वैदेशिक रोजगारीका नाममा ठगी गर्ने ५ जना पक्राउ
काठमाडौं । वैदेशिक रोजगारीका लागि आकर्षक तलबको प्रलोभन देखाई विभिन्न देश पठाइदिने भन्दै रकम ठगी गरेको अभियोगमा ५ जना पक्राउ परेका छन् । केन्द्रीय प्रहरी समाचारकक्षका अनुसार सिन्धुलीका ३६ वर्षीय कुनसाङ लामा, बर्दियाका ४२ वर्षीय धनबहादुर शाही, ताप्लेजुङका उमेश लिम्बु, तनहुँकी २१ वर्षीया सचिता परियार र खोटाङका ४१ वर्षीय निरोज राईलाई पक्राउ गरिएको हो । प्रहरीका अनुसार कुनसाङले यूएई पठाइदिने भन्दै एक जना पीडितबाट दुई लाख सात हजार रुपैयाँ, धनबहादुरले जर्जिया पठाइदिने भन्दै एक जना पीडितबाट दुई लाख ९५ हजार रुपैयाँ, उमेशले बेलारुस पठाइदिने भन्दै एक जना पीडितबाट पाँच लाख रुपैयाँ, सचिताले रोमानिया पठाइदिने भन्दै एक जना पीडितबाट एक लाख ५० हजार रुपैयाँ तथा निरोजले टर्की पठाइदिने भन्दै दुई जना पीडितबाट ७ लाख ९० हजार रुपैयाँ लिएर सम्पर्कविहीन भएका थिए । पीडितहरूको उजुरीका आधारमा काठमाडौं उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालय, टेकुबाट खटिएको प्रहरी टोलीले कुनसाङलाई बुढानिलकण्ठ नगरपालिका-२, धनबहादुरलाई तारकेश्वर नगरपालिका-८, उमेशलाई टोखा नगरपालिका-५, सचितालाई काठमाडौं महानगरपालिका-३ र निरोजलाई काठमाडौं महानगरपालिका-४ बाट पक्राउ गरेको हो । कुनसाङ र धनबहादुर बिहीबार तथा उमेश, सचिता र निरोज शुक्रबार पक्राउ परेका हुन् । उनीहरूलाई आवश्यक अनुसन्धान तथा कारबाहीका लागि वैदेशिक रोजगार विभाग, ताहाचल, काठमाडौं पठाइएको प्रहरीले जनाएको छ ।
बैंकहरूको नाफा ६४.५६ अर्ब, कुमारीले १ हजार १६८ प्रतिशत बढाउँदा नबिलको सबैभन्दा धेरै
काठमाडौं । चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को जेठ मसान्तसम्म २० वटा वाणिज्य बैंकले कुल ६४ अर्ब ५६ करोड ३० लाख रुपैयाँ खुद नाफा आर्जन गरेका छन् । यो गत आर्थिक वर्षको सोही अवधिको तुलनामा १९.६२ प्रतिशत अर्थात् १० अर्ब ५९ करोड रुपैयाँ बढी हो । गत आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को सोही अवधिमा वाणिज्य बैंकहरूले ५३ अर्ब ९७ करोड ३४ लाख रुपैयाँ खुद नाफा आर्जन गरेका थिए । नेपाल राष्ट्र बैंकको तथ्यांकअनुसार समीक्षा अवधिमा १४ वटा बैंकको नाफा बढेको छ भने ६ वटा बैंकको नाफा घटेको छ । ११ महिनाको अवधिमा सबैभन्दा धेरै खुद नाफा नबिल बैंकले कमाएको छ । बैंकको नाफा ३२.५१ प्रतिशत बढेर ८ अर्ब ४९ करोड रुपैयाँ पुगेको छ । नाफा वृद्धिदरका आधारमा कुमारी बैंक सबैभन्दा अगाडि रहेको छ । बैंकको खुद नाफा १ हजार १६८ प्रतिशत बढेर ४ अर्ब ७० करोड रुपैयाँ पुगेको छ । गत वर्षको सोही अवधिमा कुमारी बैंकको नाफा ३७ करोड १० लाख रुपैयाँ मात्र थियो । यस्तै, राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकको नाफा ६८ प्रतिशत बढेर ३ अर्ब ७२ करोड रुपैयाँ, सानिमा बैंकको ४४.८४ प्रतिशत बढेर ३ अर्ब १२ करोड रुपैयाँ, माछापुच्छ्रे बैंकको ४४.२५ प्रतिशत बढेर २ अर्ब १७ करोड रुपैयाँ, प्राइम बैंकको २९.०६ प्रतिशत बढेर ३ अर्ब ७४ करोड रुपैयाँ, हिमालयन बैंकको २८.५९ प्रतिशत बढेर १ अर्ब १६ करोड रुपैयाँ, सिद्धार्थ बैंकको २६.३० प्रतिशत बढेर २ अर्ब ८० करोड रुपैयाँ तथा सिटिजन्स बैंक इन्टरनेसनलको २३.७१ प्रतिशत बढेर १ अर्ब ७४ करोड रुपैयाँ नाफा गरेका हुन् । राष्ट्र बैंकका अनुसार एनएमबी बैंकको नाफा १९.७८ प्रतिशत बढेर ३ अर्ब ६३ करोड रुपैयाँ, नेपाल एसबिआई बैंकको १८.