लगानीकर्ताहरुले खाद्य प्रविधिमा लगानी गर्दा खाद्य संकटलाई सामना गर्न सजिलो हुने
एजेन्सी । नक्कली मासु र कीराहरू विश्वको कमजोर खाद्य प्रणाली ठिक गर्नका लागि वैकल्पिक आहारा हुन सक्छन् । तर, लगानीकर्ताहरु सो क्षेत्रमा लगानी गर्न उत्साहित देखिइरहेका छैनन् । आवश्यक मात्रामा सो क्षेत्रमा लगानी भइरहेको देखिदैन । चालु वर्षको ६ महिनामा खाद्य प्रविधि स्टार्टअप बिजनेसमा १२ दशमलब ७ बिलियन लगानी भएको पिचबुक डाटामा देखिन्छ । यो गतवर्षको एक तिहाई मात्रै हो। जलवायु परिवर्तन र युद्धका कारण खाद्य उत्पादन तथा वितरणमा आएको समस्याले आवश्यक मात्रामा खाद्य आपूर्तिलाई निकै चुनौति खडा गरिरहेको छ । जसका कारण भोको र मोटोपना बढ्ने क्रम जारी छ । यस्तो अवस्थामा खाद्य प्रविधिको क्षेत्रमा गरिने लगानी निकै महत्वपूर्ण हुने ठानिएको छ । यस हप्ता लन्डनमा भएको वल्र्ड एग्रीटेक इनोभेसन समिट र फ्युचर फूडटेक सम्मेलनमा स्टार्टअपहरूले लगानीकर्ताहरूको ध्यान आकर्षित गर्न सफल भएका थिए । पिभोट बायोले परम्परागत मलको सट्टा बालीलाई पोषण दिन हावामा नाइट्रोजन कब्जा गर्ने सूक्ष्मजीवहरू प्रयोग गर्दछ। कृपिनले किसानहरूलाई राम्रो निर्णय लिन मद्दत गर्न कृषि डेटा सङ्कलन गर्दछ। संसारमा वैकल्पिक प्रोटिनको लागि धेरै स्टार्टअपहरूले मासुको विकल्पलाई स्वाद र अझ राम्रो महशुस गर्ने उद्देश्यले सामग्री र सेवाहरूमा काम गरिरहेका छन् । उपभोक्ताहरुबाट विश्वास प्राप्त गर्नको लागि फुड टेकको विस्तार गर्ने विषय महत्वपूर्ण छ । तर यसको लागि थप लगानीको समेत आवश्यकता पर्दछ । फुडटेक सम्मेलनमा फाइभ सिजन भेन्चर्सका प्रबन्ध साझेदार निकोलो मान्जोनीलाई लगानीकर्ताहरुले प्रश्न गरिरहेका थिए । ‘बजार पूँजी र उत्कृष्ट कम्पनीले भरिभराउ भएकाले लगानीको थप हुन सक्छ ।’ ब्लुमबर्गबाट ।
यी ४ तरिकाबाट हेर्न सकिन्छ इष्टर्न हाइड्रोपावरको आईपीओ
काठमाडौं । इष्टर्न हाइड्रोपावर कम्पनीको आईपीओ बाँडफाँट सम्पन्न भएको छ । कम्पनीको आईपीओ बिहीबार निष्काशन तथा बिक्री प्रबन्धक एनएमबि क्यापिटलको कार्यालयमा बाँडफाँट गरिएको हो । कम्पनीले असोज २८ गतेदेखि ६ करोड ७० लाख ३१ हजार रुपैयाँ बराबरको ६ लाख ७० हजार ३१० कित्ता साधारण सेयर निष्काशन तथा बिक्री खुला गरेको थियो । जसमध्ये २ प्रतिशत अर्थात १३ हजार ४०६ कित्ता कर्मचारीहरुका लागि, ५ प्रतिशत अर्थात् ३३ हजार ५१५ कित्ता सामूहिक लगानी कोषका लागि र बाँकी ६ लाख २५ हजार १९० कित्ता सेयर शेयर सर्वसाधारणका लागि छुट्याएको थियो । क्यापिटलका अनुसार कम्पनीको आईपीओमा १३ लाख ५८ हजार २२० आवेदकले आवेदन दिएका थिए । तर १ हजार ९९६ आवेदन विभिन्न कारणले रद्द भएको छ भने बाँकी १३ लाख ५६ हजार २२४ आवेदन मात्रै सदर भएको छ । कम्पनीमा १ करोड ४८ लाख ४७ हजार ५५० कित्ता सेयरका लागि आवेदन परेको थियो । कम्पनीको आईपीओमा माग भन्दा बढी आवेदन परेकाले १० कित्ताका दरले बाँडफाँट गर्दा ६२ हजार ५१९ आवेदकले मात्रै सेयर प्राप्त गरेका छन् । बाँकी आवेदकको हात रित्तो भएको छ । कम्पनीको आईपीओ बाँडफाँट सम्पन्न भइसकेकाले विभिन्न तरिकाबाट नतिजा हेर्न सकिन्छ । कम्पनीको आईपीओको नतिजा हेर्न बिक्री प्रबन्धक एनएमबि क्यापिटलको वेबसाइट https://www.nmbcl.com.np/, सिडिएससीको मेरोसेयरको वेबसाइट https://meroshare.cdsc.com.np/#/login, सिडिएसले आईपीओको रिजल्ट हेर्न संचालनमा ल्याएको गरेको वेबसाइट https://iporesult.cdsc.com.np/ र इस्टर्न हाइड्रोको वेबसाइट https://ehpl.com.np/ बाट हेर्न सकिने छ ।
