अमेजन र नाभिडियाले पनि आफ्नै एलएलएममा प्रशिक्षण दिने गरेका छन् । एआईको विकाससँगै अमेरिका, युरोप र चीनले सोसँग सम्बन्धित कानून बनाउन थालेका छन् । कतिपय व्यक्तिहरुले कृत्रिम वुद्धी विकासको प्रकृयालाई रोक्न पनि आग्रह गरिरहेका छन्, मानिसको नियन्त्रणभन्दा बाहिर गएर मानवीय समाजलाई नै क्षति पुर्याउने विषयमा उनीहरुको आशंका छ । पहिले जान्न आवश्यक छ कि यसको विकास कसरी भइरहेको छ र यो कुन हदसम्म विकास हुनसक्छ ? सन् २०१० तिर पहिलोपटक एआई सफ्टवेरको विकास भएको थियो, जुन सफ्टवेयर ‘डिप लर्निङ’को नामबाट चर्चित थियो । तथ्यांकहरुको सेट र शक्तिशाली कम्प्युटरको जादुमयी संयोजन गरेर तस्बिरहरुको पहिचान गर्न, आवाज प्रशोधन गर्न र खेल खेल्नको लागि ग्राफिक्स प्रासेसिङको क्षेत्रमा ठूलो सिकाई प्राप्त गर्ने काम भएको छ । सन् २०१० सम्म आउँदा कम्प्युटरहरुले मानिसहरुले भन्दा राम्रो काम गर्न सक्ने भइसकेका थिए । च्याट जिपिटीले इन्टरनेट प्रयोग गर्ने मानिसहरुलाई मानिसले जस्तै प्रतिक्रिया दिने, जवाफ दिने वा अनुभव सेयर गर्ने एउटा बौद्धिक भर्चुअल डोमेनको रुपमा आफूलाई प्रस्तुत गरेको छ । वास्तवमा नै वृहत भाषा मोडेल एउटा जादुमयी अभ्यास हो । तपाईंको जिज्ञासा वा प्रश्नको जवाफ दिइरहेको च्याटजिपिटिलाई तपाईंले जवाफ रोक्न भन्ने वित्तिकै रोक्ने क्षमता पनि राख्छ । यो वर्ष च्याटजिपिटिले आफ्नो वृहत भाषा मोडेलको स्तर वृद्धिलाई रोक्ने काम गरेको छ । बल्कबस्टरले लगाएको मुद्दाका कारण ओपनएआईलाई समस्या पारेको छ तर, वृहत भाषा मोडेलको क्षमता कायम नै रहनेछ । तथ्यांक र यसलाई प्रशोधन गर्नका लागि आवश्यक सामग्री व्यापक रुपमा उपलब्ध हुँदै गएका छन् तर, यसको सदुपयोग हुन नसक्दा आम मानव जिवनलाई यो महंगो सावित पनि हुनसक्छ । स्रोतहरुलाई खुला रुपले प्रयोग गर्ने विषय धेरै जोखिमयुत्त विषय हो । तर च्याटजिपिटि –४ ले सावधानी र छनोटको विधीलाई स्वीकार गर्ने प्रयत्न गरेको छ । यो राम्रो अभ्यास हो । धेरै मानिसहरुको पहुँचमा वृहत भाषा मोडेलको एआई उपलब्ध हुनु भनेको त्यसले कानून देखि औषधिसम्मको प्रयोग तथा सिर्जनामा पनि महत्वपूर्ण योगदान हुनसक्छ । अहिले धेरै कम्पनीहरुले एआई मोडेललाई अपनाउने कोशिष गर्न थालेका छन् । यसले आँफैमा तथ्यपरक र थकाइबिना निरन्तर काम गर्ने क्षमता राख्छ । तर, यसले मानिसहरुको संवेदनालाई स्वीकार गर्न भने सक्दैन । प्राविधिक सुत्रहरुमा आधारित ठूला–ठूला कम्पनी, उद्योग र उत्पादन केन्द्रहरु समेत भविष्यमा एआई मोडेलद्वारा सञ्चालन हुने सम्भावना देखिएको छ । यहाँसम्मकी गीत/संगीतको रचना, उपन्यास लेख्ने जस्ता भावनात्मक काम पनि एआई मार्फत गर्न सकिने भएको छ । शुत्रबद्ध जानकारी तथा वृहत जाकारीको कारणले व्यवहारिक कामलाई त यसले कार्यान्वयन गर्न सक्छ नै । सन् २०५० सम्म पुग्दा एआईको कारण घरको कामदेखि उद्योग तथा व्यवसायिक क्षेत्रमा करोडौं मानिसहरुले रोजगारी गुमाउनुपर्ने अनुमान गरिएको छ । साथै एआई प्रविधिका उपकरणहरुको सहायताले मानिसहरुको जीवनशैली नयाँ ढंगको हुनेछ । मानिसहरु सभ्यताकै नयाँ परिवेशमा प्रवेश गर्नेछन् । श्रमको परिभाषा नै बदलिनेछ । एजेन्सीको सहयोगमा ।