६६ प्रतिशत बढेर १ अर्ब ८३ करोड रुपैयाँ, लक्ष्मी सनराइज बैंकको १२.१७ प्रतिशत बढेर २ अर्ब ८९ करोड रुपैयाँ, नेपाल बैंकको ८.३७ प्रतिशत बढेर ३ अर्ब ३२ करोड रुपैयाँ र कृषि विकास बैंकको ७.६७ प्रतिशत बढेर १ अर्ब ९५ करोड रुपैयाँ नाफा गरेका हुन् । समीक्षा अवधिमा एनआईसी एशिया बैंक, प्रभु बैंक, नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंक (एनआईएमबी), स्ट्याण्डर्ड चार्टर्ड बैंक नेपाल, एभरेष्ट बैंक र ग्लोबल आइएमई बैंकको खुद नाफा घटेको छ । तीमध्ये एनआईसी एशिया बैंकको नाफा सबैभन्दा धेरै ३८.८१ प्रतिशत घटेर ५० करोड रुपैयाँमा सीमित भएको छ । यस्तै, प्रभुको नाफा ३४.९१ प्रतिशत घटेर १ अर्ब ५० करोड रुपैयाँ, एनआईएमबीको २१ प्रतिशत घटेर ४ अर्ब ४९ करोड रुपैयाँ, स्ट्याण्डर्ड चार्टर्डको ३.७४ प्रतिशत घटेर २ अर्ब ६२ करोड रुपैयाँ, एभरेष्टको २.७६ प्रतिशत घटेर ४ अर्ब १२ करोड रुपैयाँ तथा ग्लोबल आइएमईको ०.९६ प्रतिशत घटेर ५ अर्ब ९७ करोड रुपैयाँ पुगेको राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले देखाएको छ ।
पूर्व माओवादी लडाकु चौधरी ठगी गरेको आरोपमा पक्राउ
काठमाडौं । पूर्व माओवादी लडाकु एवम् स्वघोषित राजनीतिक विश्लेषक लाहानुराम चौधरी विभिन्न व्यक्तिलाई ठगी गरेको आरोपमा पक्राउ परेका छन् । काठमाडौं उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालयको टोलीले चौधरीलाई पक्राउ गरेको हो । १० जनाभन्दा बढीलाई युरोप भन्दै लाखौं रुपैयाँ ठगी गरेको आरोपमा उनलाई पक्राउ गरिएको कार्यालयका प्रमुख सन्तोष खड्काले जानकारी दिए । ४६ वर्षीय चौधरीले लाखौं रुपैयाँ ठगी गरेको उजुरी परेपछि उनलाई कार्यालयका टोली पक्राउ गरेको हो । पूर्व माओवादी कमाण्डर चौधरीले विभिन्न राजनीतिक तथा सामाजिक मुद्दाहरूमा आफ्नो टिप्पणी गर्दै आएका छन् । उनी कैलाली लम्किचुहा नगरपालिका ६ का स्थायी बासिन्दा हुन भने हाल काठमाडौंको चन्द्रागिरी ५ स्थित थानकोटमा बसोबास गर्दै आएका थिए । पछिल्लो समय एक अन्तवार्तामा उनले प्रधानमन्त्री बालेन शाहले पहिले ५० वर्षपछि देश धकेल्ने प्रचण्डको पाता कस्नुपर्छ भन्ने अभिव्यक्ति दिँदै चर्चामा आएका थिए ।
मार्कीचोक–भरतपुर २२० केभी प्रसारण लाइनबाट विद्युत् प्रवाह सुरु
काठमाडौं । लामो समयदेखि अवरुद्ध रहेको मार्कीचोक–भरतपुर २२० केभी प्रसारण लाइनबाट शनिबार दिउँसो ३ बजेदेखि सफलतापूर्वक विद्युत् प्रवाह सुरु भएको छ । प्रसारण लाइन सञ्चालनमा आएसँगै चितवन, हेटौँडा, बुटवल हुँदै कोहलपुरसम्मको विद्युत् प्रसारण प्रणाली थप सन्तुलित, भरपर्दो र प्रभावकारी बन्ने अपेक्षा गरिएको छ । मर्स्याङ्दी करिडोर २२० केभी प्रसारण लाइन आयोजना अन्तर्गत तनहुँको आँबुखैरेनी गाउँपालिकास्थित मार्कीचोक (न्यू मर्स्याङ्दी सबस्टेसन) देखि चितवनको भरतपुर महानगरपालिका–आँपटारीस्थित न्यू भरतपुर सबस्टेसनसम्म करिब ६७ किलोमिटर डबल सर्किट प्रसारण लाइन निर्माण गर्ने क्रममा मार्कीचोक क्षेत्रमा एउटा टावर निर्माण हुन नसक्दा लामो समयदेखि लाइन सञ्चालनमा आउन सकेको थिएन । गत असार ६ गते ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्री विराजभक्त श्रेष्ठले स्थलगत निरीक्षण गर्दै स्थानीय जनप्रतिनिधि, जिल्ला प्रशासन र आयोजनाका जिम्मेवार अधिकारीबीच समन्वय गरी निर्माणमा देखिएको अवरोध हटाउन पहल गरेका थिए । त्यसलगत्तै टावर निर्माण कार्य तीव्र रूपमा अघि बढ्दै सम्पन्न भएपछि प्रसारण लाइन सञ्चालनमा आएको हो । प्रसारण लाइन सञ्चालनसँगै