रकम चलखेलको अखडा बन्दै वैदेशिक रोजगार विभाग, कमिसनकै लागि राति १२ बजेसम्म काम
काठमाडौं । नेपाल सरकारका सबै कर्मचारीको कार्यालयको समय बिहान १० बजेबाट साँझ ५ बजेसम्म हुने गर्छ । सामान्यतयाः कार्यालय समयभन्दा बाहिर काम गर्दा कर्मचारीले भत्ता लिन्छन् । तर, श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय मातहतको वैदेशिक रोजगार विभागका कर्मचारीले भत्ता नलिएर नै राति १२ बजेसम्म पनि काम गर्ने गरेको भेटिएको छ । मेनपावर व्यवसायीहरुका अनुसार विभागका कर्मचारीहरुले कमिसन पाउनकै लागि भएपनि राति १२ बजे पनि काम गरिदिने गरेका छन् । ‘अहिले अनलाइन प्रणालीबाटै पूर्व श्रम स्वीकृति दिने काम हुन्छ, कर्मचारीले अफिसमा अनेक बाहना गरेर काम गर्नै चाहँदैनन्, घर गएपछि कमिसन दिए मात्रै राति पनि काम गरिदिने कुरा गर्छन्, काम हुने भएपछि कमिसन दिनु पर्ने बाध्यता हामीलाई हुन्छ,’ ती व्यवसायीले विकासन्युजसँग भने । यस विषयको पुष्टि एक प्रिन्ट मिडियाका सञ्चालकले पनि गरे । काठमाडौंका एक प्रिन्ट मिडिया सञ्चालकले नाम नलेख्ने सर्तमा कर्मचारी र मेनपावर व्यवसायीबीच ठूलो रकमको लेनदेन हुने गरेको जानकारी दिए । पूर्व श्रम स्वीकृतिको काम अनलाइनबाट हुन थालेपछि विज्ञापनको लागि राति अबेर सम्म पर्खनुपर्ने अवस्था रहेको उनको अनुभव छ । पहिले विज्ञापन के कति छाप्नुपर्ने भन्ने कुरा कार्यालय समयमा नै जानकारी हुने गरेको भएपनि अनलाइन प्रणाली सुरु भएपछि आधा रातमा पनि विज्ञापन आउने गरेको उनको भनाइ छ । ‘अनलाइन प्रणाली नचलेको बेलामा मेनपावरहरुले कार्यालय समयमा नै आफ्नो के विज्ञापन छाप्ने हो भन्ने कुरा फोटो कपी गरेर ल्याउने गर्थे, कार्यालय समयमा नै सबै टुंगो हुने गर्दथ्यो, अहिले राति १२ बजेसम्म पनि विज्ञापन छाप्दिनुपर्यो भनेर फोन आउँछ’, उनले भने, ‘अनलाइन प्रणाली सञ्चालन भएपछि मेनपावर र कर्मचारीबीचको बार्गेनिङ हुँदै गर्दा कतिपय विज्ञापन स्वीकृतिको लागि समय लाग्ने गरेको व्यवसायीहरु बताउँछन् ।’ कोरोना महामारीको समयमा वैदेशिक रोजगारको क्षेत्रमा कामदारको माग घटेकोमा पछिल्लो समयमा पुनः बढ्न थालेको छ । वैदेशिक रोजगार कार्यालयले सोमबार मात्रै ५ सय भन्दा धेरै लट नम्बरको सूचना प्रकाशनको लागि अनुमति प्रदान गरेको थियो । वैदेशिक रोजगार विभागका महानिर्देशक उमाकान्त आचार्यका अनुसार वैदेशिक रोजगारको लागि श्रम स्वीकृतिको सम्पूर्ण काम वैदेशिक रोजगारको कार्यालय ताहाचलले गर्दै आएको छ । उनका अनुसार श्रम स्वीकृतिको सम्पूर्ण काम पछिल्लो समयमा पोखरा र बुटवलमा रहेका कार्यालयले पनि गर्दै आएका छन् । तर, वैदेशिक रोजगार कार्यालयकी प्रमुख शुसिला अर्यालले भने पूर्व श्रम स्वीकृतिको काम ताहाचलले मात्रै गरेको बताउँछिन् । केही वर्ष यता श्रम स्वीकृतिको काम सम्पूर्ण रुपमा अनलाइन प्रणालीबाट हुँदै आएको छ । डिजिटल युगको विकाससँगै हरेक कार्यालयलाई डिजिटल बनाउँदै लैजानु पर्दछ । तर, लाखौं नेपालीको रोजीरोटीसँग जोडिएको वैदेशिक रोजगार कर्यालयका सीमित कर्मचारीले डिजिटल प्रणालीको फाइदा उठाएको विषय विकासन्युजलाई प्राप्त भएको छ । स्रोतका अनुसार वैदेशिक रोजगार कार्यालय ताहाचलका कर्मचारीले वैदेशिक रोजगार व्यवसायीलाई विज्ञापन प्रकाशन, अन्तर्वार्ता र अभिमुखिकरणका