नेपालका अस्पतालमा रोबाेटिक सर्जरी, यसरी भयो सम्भव
काठमाडौं । विगतमा नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्र विविध कारण धेरै नै पछाडि परेको थियो । कहिले शल्यक्रियामा आवश्यक औजार नहुँदा समस्या हुन्थ्यो त कहिले रोग पत्ता लाग्दा पनि शल्यक्रिया असफल हुन्थ्यो । यही मेसोमा पछिल्लो पटक नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रले प्रविधिमा यति धेरै फड्को मारेको छ कि एकदमै जटिल शल्यक्रिया पनि सजिलै सफल हुन थालेका छन् । विशेषज्ञ डाक्टरहरू मुटु, कलेजो, किड्नी जस्ता अंगको शल्यक्रिया दिनहुँ गरिरहेका हुन्छन् । यसमा कहिले सफल, कहिले असफल हुन अस्वाभाविक पनि होइन । शल्यक्रियाका औजार पर्याप्त नहुँदा र सही औषधोपचार नहुँदा नेपालीहरू भारत जान बाध्य थिए । नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रले प्रविधिमा मारेको ठूलो फड्कोकै कारण अधिकांश रोगको शल्यक्रिया र उपचार अब देशमै सम्भव हुन थालेको छ । विशेषज्ञता अनुसार डाक्टरले नेपालमै कैयौँ जटिल केशको सफल उपचार गरेका छन् । शिक्षण अस्पतालमा कलेजो प्रत्यारोपणदेखि विभिन्न अस्पतालले हरेक अंगको राम्रो उपचार गरिरहेका छन् । अहिले हरेक अस्पतालमा गुणस्तरीय उपचारमा निजी अस्पतालले प्रतिस्पर्धा नै गरिरहेका छन् । यसैको होडमा धेरैजसो निजी अस्पतालमा आधुनिक किसिमका प्रविधि पनि भित्र्याइएका छन् । नयाँ-नयाँ प्रविधि र विशेषज्ञताले नेपाल स्वास्थ्य क्षेत्रमा अब्बल हुँदै गइरहेको कतिपयको तर्क छ । डा. नुतन शर्मा महिलाको पाठेघरसँग नजिक भएको १२ वर्ष बढी भयो । उनलाई पाठेघरको हरेक पार्टपुर्जाबारे थाहा छ । धेरैका काम नलाग्ने पाटपुर्जा आफ्नै हातले चिरेर फालेकी छन् । बच्चा हुन नसक्ने भन्दै आश मारेका दम्पतीलाई आमाबुबाकाे खुसी दिएकी छिन् । यतिसम्म कि ५८ वर्ष पुगेका, महिनावारी रोकिइसकेका महिलाको काखमा सन्तान र ओठमा हाँसो दिने काम पनि गरेकी छिन् । विभिन्न औजारबाट १२ वर्षसम्म हातले पाठेघरको काम अथवा शल्यक्रिया गर्दे आएकी नुतन अहिले रोबोटबाट सर्जरी गर्छिन । उनी कार्यरत बि एण्ड बी अस्पतालले रोबोट ल्याएपछि अहिले रोबोटिक सर्जरी उनकाे दैनिकी बनेकाे छ । गएको असारमा एक जना महिलाको ओभरीको सिस्ट र अर्की महिलाको पाठेघरको ट्युमर रोबोटबाट निकालेकी डाक्टर नुतन अहिले दैनिक दुई/तीन जना महिलाको सर्जरी गर्छिन् । डा. नुतन रोबोटमार्फत सर्जरी गर्न पाउनु आफ्नो करियरकै महत्वपूर्ण क्षण भएको बताउँछिन् । ‘मेरा लागि त महत्वूर्ण हो नै, यो देशको स्वास्थ्य क्षेत्रका लागि पनि कोशेढुंगा हो,’ उनी भन्छिन्, ‘नेपालमै पहिलो पटक त्यो पनि हाम्रो अस्पतालमा मैले नै सर्जरी गर्न पाउनु खुसीको कुरा हो, शल्यक्रियामा ठूलो घाउ नपारी नै अप्रेसन गर्न मिल्छ, यसो गर्दा जोखिम धेरै हुँदैन र परिणाम पनि राम्रो आउँछ ।’ अन्नपूर्ण न्यूरो अस्पतालमा पनि रोबोटिक सर्जरी माइतीघरमा रहेको अन्नपूर्ण न्यूरोलोजिकल इन्स्टिच्युट एण्ड एलायन्स साइन्सेज (अन्नपूर्ण न्युरो अस्पताल) ले पनि रोबोटिक सर्जरी सुरु गरेको छ । ‘कम्प्लिट न्यूरो रोबोटिक सेट- रेमोबोट’ को माध्यमबाट रोबोटिक सर्जरी सेवा सुरु गरेको अस्पतालले जनाएको छ । विज्ञान र प्रविधिको प्रयोग गरी सेवालाई थप प्रभावकारी र विश्वसनीय बनाउन रोबोटिक सर्जरीले सहज बनाउने अस्पतालका अध्यक्ष एवं वरिष्ट न्यूरो सर्जन डा. बसन्त पन्तले बताए । ‘विश्वमा आएका नयाँ प्रविधिबाट नेपालमा पनि सेवा दिनुपर्छ भनेर हामीले रोबोट भित्र्याएका हौँ,’ उनी भन्छन्, ‘यसले योभन्दा अगाडि गर्दै आएको सर्जरीभन्दा सहज बनाउँछ, जटिल शल्यक्रियामा रोबोटको सहायता लिदाँ सहज हुन्छ ।’ यो अस्पतालमा न्यूरो र स्पाइन सर्जरीमा रोबोटको सहयता लिइन्छ । अन्नपूर्ण न्यूरोले ब्रेन ट्युमर, डिस्टोनिया र छारे रोगका बिरामीमा रोमोबोटको प्रयोग गरेकाे छ । बि एण्ड बी अस्पताल र अन्नपूर्ण न्यूरोभन्दा पहिले काठमाडौं सिनामंगलमा रहेको काठमाडौं मेडिकल कलेजले नेपालमै पहिलो पटक रोबोटिक न्यूरोसर्जिकल माइक्रोस्काेप प्रयोगमा ल्याएको थियो । बिरामीको सुरक्षित र भरपर्दो शल्यक्रियाका लागि केएमसीले अत्याधुनिक ‘जैस किनोभो ९००’ माइक्रोस्कोप ल्याएको जनाएको छ । पहिलो पटक रोबोटिक सर्जरी थालेको केएमसीले नेपालमै पहिलो पटक आर्टिफिसिएल इन्टेलिजेन्स (एआई) सहितको थ्री टेस्ला एमआरआई पनि भित्र्याएको छ । महँगो रोबाेटिक सर्जरी नेपालमा भित्र्याइएका अत्याधुनिक उपकरण र रोबोटले न्यून वर्गलाई भने छोएको छैन । उनीहरू अहिले पनि सरकारी अस्पतालको लाइनमै भेटिन्छन् । वीर अस्पताल, टिचिङ अस्पतालमा वर्षौदेखि पालो कुरेर बसेका सयौं बिरामीहरू छन् । निजी अस्पताल सरकारी अस्पतालभन्दा त्यसै पनि महंगा । त्यसैमा यस्ता अत्याधुनिक सामाग्रीले दिने सेवा अझ महंगो रहेको अस्पतालकै सञ्चालकहरू बताउँछन् । बिरामीलाई गुणस्तरीय सेवा दिने भन्दै ल्याइएका रोबोटबाट दिइने सेवा निकै महंगो छ । निजी अस्पताल सरकारी अस्पतालभन्दा त्यत्तिकै महंगा हुन्छन् । अझ यस्ता उच्च प्रविधि अथवा रोबोटबाट दिइने सेवाको खर्च न्यून आयस्तर भएकालाई तिर्नै मुस्किल पर्छ । अघिपछि आफूले गर्दै आएको सर्जरीभन्दा छिटो र सहज हुने भएकाले रोबोटिक सर्जरी महंगो पर्ने डा. नुतनको भनाइ छ । अन्य सर्जरीभन्दा सहज र भरपर्दो भए पनि बिरामीलाई भने महंगो पर्ने उनी बताउँछिन् । रोबोटिक सर्जरीमा लाग्ने खर्च २० देखि २५ प्रतिशतले बढी लाग्ने उनले बताइन् । कसरी गरिन्छ सर्जरी ? रोबोटिक सर्जरी भन्नेबित्तिकै धेरैलाई लाग्छ रोबाेटले गर्ने अप्रेसन हो । हामीले