यस क्षेत्रमा बारम्बार हुने ट्रिपिङ तथा ‘झ्याप–झ्याप’ बत्ती जाने समस्यामा उल्लेखनीय कमी आउने विश्वास गरिएको छ । साथै, विद्युत् प्रसारण प्रणालीको विश्वसनीयता बढ्नुका साथै विद्युत् आपूर्तिको गुणस्तरमा समेत सुधार आउने अपेक्षा गरिएको छ । ऊर्जा मन्त्री श्रेष्ठले बर्खायाममा मर्स्याङ्दी करिडोरका निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित जलविद्युत् आयोजनाहरूले उत्पादन गरेको सम्पूर्ण विद्युत् अब भरतपुर हुँदै राष्ट्रिय प्रसारण प्रणालीमा सहज रूपमा प्रवाह गर्न सकिने बताए । यसअघि प्रसारण क्षमताको अभावका कारण कम क्षमतामा सञ्चालन गर्नुपर्ने जलविद्युत् आयोजनाहरूलाई पनि अब राहत पुग्ने उनको भनाइ छ । उनले सरकार र निजी क्षेत्रबीचको सहकार्यबाट उत्पादन भएको स्वच्छ ऊर्जा अब राष्ट्रिय प्रणालीमा थप प्रभावकारी रूपमा समाहित हुने उल्लेख गर्दै यसलाई नेपालको ऊर्जा आत्मनिर्भरता र ऊर्जा सुरक्षा सुदृढ गर्ने दिशामा महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा लिनुपर्ने बताए । मार्कीचोक–भरतपुर २२० केभी प्रसारण लाइन युरोपेली विकास साझेदारको ऋण सहयोग तथा नेपाल सरकार र नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको संयुक्त लगानीमा निर्माण गरिएको हो । आयोजना सञ्चालनमा आएपछि मर्स्याङ्दी करिडोरका जलविद्युत् आयोजनाबाट उत्पादन हुने विद्युत् राष्ट्रिय प्रसारण प्रणालीमा सहज रूपमा प्रवाह भई देशको विद्युत् प्रणाली अझ प्रभावकारी र विश्वसनीय बन्ने अपेक्षा गरिएको छ।
आत्मदाहको प्रयास गरेका आश्विन राउतको उपचारकै क्रममा निधन
काठमाडौं । काठमाडौंको बुद्धनगरमा आत्मदाहको प्रयास गरेका ४५ वर्षीय आश्विन राउतको उपचारकै क्रममा निधन भएको छ । शनिबार बिहान आफ्नै घरको भान्साकोठामा आफूमाथि आगो लगाएका राउतलाई प्रहरीले तत्काल उद्धार गरी वीर अस्पताल पुर्याएको थियो । उनको सघन उपचार कक्ष (आईसीयू) मा राखेर उपचार भइरहेको थियो । जिल्ला प्रहरी परिसर काठमाडौंका एसपी पवन भट्टराईका अनुसार राउतको उपचारका क्रममा केहीबेरअघि निधन भएको हो । प्रहरीका अनुसार राउतको शरीरको ५० प्रतिशतभन्दा बढी भाग जलेको थियो । राउत श्रीमती र छोरासहित बुद्धनगरमा बस्दै आएका थिए ।
नेपालमा आत्मदाहको श्रृङ्खला : व्यक्तिगत दुःखान्त कि प्रणालीगत सङ्कट ?
अनुपम भट्टराई नेपालको आधुनिक इतिहासमै पछिल्लो समय घटेका केही परिघटनाहरूले सिङ्गो समाजलाई स्तब्ध र विचलित बनाएका छन् । त्रिपुरेश्वर, सर्लाही र बुद्धनगरमा लगातार रूपमा घटेका आत्मदाहका घटनाहरू केवल व्यक्तिगत दुःखान्त मात्र होइनन्, यसले हाम्रो सामाजिक संरचना, आर्थिक प्रणाली र राज्यको शासकीय प्रबन्धभित्र सल्किरहेको गम्भीर सङ्कटलाई उजागर गरेका छन् । एकपछि अर्को गर्दै छोटो समयको अन्तरालमा नागरिकहरूले आफ्नै शरीरमा आगो लगाएर देहहत्याको प्रयास गर्नुले नेपाली समाज कुन दिशातिर जाँदैछ भन्ने गम्भीर प्रश्न खडा गरिदिएको छ । यी घटनाहरूले सिङ्गो राष्ट्रको मानसिक स्वास्थ्य, आर्थिक नीति र सामाजिक सुरक्षा संयन्त्रमाथि ठुलो प्रश्नचिह्न खडा गरिदिएका छन् । आत्महत्या सङ्क्रमण र ‘वेर्थर प्रभाव’ यस्ता चरम कदमहरूको श्रृङ्खलालाई समाजशास्त्र, मनोविज्ञान र जनस्वास्थ्यको दृष्टिकोणबाट गहिरो गरी केलाउनु आवश्यक छ । पहिलो घटनाको शोक र आश्चर्य समाप्त हुन नपाउँदै दोस्रो र तेस्रो घटनाहरू लगातार घट्नुले समाजमा एक प्रकारको संक्रामक मनोविज्ञान अर्थात आत्महत्या सङ्क्रमण फैलिरहेको