लागि लिनुपर्ने स्वीकृतिको लागि अनलाईन प्रणालीको दुरुपयोग गरेर व्यवसायीहरुसँग बार्गेनिङ गर्ने गरेका छन् । कतिपय विज्ञापन छाप्नको लागि व्यवसायीसँग लाखौं रुपैयाँ पैसा समेत लिएको खुलासा भएको छ । अनलाइन प्रणालीबाट आवेदन गरिएका विषयलाई ३ दिन भित्र सल्ट्यानुपर्ने व्यवस्था रहेको छ । तर, पूर्व स्वीकृति र श्रम स्वीकृतिको लागि गरिएको निवेदनको झण्डै ६० देखि ७० प्रतिशत काम मात्रै ३ दिनभित्र सम्पन्न हुने गरेको प्रगतिशिल वैदेशिक रोजगार व्यवसायी संघका अध्यक्ष राजेन्द्र भण्डारी बताउँछन् । उनले साना–साना कमजोरीहरुलाई देखाएर कर्मचारीहरुले समयमा काम नगर्ने गरेको बताए । १ दिनमा नै हुन सक्ने कामलाई पनि नीति देखाएर कर्मचारीहरुले ३ दिन लगाउने गरेको उनले बताए । ‘हामीले सबमिट गरेपछि ३ दिनमा अटोमेटिक रुपमा काम हुनु पर्ने हो, त्यो आइरहेको हुँदैन’, भण्डारीले भने, ‘३ दिन दिएको समयमा ६०÷७० प्रतिशत बढी काम त भइरहेको छ, बाँकी काममा समयमा गर्न पर्छ भन्ने हामीले अनुरोध गरिरहेका छौं ।’ पूर्वस्वीकृतिको काम पनि समयमा नहुने समस्या रहेको भण्डारीले बताए । डिजिटल रुपमा काम शुरु हुनुभन्दा अगाडि रोजगार व्यवसायीले कार्यालय समयमा नै आफ्ना आवेदनको स्वीकृति पाउने गरेकोमा अहिले त्यसको लागि जुनसुकै बेला छलफल गर्नुपर्ने परिस्थिति सिर्जना भएको छ । जसले गर्दा रोजगार व्यवसायी र विज्ञापन छाप्ने मिडिया सबै पिडित हुन पुगेका छन् । अध्यक्ष भण्डारीले कर्मचारीहरुले अफिसमा आएर पुरा समय काम गर्नुपर्ने आफुहरुको माग रहेको बताए । अनलाइन प्रणालीको दुरुपयोगको बारेमा वैदेशिक रोजगार विभागका महानिर्देशक आचार्यसँग जिज्ञाशा राख्दा उनले वैदेशिक रोजगारका कार्यसम्पादनको क्षेत्रमा कतिपय समस्या रहेको स्वीकार गरे । उनका अनुसार केही समस्याहरु बारम्बार उठेपछि मन्त्रालयका सचिवको नेतृत्वमा एउटा टोली केही दिन अगाडि ताहाचलको कार्यालय पुगेर खबरदारी गरेको थियो । व्यक्तिगत श्रम स्वीकृति र पुनः श्रमस्वीकृतिको सम्बन्धमा विभागमा वैदेशिक रोजगार व्यवसायीको तर्फबाट उजुरी नै परेपछि सो खबरदारी गर्न पुगेको थियो । रोजगार व्यवसायीहरुले विज्ञापन छपाइका लागि लिनुपर्ने पूर्व श्रम स्वीकृतिको सम्बन्धमा काम रोकेर अनलाइन प्रणालीको दुरुपयोग गरेको सम्बन्धमा भने आफूहरुलाई थाहा नभएको महानिर्देशक आचार्यले बताए । पूर्व श्रम स्वीकृति र श्रम स्वीकृतिको लागि वैदेशिक रोजगार विभागले सञ्चालन गरेको अनलाइन प्रणाली पूर्ण रुपमा स्वचालित छैन । अनलाइबाट जुनसुकै समयमा निवेदन गर्न पाइन्छ । तर, त्यसको भेरिफाई र स्वीकृति दिने काम भने कर्मचारी तहबाट नै हुने गरेको छ । विभागका महानिर्देशक आचार्यका अनुसार अहिलेसम्म सुब्बा तहको कर्मचारीले आवदेनमाथि अध्ययन गर्ने र अन्तिम स्वीकृति अधिकृत तहको कर्मचारीबाट हुने गरेको छ । वैदेशिक रोजगार कार्यालय ताहाचलकी प्रमुख शुशिला अर्यालले भने निवेदनको भेरिफाई र स्वीकृति गराउने काम उपसचिव स्तरबाट हुने गरेको बताइन् । महानिर्देशक आचार्यका अनुसार आगामी दिनमा भने सबै काम अधिकृत स्तरबाट गर्नको लागि विभागले निर्देशन गरिसकेको छ । वैदेशिक रोजगार विभागबाट विज्ञापन प्रकाशनको पूर्व स्वीकृति लिने कुरा अनलाइन प्रणालीबाट नै गर्नुपर्ने व्यवस्था रहेको छ । भाषा, परीक्षण, अभिमुखिकरण र अन्तर्वार्ताको लागि रोजगार व्यवसायीले आवश्यक कागजात पुरा गरेर अनुमति प्रकृयामा प्रवेश