अहिलेसम्म देख्दै आएको रोबाेट भनेको मान्छे जस्तै बोल्न सक्ने, काम गर्न सक्ने । हामीले यस्ता राेबाेट प्रत्येक होटेल वा विभिन्न ठाउँमा काम गरिरहेको देख्न सक्छाैं । तर, अस्पतालमा सर्जरी गर्न प्रयोग गरिने रोबोट त्यस्तो भने होइन । धेरैजसाे व्यक्ति रोबाेटले सर्जरी गर्दा कतै बिर्गाछ कि भन्ने शंका पनि गर्छन् । तर, डा. नुतन हामीले सोच्दै आएको भन्दा ठ्याक्कै विपरीत तरिकाले रोबोटिक सर्जरी हुने बताउँछिन् । ‘जस्तै, हामी दुरबिनले ल्याप्राेस्कोपी गर्छौं, त्यसमा पेटमा दुई तीन वटा प्वाल बनाउछौँ, उपकरण छिराउँछौँ र अप्रेसन गर्छौं,’ उनी भन्छिन्,‘रोबोटिक सर्जरीमा पनि यस्तै दुई तीन वटा प्वाल बनाउँछौ, यसमा उपकरणको सट्टा रोबोटको अंश छिर्छ, यो अंश त्यसमा छिर्ने बित्तिकै फिक्स भइहाल्छ ।’ यस्तो अवस्थामा बिरामी एक ठाउँमा हुन्छ, अनि सर्जन र अप्रेसन गर्ने व्यक्ति एक ठाउँमा बस्छन् । अगाडि टिभीको स्क्रीन हुन्छ, थ्रीडिबीयु हुन्छ र उसँग एउटा सर्जिकल कन्सोल हुन्छ अनि गेम खेल्ने जस्तै एउटा माउस हुने उनी बताउँछिन् । जुन मेभुमेन्ट डाक्टरले आफ्नो हातले गर्छ, उता रोबाेटले बिरामीकाे अप्रेसन गर्ने भागमा गर्छ । ‘अप्रेसन मान्छेले गर्ने हो, मैले सर्जरी गर्दा मेरो हात कति घुम्छ, तर रोबोट ३६० डिग्रीमा घुम्छ, त्यसैले हातले गरेको सर्जरीभन्दा रोबोटले गरेको सर्जरी राम्रो हुन्छ,’ डा. नुतन भन्छिन्,‘ मैले हेर्ने बेलामा एक लेबलसम्मको मात्र म्याग्नेफिकेसन हेर्न सक्छु, रोबोर्टले एकदमै म्यानेफाइट थ्रीडिबीयु हेर्न सक्छ, हामीले हातले गर्दा असिस्टेन्टले क्यामेरा देखाउँछ, कहिलेकाहीँ राम्ररी नदेखाउन सक्छ, सर्जनको हात काप्न सक्छ, तर रोबोटले सर्जरी गर्दा यस्तो केही समस्या हुँदैन । रोबोर्टले त्यति राम्रो काम गर्न सक्छ, जति हाम्रो हातले गर्न सक्दैन, तर उसलाई कन्ट्रोल गर्ने भने हाम्रै हात हो ।’ एक समय थियो, मान्छे औषधी उपचार नपाएर ज्यान गुमाउँथ्याे । समस्या अहिले पनि उस्तै छ । तर, फरक यत्ति छ , पहिले कुन रोग लाग्यो ? किन लाग्यो ? यसको उपचार कसरी गर्ने थाहा नपाइ ज्यान गुमाउँथ्याे भने अहिले रोग के हो थाहा भएर पनि आर्थिक अभाव, समयमै उपचार नपाएर मृत्युको मुखमा पुग्नुपर्छ । जनस्वास्थ्यविद् डा.बाबुराम मरासिनी नेपाली स्वास्थयले प्रविधिमा फड्को मारेजस्तै दक्ष जनशक्ति उत्पादन हुन नसकेको बताउँछन् । ‘सरकारी अस्पतालमा अझै प्रविधिमा जनशक्ति दक्ष भएको मैले देखेको छैन,’ उनी भन्छन्, ‘विश्व पहिले नै प्रविधिमा रमिसकेको छ, तर हामीले दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न सकेका छैनौँ । ’ निजी अस्पताल केहीले प्रविधिमा फड्को मारिसकेको बताउँदै यसको निरन्तरताका लागि लाग्नुपर्ने उनको भनाइ छ । अहिले संसार कृत्रिम