त छैन भन्ने गम्भीर आशङ्का जन्माएको छ । विज्ञानले यस प्रकारको घटनालाई निकै संवेदनशील रूपमा लिने गर्दछ । जब समाजमा कुनै एउटा चरम घटनाको व्यापक र सनसनीपूर्ण चर्चा हुन्छ, तब पहिलेदेखि नै मानसिक तनाव वा डिप्रेसनमा रहेका अन्य व्यक्तिहरूले पनि त्यसैलाई आफ्नो समस्याको अन्तिम र उपयुक्त समाधान ठान्न सक्छन् । यस प्रकारको प्रभावलाई जनस्वास्थ्यको भाषामा आत्महत्या सङ्क्रमण वा वेर्थर प्रभावका रूपमा चिनिन्छ । यस संक्रामक प्रभावको ऐतिहासिक र वैज्ञानिक पृष्ठभूमि निकै पुरानो छ । समाजशास्त्री डेभिड फिलिप्सले सन् १९७४ मा प्रतिपादन गरेको वेर्थर प्रभावको सिद्धान्तअनुसार, सञ्चारमाध्यम वा सामाजिक सञ्जालमा आत्महत्याका घटनाहरूको नाटकीय र विस्तृत विवरण सार्वजनिक भएपछि समाजमा सोही प्रकृतिका घटनाहरू नाटकीय रूपमा बढ्ने गर्छन् । पछिल्ला केही दिनयता नेपालमा भएका आत्मदाहका घटनाहरू र त्यसपछि सञ्चारमाध्यम तथा सामाजिक सञ्जालमा देखिएको चर्चाको शैलीले यस प्रभावलाई थप बल पुर्याएको देखिन्छ । घटनालाई सहानुभूति दिने नाममा वा राज्यको विरोध गर्ने बहानामा जसरी ग्लोरिफाई वा गौरवीकरण गरिएको छ, त्यसले समाजका अन्य संवेदनशील नागरिकहरूलाई पनि यस्तै कठोर निर्णय लिन भित्रभित्रै उक्साउने काम गरिरहेको छ । घटनाका प्रतिनिधि पात्रहरू र तिनले उजागर गरेका यथार्थ पछिल्लो समय घटेका तीनवटै घटनाका पात्रहरू र उनीहरूको पृष्ठभूमि फरक–फरक भएपनि उनीहरूले भोगेको मानसिक सङ्कट र निराशाको अन्तर्य भने समान देखिन्छ । हिमाली जिल्ला मुगुबाट काठमाडौं आइ सङ्घर्ष गरिरहेका गणेश नेपालीको त्रिपुरेश्वरमा भएको आत्मदाहको प्रयास र अस्पतालमा भएको उनको दुःखद निधनले दुर्गमका नागरिकहरूले भोग्नुपरेको चरम आर्थिक उपेक्षा र राज्यप्रतिको अविश्वासलाई दर्साउँछ । राजधानी जस्तो ठाउँमा आएर पनि बाँच्ने न्युनतम आधार नभेट्दा र राज्यको कुनैपनि निकायबाट सहयोग पाउने आशा मरेपछि एउटा नागरिकले आफ्नो शरीरमा आगो झोस्ने निर्णय गर्नु सिङ्गो व्यवस्थाका लागि लज्जास्पद विषय हो । यसैगरी सर्लाहीका विवेक मण्डलले गरेको प्रयासले ग्रामीण तराई–मधेसका युवाहरूमा व्याप्त चरम बेरोजगारी, वित्तीय शोषण र मिटरब्याजको चक्रलाई उजागर गर्दछ । ऊर्जाशील उमेरमा नागरिकहरूले वित्तीय संस्थाहरू वा मिटरब्याजीहरूको निरन्तरको प्रताडना खप्न नसकेर आत्म–विनाशको बाटो रोज्नुले हाम्रो स्थानीय अर्थतन्त्र र वित्तीय नियमन प्रणाली कति कमजोर छ भन्ने कुरा प्रमाणित गर्छ । ऋण तिर्न नसक्नु वा साहुहरूको मानसिक यातना खप्नुपर्ने परिस्थितिले मानिसलाई कुन हदसम्म निरुत्साहित बनाउँछ र मरेपछि सबै समस्या सकिन्छ भन्ने भ्रममा पार्छ भन्ने कुरा यस घटनाले स्पष्ट पार्छ । अर्कोतर्फ, काठमाडौंको बुद्धनगर जस्तो सुगम र सहरी क्षेत्रमा आफ्नै घरभित्र आश्विन राउतले गरेको प्रयासले शहरी जीवनमा बढ्दो एक्लोपन र मानसिक आँधीबेहरीलाई देखाउँछ । बाहिरबाट सामान्य र सम्पन्न देखिने परिवारभित्र पनि कस्ता–कस्ता मानसिक सङ्कटहरू सल्किरहेका हुन्छन् र घरायसी तनाव वा आर्थिक दबाबले मानिसलाई कसरी भित्रभित्रै कमजोर बनाउँछ भन्ने यसले प्रमाणित गर्छ । यी तीनवटै प्रतिनिधि घटनाहरूले नेपालका विभिन्न भौगोलिक, सामाजिक र आर्थिक वर्गका नागरिकहरू चरम मानसिक र प्रणालीगत सङ्कटबाट गुज्रिरहेका छन् भन्नेकुरा बुझाउँछन् । मानसिक स्वास्थ्यको अवस्था र तात्कालिक आवेगको सङ्कट मनोविज्ञान र जनस्वास्थ्यका अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानहरूले के देखाएका छन् भने, आत्महत्या वा आत्मदाहको प्रयास गर्नेमध्ये ९० प्रतिशतभन्दा बढी मानिसहरू कुनै न कुनै प्रकारको मानसिक स्वास्थ्य समस्या वा गम्भीर डिप्रेसनको सिकार भएका हुन्छन् । नेपालको सन्दर्भमा मानसिक स्वास्थ्यलाई अझै पनि कलङ्क वा लाजको विषयका रूपमा हेरिने हुनाले धेरैजसो मानिसहरू आफ्ना मनोसामाजिक समस्याहरू लुकाएर राख्न बाध्य हुन्छन् । डिप्रेसन, एन्जाइटी र संवेगात्मक अस्थिरता जस्ता समस्याहरूको समयमै पहिचान र उपचार नहुँदा ती समस्याहरू भित्रभित्रै सञ्चित हुँदै जान्छन् र अन्ततः तात्कालिक आवेगका रूपमा विस्फोट हुन्छन् । यस सन्दर्भमा सबैभन्दा ध्यान दिनुपर्ने विषय भनेको आवेगको क्षणिक समय हो । वैज्ञानिक शोधहरूका अनुसार, मानिसको मस्तिष्कमा आत्महत्याको विचार आउने र त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने तात्कालिक आवेगको समय प्रायः १० देखि ३० मिनेटको मात्र हुन्छ । यदि सो आवेगको समयमा मानिसलाई घातक माध्यमहरूबाट टाढा राख्न सकियो वा उसको ध्यान अन्यत्र मोड्न सकियो भने धेरैजसो अवस्थामा जीवन जोगाउन सकिन्छ । नेपालमा पेट्रोल वा अन्य प्रज्वलनशील पदार्थहरूको सहज उपलब्धताले पनि आत्मदाह जस्तो अत्यन्तै पीडादायी माध्यम रोज्न सहज बनाएको छ । खुल्ला इन्धनको सजिलो पहुँचलाई नियमन गर्न सकेमा तात्कालिक आवेगका कारण हुने यस्ता घटनाहरूमा कमी ल्याउन सकिन्छ । बदलिँदो सामाजिक मनोविज्ञान र शासकीय प्रबन्धबीचको द्वन्द्व पछिल्लो समय नेपालमा देखिएको यो सङ्कटको मुख्य कारण बदलिँदो सामाजिक मनोविज्ञान र हाम्रो शासकीय प्रवन्धबीचको गम्भीर बेमेल पनि हो । वर्तमान समयमा २० देखि ३५ वर्षको उमेर समूहका युवाहरूमा तीब्र आकाङ्क्क्षा, विश्वव्यापी एक्सपोजर र आत्मसम्मानको भावना उच्च छ । उनीहरू आफ्नो श्रमको कदर, इमानदारिताको प्रतिफल र राज्यबाट अभिभावकत्व चाहन्छन् । तर हाम्रो शासकीय प्रबन्ध, कानुनी प्रक्रिया र आर्थिक प्रणाली भने अत्यन्तै झन्झटिलो, उदासीन र अनुत्तरदायी छ । जब नागरिकको न्यायोचित आकाङ्क्षा र राज्यको सुस्त संयन्त्रबीच टक्कर हुन्छ, तब व्यक्तिमा चरम निराशा र ‘सिकिएको असहायपन’ को भावना उत्पन्न हुन्छ । आफ्नो जायजेथा सकिँदा, न्याय माग्न जाँदा कतै सुनुवाइ नहुँदा र बैंक वा वित्तीय संस्थाहरूको निरन्तरको मानसिक दबाब झेल्नुपर्दा नागरिकले राज्यप्रतिको विश्वास पूर्ण रूपमा गुमाउँछ । जब राज्यका कुनैपनि निकायले आफ्नो कुरा सुन्दैनन् भन्ने धारणा दृढ बन्छ, तब व्यक्तिले आफ्नो शरीरलाई नै आफ्नो आवाज र विद्रोहको अन्तिम माध्यम बनाउन खोज्छ । आत्मदाह वास्तवमा राज्यको बहिरो कानसम्म आफ्नो पीडा पुर्याउने र समाजलाई झक्झकाउने एउटा दर्दनाक प्रयास हो। तर यसरी आफ्नै शरीर जलाएर विद्रोह गर्नु कुनैपनि समस्याको समाधान हुन सक्दैन र यसले पछाडि कहिल्यै नमेटिने पीडा र बर्बादी मात्र छोडेर जान्छ । सञ्चारमाध्यमको प्रस्तुति र ‘ग्लोरिफिकेसन’ को गम्भीर खतरा यस चरम सङ्कटलाई झन् गम्भीर बनाउनमा पछिल्ला केही दिनका सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालका सामग्रीहरूले निकै नकारात्मक भूमिका खेलेका छन् । मिडियामा आएका समाचारहरूले यी दुःखद् घटनाहरूलाई समाधानको एउटा सहज वा ध्यान तान्ने बाटोको रूपमा प्रश्तुत गरेको देखियो । घटनाको तरिका, प्रयोग गरिएको सामग्री र पीडितको अन्तिम अवस्थालाई अत्यन्तै नाटकीय र सनसनीपूर्ण ढङ्गले प्रश्तुत गर्दा, मानसिक रूपमा कमजोर