गर्ने व्यवस्था रहेको विभागका महानिर्देशक आचार्यले बताए । पूर्व श्रम स्वीकृतिको विज्ञापन छाप्नको लागि कार्यालय समय भन्दा बाहिर पनि विभागका कर्मचारीहरुले काम गरिरहेको सन्दर्भमा मन्त्रालयका प्रवक्ताले कर्मचारीहरुलाई व्यक्तिगत रुपमा पनि अनलाइन सिस्टमको पहुँच दिएकाले त्यसरी प्रयोग भएको हुनसक्ने मन्त्रालयका प्रवक्ता डण्डुराज घिमिरे बताउँछन् । ‘व्यक्तिगत पहुँच पनि दिएको छ, निश्चित व्यक्ति तोकिएको छ, उनीहरुले आफ्नो व्यक्तिगत आइडी लिएर काम गर्न सक्छन्’, उनले भने । त्यसरी सिस्टममा व्यक्तिगत पहुँच प्रदान गरिएको सन्दर्भमा उनले आकस्मिक रुपमा सेवा उपलब्ध गराउनु रहेको बताए । कार्यालय समय भन्दा बाहिरको समयमा पनि काम गर्ने विषयलाई ईंगित गर्दै महानिर्देशक आचार्यले वैदेशिक रोजगार कार्यालयका कर्मचारीलाई जुनसुकै समयमा आफ्नो काम गर्दिनको लागि दबाब आइरहेको बताए । साथै उनले कर्मचारीहरु सरुवा भएर सोही कार्यालयमा जान चाहिरहेको अवस्था पनि रहेको बताए । ‘कर्मचारीहरुलाई दबाब त आइरहेको छ, दबाब आउँछ र पनि काम गर्न बाध्य हुनुपर्यो’, उनले भने, ‘तरपनि कर्मचारीहरु त्यहीँ सरुवा भएर जान खोजे भन्ने पनि आयो, त्यसैले यस्तै विषय आएर हामीले त्यहाँ गएर सचेत गराएका छौं ।’ पूर्व श्रम स्वीकृतिको विज्ञापन छाप्नको लागि कार्यालय समयभन्दा बाहिर एप्रुभ दिने विषयलाई आफूले नोट गरेको महानिर्देशक आचार्यले विकासन्युजसँग बताए । वैदेशिक रोजगार कार्यालयका कर्मचारीलाई कार्यालय समयभन्दा बाहिर पनि पूर्व श्रम स्वीकृतिको काम गर्दा के उनीहरुलाई ओभर टाइमको सुविधा गरिएको छ भन्ने सन्दर्भमा मन्त्रालयका प्रवक्ता घिमिरेले त्यसो नभएको तर उनीहरुको अनलाइनमा व्यक्तिगत पहुँच भएकोले प्रयोग गरेको हुनसक्ने बताए । अनलाइन प्रणालीमा व्यक्तिगत पहुँचको दुरुपयोगबारे उनले त्यस्तो विषय आएको आफूहरुले पनि सुनेको तर अब पहिलेको तुलनामा कति सुधार भएको छ भनेर हेर्नुपर्ने भनाइ राखे । ‘मान्छेहरुले दुरुपयोग गरेका छन् भन्ने आएको छ, हामीले पनि सुनेका छौं, पहिलाको तुलनामा कति सुधार भएको छ भनेर हेर्नुपर्छ’, उनले भने ।
यूनिलिभरले प्रतिसेयर १२१५ रुपैयाँ लाभांश दिने, तोक्यो बुक क्लोजको मिति
काठमाडौं । यूनिलिभर नेपालले सेयरधनीलाई प्रतिसेयर १२१५ रुपैयाँ लाभांश दिने भएको छ । कम्पनीले गत आर्थिक वर्ष २०७८/७९ को नाफाबाट सेयरधनीलाई सो मात्राको नगद लाभांश दिने प्रस्ताव गरेको हो । उक्त प्रस्ताव कार्त्तिक १६ गते बसेको कम्पनीको सञ्चालक समितिको बैठकले गरेको हो । बैठकको प्रस्तावलाई कम्पनीको आगामी वार्षिक साधारणसभाले पारित गरेपछि मात्रै सेयरधनीले सो मात्राको लाभांश पाउने छन् । साथै, कम्पनीले लाभांश प्रयोजनको लागि बुक क्लोजको मिति पनि तय गरिसकेको छ । कम्पनीले आगामी मंसिर ४ गतेदेखि मंसिर २० गतेसम्म बुक क्लोज गर्ने निर्णय गरेको छ । यससँगै मंसिर ३ गतेसम्म कायम सेयरधनीले सो मात्राको लाभांश पाउने छन् । उक्त लाभांश विगत ४ वर्ष यताकै उच्च हो । कम्पनीले आव २०७३/७४ को नाफाबाट सेयरधनीलाई प्रतिसेयर १२७० रुपैयाँ लाभांश वितरण गरेको थियो । त्यसयता कम्पनीले प्रतिकित्ता क्रमशः ७००, ७७०, १०० र ६५० रुपैयाँ लाभांश वितरण गरेको थियो । सम्बन्धित समाचार युनिलिभरमा एक लाख लगानी गर्नेको सम्पत्ति झण्डै १ करोड, यस्तो छ ११ वर्षको लाभांश
इष्टर्न हाइड्रोपावरको आईपीओ बाँडफाँट, कतिले पाए १० कित्ता ?
काठमाडौं । इष्टर्न हाइड्रोपावर कम्पनीको आईपीओ बाँडफाँट सम्पन्न भएको छ । कम्पनीको आईपीओ बिहीबार निष्काशन तथा बिक्री प्रबन्धक एनएमबि क्यापिटलको कार्यालयमा बाँडफाँट गरिएको हो । कम्पनीले असोज २८ गतेदेखि ६ करोड ७० लाख ३१ हजार रुपैयाँ बराबरको ६ लाख ७० हजार ३१० कित्ता साधारण सेयर निष्काशन तथा बिक्री खुला गरेको थियो । जसमध्ये २ प्रतिशत अर्थात १३ हजार ४०६ कित्ता कर्मचारीहरुका लागि, ५ प्रतिशत अर्थात् ३३ हजार ५१५ कित्ता सामूहिक लगानी कोषका लागि र बाँकी ६ लाख २५ हजार १९० कित्ता सेयर शेयर सर्वसाधारणका लागि छुट्याएको थियो । क्यापिटलका अनुसार कम्पनीको आईपीओमा १३ लाख ५८ हजार २२० आवेदकले आवेदन दिएका थिए । तर १ हजार ९९६ आवेदन विभिन्न कारणले रद्द भएको छ भने बाँकी १३ लाख ५६ हजार २२४ आवेदन मात्रै सदर भएको छ । कम्पनीमा १ करोड ४८ लाख ४७ हजार ५५० कित्ता सेयरका लागि आवेदन परेको थियो । कम्पनीको आईपीओमा माग भन्दा बढी आवेदन परेकाले १० कित्ताका दरले बाँडफाँट गर्दा ६२ हजार ५१९ आवेदकले मात्रै सेयर प्राप्त गरेका छन् । बाँकी आवेदकको हात रित्तो भएको छ ।
बैंकले ऋण दिन नसकेपछि साहु–महाजनको प्रवेश
बि.सं १९९४ मा नेपाल बैंक लि.को स्थापना भए पश्चात मात्र नेपालमा औपचारीक बैकिङको शुरुवात भएको देखिन्छ । करिब १३ बर्ष पश्चातमात्र केन्द्रीय बैंकको स्थापनाबाट औपचारिक बैंकिङ क्षेत्रको विकास तथा विस्तार भएको पाईन्छ । फलस्वरुप सम्पूर्ण नेपालीमा बैंकिङ्ग पहुँच अभिवृद्धी गर्ने अभिप्रायले बिभिन्न बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरु र सामुदायिक स्तरमा सहकारी संस्थाहरु स्थापना भए । यसले गर्दा एकातिर नेपाली जनतामा वित्तीय सेवाको पहुँचमा अभिबृद्धि भएको छ । स्थानीय साहु तथा महाजनबाट ऋण लिँदा तिर्नु पर्ने चर्को व्याजबाट शोषित हुनु पर्ने अवस्थामा सुधार आएको पाईन्छ । वित्तीय संस्थाको स्थापनासंगै आर्थिक रुपमा पिछिडिएका व्यक्ति तथा समुदायले समेत आफ्नो सीपको प्रयोग गर्ने विभिन्न किसिमको व्यवसाय सञ्चालन गर्न विभिन्न बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरुबाट सुलभ ब्याजदरमा ऋण पाउने अवस्थाको सृजना भएको देखिन्छ । हालसम्म पनि नेपालको कुल जन संख्याको १८ प्रतिशत जनसख्या अझै पनि गरिबीको रेखामुनी रहेको र करिब २० प्रतिशत जनसंख्याको हिस्सा औपचारिक वित्तीय सेवाको पहुँचभन्दा बाहिर रहेको अवस्था देखिन्छ । औपचारिक बैंकिङ्गको विकास तथा विस्तारको लामो इतिहास नरहेको नेपालमा गत आर्थिक बर्षदेखिको तरलताको अभावका कारण बैंक तथा वित्तीय क्षेत्रको ब्यवसाय विस्तार हुन सकेको छैन । फलस्वरुप ग्राहक तथा सदस्यहरुले नयाँ व्यवसायको थालनी गर्न र भैरहेकै ब्यवसाय विस्तार गर्न आवश्यक थप पुँजी सहजै पाउन नसक्ने अवस्थाको सृजना भएको देखिन्छ । यसले गर्दा देशको अर्थतन्त्रको चक्रमानै नकरात्मक प्रभाव परेको देखिन्छ । आर्थिक कारोबारको चक्रमा तरलता अभाव रहनु, विगतमा कम ब्याजदर कायम हुँदा लिएको ऋणको ब्याजदर अनपेक्षित रुपमा वृद्धि हुनु, चालू कर्जाको रुपमा लिएको ऋण नवीकरण नभई किस्ता किस्तामा तिर्ने (आवधिक) ऋणमा रुपान्तरित हुनु, ब्यापार