अवस्थामा रहेका गणेश नेपाली जस्ता अन्य व्यक्तिहरूलाई पनि यसै गर्न उक्साउने वातावरण सिर्जना भएको छ । मिडियाले अनलाइन भ्युज र सनसनीका लागि यस्ता संवेदनशील विषयहरूलाई ग्लोरिफाई गर्दा समाजमा भयानक सङ्क्रमण फैलने जोखिम बढेको छ । सञ्चारमाध्यमहरूले आत्महत्या वा आत्मदाहका घटनालाई यसरी प्रश्तुत गर्नुहुँदैन कि जसले पाठक वा दर्शकमा मर्नु सजिलो छ वा मरेपछि सबै समस्याको समाधान हुन्छ भन्ने भ्रम पैदा गरोस् । शिर्षकमा नै उत्तेजक शब्दहरू राख्ने, घटनास्थलको प्रत्यक्ष भिडियो वा दर्दनाक तस्बिरहरू बिनाकुनै सेन्सर सार्वजनिक गर्ने र मृतकप्रति अत्यधिक सहानुभूति प्रकट गर्दै उनको कदमलाई सही ठहर्याउन खोज्ने कार्य पत्रकारिताको आचारसंहिता र जनस्वास्थ्यको सिद्धान्त विपरीत छ । जब मिडियाले यस्ता घटनालाई ‘मौन विद्रोह’ वा ‘वीरता’ को रूपमा चित्रण गर्छ, तब समाजमा पहिलेदेखि नै डिप्रेसनमा रहेका व्यक्तिहरूले यसलाई आफ्नो न्याय पाउने र ध्यान तान्ने अन्तिम कडीको रूपमा सोच्न थाल्छन् । सङ्कट समाधानका लागि बहुआयामिक र एकीकृत रणनीति यो गम्भीर सामाजिक र राष्ट्रिय सङ्कट समाधान गर्न राज्य, सञ्चारमाध्यम, समाज र परिवार सबैले आ–आफ्नो तहबाट जिम्मेवारी वहन गर्दै एकीकृत रूपमा रणनीतिक कदमहरू तत्काल चाल्नुपर्छ। सर्वप्रथम राज्यले आफ्नो अभिभावकीय भूमिकालाई पुनः परिभाषित गर्नुपर्छ । सरकारले तत्काल मानसिक रोग विशेषज्ञ, समाजशास्त्री र जनस्वास्थ्यविद्हरू सम्मिलित एक उच्चस्तरीय कार्यदल गठन गरी यो सङ्क्रमण रोक्न ठोस योजना ल्याउनुपर्छ । राष्ट्रिय आत्महत्या रोकथाम हेल्पलाइनलाई थप सुदृढ र साधन–सम्पन्न बनाएर देशभर २४ सै घण्टा प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गरिनुपर्छ, ताकि सङ्कटमा परेको जुनसुकै नागरिकले तत्कालै निःशुल्क मनोपरामर्श पाउन सकोस् । यसैगरी, आर्थिक सङ्कटमा परेका साना व्यवसायीहरू, मिटरब्याज र लघुवित्तको मारमा परेका विपन्न नागरिकहरूका लागि विशेष राहत कार्यक्रम र ऋण पुनर्संरचनाका योजनाहरू ल्याउनु आवश्यक छ । वित्तीय संस्थाहरूले ऋण असुलीका नाममा ऋणीहरूलाई मानसिक रूपमा प्रताडित गर्ने कार्यलाई पूर्ण रूपमा निषेध र दण्डित गरिनुपर्छ । राज्यले आफ्नो कानुन र न्याय प्रणालीलाई यति सुलभ र उत्तरदायी बनाउनुपर्छ कि कुनै पनि नागरिकले न्यायका लागि भौँतारिनु नपरोस् र राज्य सधैँ आफ्नो साथमा छ भन्ने विश्वास प्राप्त गर्न सकोस् । सञ्चारमाध्यमहरूले पनि आफ्नो व्यावसायिक र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई गम्भीरतापूर्वक बुझ्नुपर्छ । प्रेस काउन्सिल नेपाल र पत्रकार महासङ्घले आत्महत्यासम्बन्धी समाचार सम्प्रेषण गर्दा पालना गर्नुपर्ने निर्देशिकाहरूलाई कडाइका साथ लागू गराउनुपर्छ । समाचारको शीर्षक र सामग्रीमा सनसनी फैलाउने भाषा प्रयोग गर्न बन्द गरिनुपर्छ । कुनैपनि आत्मदाह वा आत्महत्यासम्बन्धी समाचार वा सामाजिक सञ्जालको पोस्टको मुनि अनिवार्य रूपमा मानसिक स्वास्थ्य हेल्पलाइनका नम्बरहरू र सकारात्मक सन्देशहरू राख्ने अभ्यासलाई अनिवार्य बनाउनुपर्छ । तस्बिर वा भिडियोहरू सामाजिक सञ्जालमा साझा गर्नु वा फैलाउनु अपराध सरह हो भन्ने चेतना नागरिकस्तरसम्म पुर्याउनुपर्छ । हाम्रो सामाजिक र पारिवारिक संरचनामा पनि व्यापक सुधारको आवश्यकता छ । आधुनिक जीवनशैलीले ल्याएको एकाङ्कीपनलाई चिर्न परिवार र समुदायमा खुला संवादको संस्कृति विकास गर्नुपर्छ। परिवारका सदस्यहरूले एकअर्काको कुरा सुन्ने, सुख–दुःख बाँड्ने र कोही तनावमा छ भने उसलाई सहानुभूतिपूर्वक साथ दिने वातावरण बनाउनुपर्छ । मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूलाई कलङ्क वा कमजोरीका रूपमा नहेरी सामान्य शारीरिक बिरामी जस्तै सहज रूपमा उपचार गर्न सकिन्छ भन्ने कुरालाई समाजमा स्थापित गर्नुपर्छ । जीवन अमूल्य छ हामी प्रत्येक नागरिकले यो बुझ्न आवश्यक छ कि मानव जीवन अत्यन्तै अमूल्य छ र यस संसारमा यस्तो कुनैपनि समस्या छैन जसको समाधान सम्भव नहोस् । चरम निराशा, एन्जाइटी वा आत्महत्याको सोच आउनु एउटा मानसिक स्वास्थ्यको जटिल अवस्था हो, जसलाई चिकित्सक वा मनोपरामर्शदाताको सहयोगले पूर्ण रूपमा निको पार्न सकिन्छ । आफ्ना कुराहरू नजिकका साथीभाइ, परिवार वा मनोविद्हरूसँग निर्धक्कसँग साझा गर्नुपर्छ । आजको चरम अन्धकारपछि भोलिको उज्यालो अवश्य आउँछ भन्ने आशालाई जीवित राख्दै, आफैँलाई सिध्याउने बाटो कहिल्यै पनि रोज्नु हुँदैन। हामी सबैले आ–आफ्नो ठाउँबाट जिम्मेवार बनेर आफू पनि बचौँ र अरूलाई पनि बचाउने अभियानमा हातेमालो गरौँ ।
एआईबाट सिर्जित सङ्गीत पहिचान गर्न नयाँ लेबलिङ प्रणाली सार्वजनिक
काठमाडौं । विश्वका प्रमुख सङ्गीत उद्योगसम्बद्ध संस्थाहरूले कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को प्रयोगबाट सिर्जना गरिएका सङ्गीत सामग्रीको पहिचान गर्न नयाँ स्वेच्छिक लेबलिङ प्रणाली सार्वजनिक गरेका छन् । यसको उद्देश्य एआईबाट उत्पादित सामग्रीबारे श्रोतालाई स्पष्ट जानकारी उपलब्ध गराउनु हो । फोनोग्राफिक उद्योगको अन्तर्राष्ट्रिय महासङ्घ (आईएफपीआई) र रेकर्डिङ इन्डस्ट्री एसोसिएसन अफ अमेरिका (आरआईएए) ले ग्रामी अवार्ड आयोजकसहित अन्य संस्थाहरूसँग मिलेर शुक्रबार उक्त प्रणाली सार्वजनिक गरेका हुन् । संस्थाहरूले जारी गरेको संयुक्त विज्ञप्तिमा श्रोताहरूले सङ्गीत सिर्जनामा एआई कसरी र कति प्रयोग भएको छ भन्ने जानकारी चाहेको उल्लेख गर्दै नयाँ लेबलले पारदर्शिता कायम गर्न सहयोग पुग्ने विश्वास व्यक्त गरिएको छ । नयाँ प्रणालीअन्तर्गत दुई प्रकारका लेबल प्रयोग गरिनेछन् । पहिलो ‘एआईद्वारा सिर्जना गरिएका’लेबल त्यस्ता सामग्रीमा प्रयोग हुनेछ, जहाँ गीत वा रेकर्डिङका अधिकांश वा सम्पूर्ण सिर्जनात्मक पक्ष कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट तयार गरिएको हुन्छ । यसमा एआईबाट पूर्ण रूपमा सिर्जित गीत, एआईद्वारा तयार गरिएका मुख्य स्वर वा प्रमुख वाद्य ट्र्याकसमेत समावेश हुनेछन् । दोस्रो ‘एआई–सहायता प्राप्त’लेबल भने मुख्य रूपमा मानव सिर्जनामा आधारित भए पनि केही सिर्जनात्मक अंशमा एआईको सहयोग लिइएको सङ्गीतमा प्रयोग गरिनेछ । यस प्रकारका सामग्रीमा मुख्य स्वर र प्रमुख वाद्य प्रस्तुतीकरण भने मानव कलाकारले नै गरेको हुनुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ । यो स्वेच्छिक लेबलिङ प्रणाली सङ्गीत स्ट्रिमिङ सेवासहित विश्वव्यापी रूपमा लागू गर्ने लक्ष्य राखिएको छ । सङ्गीत स्ट्रिमिङ सेवा डिजरले एआईबाट सिर्जित सामग्रीलाई स्वचालित रूपमा चिह्न लगाउने व्यवस्था गरिसकेको छ । कम्पनीका अनुसार हाल नयाँ अपलोड हुने सामग्रीमध्ये करिब आधा एआईबाट सिर्जित छन् । जुन महिनामा डिजरले ९९ दशमलव आठ प्रतिशत शुद्धतासहित एआई सङ्गीत पहिचान गर्ने प्रणालीसमेत सार्वजनिक गरेको थियो । यसै वर्षको सुरुमा एप्पल म्युजिकका एक अधिकारीले नयाँ अपलोड हुने सामग्रीमध्ये एक तिहाइभन्दा बढी पूर्ण रूपमा एआईबाट सिर्जित