ब्यवसायमा संकुचन आउनु लगाएका पीडा साना तथा मध्यम उद्यमी तथा ब्यवसायीहरुको रहेको छ । अर्को तर्फ बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरुले ती साना तथा मध्यम उद्यमी तथा ब्यवसायीहरु माथि ऋणको साँवा तथा ब्याज भुक्क्तानिमा गरेको ताकेता तथा लगाएको हर्जनाका कारण निकै तनावमा रहेको देखिन्छन । यस प्रकारको तनावकाबिच ब्यवसाय संचालन गरेका ब्यवसायीहरु ती बैंक तथा वित्तीय संस्थाको साँवा तथा ब्याज भुक्त्तानको लागी आनौपचारिक क्षेत्रबाट चर्को ब्याजदर तथा कडा शर्तहरु पुन: स्वीकार गरी आफुुलाई आवश्यक ऋण लिनु पर्ने अवस्था विकास भैरहेको देखिन्छ । यसले गर्दा औपचारिक वित्तीय सेवाको पहुँचमा रहका ब्यक्तिहरु समेत बैंक तथा वित्तीय संस्थाको यस प्रकारको ब्यवहार तथा शैलीका कारण अनौपचारिक माध्यमका वित्तीय सेवाहरुको प्रयोगमा विस्तार भै नव साहुमहाजनको पुनः प्रवेश हुन सक्ने देखिन्छ । जनु कुराहरु विगतमा मिटर ब्याज पीडितहरुले गरेको आन्दोलनले समेत इन्कित गर्दछ । यस प्रकारका नव साहु महाजनहरुको प्रवेश भएको खण्डमा बैंकिङ्ग ब्यवसाय तथा ती उद्यमीहरुको भविश्य पक्कै पनि सहज नहुन सक्ने देखिन्छ । यस प्रकारको गम्भीर अवस्था एकातर्फ रहेको छ भने अर्को तर्फ यस प्रकारको असहज परिस्थितिकाबिच बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरुको नाफामा भने खासै संकुचन आएको देखिदैन । बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरु स्थापनाका बिभिन्न उद्देश्यहरु रहेता पनि एक महत्वपूर्ण उद्देश्य सेवा समेत रहेको हुँदा ती बैंक तथा वित्तीय संस्थाका नाफा लगायत वित्तीय सूचकहरु राम्रा भएमामात्र राम्रो मान्ने नभै ग्राहक सदस्यहरुको सन्तुष्टिलाई मुल्याकङ्क गरी दण्ड तथा सजायको ब्यवस्था गर्नु पर्ने देखिन्छ । हालको तरलताको अभावको स्थीति आउनका पछाडि धेरै कारणहरु हुन सक्लान् तर अभावको स्थिती देखा परेपश्चात् बैंक तथा वित्तीय संस्था र ब्यवसायीहरु सबैंको हितमा तथा भविश्यको अवस्थालाई समेत ध्यान दिँदै अर्थतन्त्रमा नव साहुमहाजनको प्रवेशले भविश्यमा आउने समस्याहरु प्रति सजक हुँदै निराकरणका उपायहरु समेत उपनाउनु पर्ने देखिन्छ । (लेखक आरएमडीसी लघुवित्त वित्तीय संस्थाका प्रबन्धक हुन् । )
लामो बिदा : विद्यार्थीले पढेका अधिकांश कुरा बिर्सिए
टीकापुर । टीकापुरकी नौ वर्षीया सम्झना विक कक्षा ४ मा पढ्छिन् । उनी दशैं तिहारमा एक महिनाको बिदापछि विद्यालय जाँदा पहिले पढेका धेरै कुरा बिर्सिसकेकी छिन् । लामो विदामा पहाड उक्लिएकी विक एक महिनापछि विद्यालय जाँदा धेरै कुरा बिर्सिसकेको अवस्था छ । ‘पढाइमा छोरी राम्रै थिइन, फरर उच्चारण गरेर पढ्ने, लेखाइ पनि राम्रो थियो, एक महिना विदामा गाउँ गयौँ’, सम्झनाकी आमा रत्ना विकले भनिन्, ‘अहिले त छोरी धेरै कुरा बिर्सिसकेकी छिन्, उनलाई आफ्नै कोर्ष नयाँ लाग्न थालेको छ ।’ उनले शिक्षकको सल्लाहमा छोरीले बिर्सेका कुरा अध्ययनका लागि अतिरिक्त कक्षा सुरु गरेको बताइन् । लामो समय बालबालिका विदामा बस्दा पहिले पढाइ भएका अधिकांश कुरा बिर्सने गरेको शिक्षक बताउँछन् । दसैँ तिहारको एक महिना बिदापश्चात् यही कात्तिक १४ गतेदेखि विद्यालय पुनःसञ्चालन भएका छन् । विद्यालय आउँदा बालबालिकाले धेरै कुराहरु बिर्सेको सेतिमैया चौधरी माविका प्रधानाध्यापक पतिराम चौधरी बताउँछन् । ‘बालबालिका बिदामा किताबबाट टाढा रहे, घरमा पढ्ने वातावरण भएन, अधिकाँशले पहिला पढेका कुरा बिर्सिएको पाइयो’, उनले भने, ‘अब पहिला पढेका कुरा पुनः सम्झाउने काम भइरहेको छ । साना कक्षाका बालबालिकामा यस्तो समस्या बढी पाइयो ।’ मल्लिका विद्यापीठ टीकापुरका प्रधानाध्यापक टीकाराम आर्यको पनि यही गुनासो छ । हाल उनीसँग आश्रममा चार विद्यार्थी बस्दै आएका छन् । घरमा बस्दै आएका अन्य विद्यार्थी विद्यालय आउँदा पहिले पढाइ भएका धेरै कुरा बिर्सेर आएको र आफूसँगै आश्रममा बस्दै आएका विद्यार्थीको त्यस्तो समस्या नभएको उनी बताउँछन् । ‘बिदामा पनि बालबालिकालाई नियमित पढ्न लगाउनुपर्छ, विदामा बालबालिका कितावबाट टाढा रहेकाले यस्तो समस्या देखिएको हो’, उनी भन्छन्, ‘यसरी महिनौँसम्म नपढेपछि साना बालबालिका बिर्सिन्छन् ।’ जानकी गाउँपालिका–७ स्थित मोति मावि मोतिनगरका प्रधनाध्यापक दीपक दास यसको सबै अपजस शिक्षकमाथि आउने गरेको दुखेसो गर्छन् । ‘विद्यालयमा हुँदा शिक्षक र घरमा रहँदा अभिभावकले ध्यान दिने हो, आफ्नो जिम्मेवारी महसुस गर्ने हो भने विद्यार्थीमा यस्तो कमजारी देखिँदैन’, उनी भन्छन्, ‘तर अभिभावकले खासै बालबालिकालाई समय दिएको देखिँदैन । एक महिनामा बालबालिका अधिकांश पढेका कुरा बिर्सेर आउँछन् ।’ बिदाका समयमा विद्यार्थी नियमित पठनपाठन क्रियाकलपाबाट टाढा हुने हुँदा यस्तो बेला घरमा अभिभावकले निगरानी गरी विभिन्न शैक्षिक क्रियाकलापमा व्यस्त राख्न सके बालबालिका पठनपाठनमै व्यस्त हुन्छन् र नबिर्सने हुन्छन् । अब विद्यालयमा बालबालिकालाई पहिलेका कुरा सम्झने गरी दोहोर्याएर पढाउँदा केही हदसम्म पहिले पढाइ भएका कुराहरु सम्झन सक्ने जानकी गाउँपालिका शिक्षा शाखा प्रमुख धर्मानन्द कपाडीको भनाइ छ । ‘लामो विदापछि विद्यालयले बालबालिकाको पढाइ सुधारका लागि दोहोर्याएर पढाउनु पर्छ’, उनी भन्छन्, ‘बिदामा गृहकार्य दिएको हुन्छ, अभिभावकले दिएको गृहकार्य गर्न सघाउने गरेको भए पनि सहज हुन्थ्यो ।’ हरके वर्ष वर्षे, हिउँदे र दशैं बिदामा लामो समय विद्यालय बन्द हुन्छ । विद्यालय बन्दपश्चात् विद्यालयमा पुनः पठनपाठन हुँदा विद्यार्थी पहिले पढाएका धेरै कुरा बिर्सेर आउने भएकाले लामो विदाबारे पनि सोच्न आवश्यक रहेको अभिभावक बताउँछन् । कतिपय स–साना बालबालिकाहरुलाई त झन् शुन्यबाटै शुरु गर्नुपर्ने शिक्षकको गुनासो रहेकाले विदाका समयमा घरमा अभिभावकले ध्यान दिन सके यो अवस्था नआउने शिक्षकको सुझाव छ । विदाको समय कसैको सामान्य, कसैको सिर्जनशिल लामो विदाको यो समय कैलालीका मावि तहमा अध्ययनरत बालबालिकाले सामान्य तवरले मनाएका छन् भने कसैले सिर्जनात्मक काममा खर्च गरेका छन् । विद्यार्थी सिजर्नशिल हुन्छन् । उनीहरुका लागि रहेक समय सिर्जनात्मक हुनु आवश्यक छ । कैलालीका केही विद्यार्थीले दशैं तिहार विदाको एक महिनाको समय सिर्जनात्मक बनाएका छन् भने केहीले सामान्य रुपमा मनाएका छन् । पढाइको रफ्तार चलिरहेका बेला एक महिन बिदा हुँदा विद्यार्थीलाई विद्यालयले गृहकार्य दिने तथा घरमा पढ्नका लागि समय निकाल्न सुझाएका हुन्छन् । कक्षा १० मा अध्ययनरत महेश साउँदले दशैं तिहार विदामा पढ्नमै समय विताए । ‘पढ्ने विद्यार्थीका लागि एक महिना पर्याप्त हो । मैले पढाईमा मात्र ध्यान दिए’, उनी भन्छन्, ‘घरबाट बाहिर जान अनुमति थिएन, त्यसैले घरमै बसेर पढाइमा ध्यान दिए ।’ वीरेन्द्र विद्या मन्दिरमा अध्ययनरत रीतिका शाहले बिदाको समय पढाइसँगै नयाँ सीप सिक्ने, घरको काममा सघाएर बिताइन् । ‘मैले घरको काम सिके, भान्सामा नयाँ परिकार बनाउन सिके’, उनी भन्छिन्, ‘पढाइमा पनि ध्यान दिए, पेन्टिङ गर्न, चित्र बनाउन सिके । यो समय मेरा लागि सिर्जनशील रह्यो ।’ लामो समयसम्म पढाइ लेखाइबाट टाढा रहँदा, सिर्जनात्मक काम नगर्दा पढाइप्रतिको रुचि घट्न सक्छ । त्यसैले बिदाको समयलाई हरेक विद्यार्थीले सिर्जनात्मक बनाउनुपर्छ । बिदाको समयमा कोही विद्यार्थी पढाइ र नयाँ कुरा सिकाइमा व्यस्त रहन्छन् भने कोही पूरा समय खानपान र घुमफिरमा बिताउँछन् । कक्षा १० मै अध्ययनरत प्रकृति बोगटीले पनि घरको काम, अभिभावकलाई पसलको काममा सघाउने, नयाँ सीप सिक्ने गरी समय सदुपयोग गरिन् । ‘घरको काम सिके, पसलको काममा सघाए, यसपटक रक्षा धागो बनाउन सिके’, उनले भनिन्, ‘तिहारमा पकाइने परिकार बनाउनसमेत सिकेकी छु ।’ अङ्कित तिमिल्सिनाले पनि पसल र घरको काममा सघाउने, आफ्नो पढाइलाई समय दिनुका साथै रमाइलो गरी बिताए । जनजागृति मावि सितापुरमा कक्षा ९ मा अध्ययनरत रविना परियार र रेखा परियारले पनि पढाइमै केन्द्रित भएर बिदाको सदुपयोग गरे । बिदाको समयमा विद्यार्थीले पढाई सुधारका साथै सामाजिक कार्य, सिर्जनात्मक सीप सिक्न सक्ने भएकाले शिक्षकले समेत त्यहीअनुसार गर्न सुझाव दिने र गृहकार्य दिने गरेको त्रिभुवन मावि बटनपुरका प्रधानाध्यापक रवीन्द्रबहादुर कठायत बताउँछन् । ‘हामीले बालबालिकालाई सामाजिक कार्यमा सक्रिय हुन सिकाएका हुन्छौँ, नयाँ सीप सिक्न, जस्तै नृत्य सिक्न, गीत गाउन, रमाइला कार्यक्रममा सहभागी हुन सक्छन्’, उनी भन्छन्, ‘विद्यार्थीलाई पढ्न प्रेरित गर्नुका साथै सामाजिक जिम्मेवारी पनि सिकाउन आवश्यक छ ।’ रासस
तारकेश्वर नगरपालिकामा २२ करोड खर्च
काठमाडौं । काठमाडौंको तारकेश्वर नगरपालिकाले प्रथम त्रैमासिकमा २२ करोड १७ लाख रुपैयाँ खर्च गरेको छ । सो नगरपालिकाले चालु आर्थिक वर्षको साउन, भदौ र असोज महिनामा भौतिक पूर्वाधार, तलब, भत्ता, शिक्षा, स्वास्थ्यलगायतमा उक्त रकम खर्च गरेको हो । प्रशासनिक खर्च १३ करोड ६७ लाख ७६ हजार रुपैयाँ र पुँजीगत खर्च आठ करोड ४९ लाख रुपैयाँ रहेको छ । नगरपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत नेत्रप्रसाद घिमिरेले कागजपत्र र प्रक्रिया मिलाएर आएका कुनै पनि भुक्तानी नगरपालिकाले नरोकेकाले वित्तीय प्रगती बढेको बताए । ‘काठमाडौं भित्रका अन्य नगरपालिकाको तुलनामा तारकेश्वरले उत्कृष्ट वित्तीय प्रगति हासिल गरेको छ’, उनले भने । तारकेश्वर नगरपालिकामा चालु आर्थिक वर्षको बजेट दुई अर्ब छ करोड रुपैयाँ रहेको छ । काठमाडौंको उत्तरी क्षेत्रमा अवस्थित तारकेश्वर नगरपालिकामा ११ वडा छन् । रासस