हुने बताएका थिए । एप्पल म्युजिक, अमेजन म्युजिक र स्पोटिफाइजस्ता स्ट्रिमिङ सेवाहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने ‘डिजिटल मिडिया एसोसिएसन’(डिमा)ले पनि नयाँ लेबलिङ प्रणालीको स्वागत गर्दै प्रयोगकर्तालाई थप पारदर्शी जानकारी उपलब्ध गराउन एआईसम्बन्धी मेटाडाटा अझ सुदृढ बनाइने जनाएको छ । स्पोटिफाइले गत अप्रिलमा कलाकारको आधिकारिक सामग्री पहिचान गर्न ‘स्पोटिफाइद्वारा प्रमाणित’ लेबल सुरु गरेको थियो भने एआईद्वारा हुने प्रतिरूपण (इम्पर्सोनेसन) रोक्न नयाँ उपायहरू पनि लागू गरेको जनाएको छ । रासस
ट्रमा सेवा विस्तार र दुर्घटना उपचार सहज बनाउन प्रदेश सरकारको प्रतिबद्धता
काठमाडौं । बागमती प्रदेश सरकारले सवारी दुर्घटनापछि घाइतेको उपचारलाई सहज बनाउन सरकारी अस्पतालमा ट्रमा सेवा विस्तार गर्ने, ट्रमा सेन्टरको क्षमता अभिवृद्धि गर्ने तथा आवश्यक कानुनी र नीतिगत व्यवस्था मिलाउने प्रतिबद्धता जनाएको छ । नेपाल यातायात व्यावसायिक राष्ट्रिय महासङ्घका केन्द्रीय अध्यक्ष सरोज सिटौलाको नेतृत्वमा गएको प्रतिनिधिमण्डलसँग शनिबार भएको छलफलमा बागमती प्रदेशका मुख्यमन्त्री इन्द्रबहादुर बानियाँले सार्वजनिक यातायात क्षेत्रमा देखिएका समस्याको दीर्घकालीन समाधानका लागि प्रदेश सरकार प्रतिबद्ध रहेको बताएको महासङ्घले जनाएको छ । मुख्यमन्त्री बानियाँले दुर्घटनामा मृत्यु हुनेका परिवारलाई उचित क्षतिपूर्ति सुनिश्चित गर्ने, घाइतेको उपचारलाई सहज बनाउने तथा सम्बन्धित निकाय र यातायात व्यवसायीसँग समन्वय गरी आवश्यक सुधार अघि बढाइने विश्वास व्यक्त गरे । उनले दुर्घटनापछि घाइतेको प्राथमिक उपचार सरकारी अस्पतालमै सुनिश्चित गर्ने दिशामा आवश्यक कानुनी तथा नीतिगत पहल गरिने पनि बताए । भेटका क्रममा महासङ्घले विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकामा बढ्दो ट्राफिक जाम, दुर्घटनापछिको क्षतिपूर्ति वितरण प्रक्रिया तथा घाइतेको उपचारसँग सम्बन्धित समस्या समाधानका लागि प्रदेश सरकारको ध्यानाकर्षण गराएको थियो । महासङ्घका अध्यक्ष सिटौलाले हालको बीमा व्यवस्थाअनुसार घाइतेको उपचार खर्च अधिकतम तीन लाख रुपैयाँसम्म मात्र उपलब्ध हुने भएकाले महँगा निजी अस्पतालमा उपचार गराउँदा व्यवसायी र पीडित दुवै आर्थिक रूपमा समस्यामा पर्ने गरेको बताए । उनले ट्राफिक व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाउने, दुर्घटनापछिको उपचार प्रणाली सुधार गर्ने र क्षतिपूर्ति वितरण प्रक्रियालाई व्यावहारिक तथा समयानुकूल बनाउन प्रदेश सरकारले आवश्यक समन्वय गर्नुपर्नेमा जोड दिए । सिटौलाले सार्वजनिक यातायातलाई प्रविधिमैत्री बनाउन जिपिएस प्रणाली जडान, अनलाइन टिकटिङ, सिसी क्यामेरा जडान तथा यात्रुले तोकिएको स्थानबाट अनिवार्य रूपमा टिकट लिएर मात्र यात्रा गर्ने व्यवस्था कार्यान्वयनका लागि आवश्यक कानुनी तथा नीतिगत वातावरण निर्माण गरिदिन पनि आग्रह गरे । मुख्यमन्त्री बानियाँले बागमती प्रदेश सङ्घीय राजधानी रहेको प्रदेश भएकाले देशभरका ६० प्रतिशतभन्दा बढी सवारीसाधनको चाप यहीँ रहने उल्लेख गर्दै ट्राफिक सुधार, दुर्घटना न्यूनीकरण र यात्रुको सुरक्षित आवागमन सुनिश्चित गर्न प्रदेश सरकार निरन्तर सक्रिय रहने बताए । यातायात व्यवसायीहरूले ट्राफिक व्यवस्थापन, दुर्घटनापछिको उपचार प्रणाली र क्षतिपूर्ति व्यवस्थामा सुधार भए सार्वजनिक यातायात सेवा थप सुरक्षित, भरपर्दो र प्रभावकारी बन्ने विश्वास व्यक्त गरेका छन् ।