बुद्धिमता (एआई) मा प्रवेश गरिसकेको छ । विश्वका कतिपय मुलुकमा मान्छेले कामै गर्न छोडिसके । प्रविधिले यस्तो मोडमा पुर्यायो कि अब मान्छे स्वास्थ्य उपचारका लागि पनि एआइसँग सल्लाह लिन थालिसकेका छन् । रोग पत्ता लगाउनेदेखि, अप्रेसन गर्ने र कुन औषधी सेवन गर्ने भन्ने सल्लाह पनि प्रविधिले गरिरहेको खबरहरू सुन्न र पढ्न पाइन्छ । विश्वमा स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्रविधिले फड्को मारिरहेका बेला नेपाली स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि प्रविधिको विकास भइरहेको छ । अहिले नेपालमा सरकारी अस्पतालदेखि लिएर निजी महंगा अस्पतालका विभिन्न सेवाहरू प्रविधिबाटै भइरहेका छन् । सामान्य चेकजाँचदेखि लिएर अप्रेसन समेत प्रविधिबाटै गरिन्छ ।
स्वास्थ्य क्षेत्र सुधारका लागि एकीकृत स्वास्थ्य प्रणाली आवश्यक : स्वास्थ्यमन्त्री पौडेल
काठमाडौं । स्वास्थ्य तथा जनसंख्यामन्त्री प्रदीप पौडेलले स्वास्थ्य क्षेत्रको सुधारका लागि एकीकृत स्वास्थ्य प्रणाली विकास गर्न जरुरी रहेको बताएका छन् । शनिबार वीर अस्पतालको १३५ औं वार्षिकोत्सव कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै उनले वीर अस्पतालभित्रका सबै इकाइहरूको समन्वय हुन आवश्यक रहेको पनि बताए । उनले व्यवस्थापकीय पक्षमा उल्लेख्य सुधार हुन नसकेको जिकिर गर्दै राम्रोसँग सुधार र समन्वय गर्नसके भइरहेको जनशक्तिबाट नै राम्रो परिणाम दिन सकिने उल्लेख गरे । उनले खरिद प्रक्रियाका बारेमा उठेका प्रश्नहरू परादर्शी बनाउन आवश्यक रहेको बताए । वीर अस्पतालको सबै व्यवहार र कारोबार पारदर्शी हुने व्यवस्था गर्नुपर्ने उल्लेख गर्दै उनले वीर अस्पतालले प्रभावकारी सेवा प्रवाह गर्न नसकेको गुनासो आइरहेको जनाए । इमर्जेन्सी सेवा, अप्रेसनका लागि वर्ष दिन कुर्नुपर्ने बाध्यताको अन्त्य गर्न जरुरी रहेको उनको भनाइ छ । सेवाग्राहीहरूले सेवा लिँदा सन्तुष्टि प्राप्त नगरेको जनगुनासो आएको भन्दै त्यसमा पनि विशेष ध्यान दिन निर्देशन दिए । कार्यक्रममा बोल्दै चिकित्सा विज्ञान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान (न्याम्स) का उपकुलपति डा भूपेन्द्र बस्नेतले वीर अस्पतालले विशिष्ट र अतिविशिष्ट सेवाहरूमा धेरे केन्द्रित गरिरहेको बताए । उनले वीर अस्पताल अति नै विशिष्टिकृत अस्पताल बनाउने गरी काम गरिरहेको बताए । उनले बिरामीले सहज र गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्नेकुरामा केन्द्रित भई काम गरिरहेको उल्लेख गरे ।
देशभरि १० जनामा हैजा संक्रमण, सरसफाइमा विशेष ध्यान दिन विज्ञको सुझाव
काठमाडौं । स्वास्थ्य सेवा विभागअन्तर्गतको ईपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखा (ईडिसिडी) ले देशभरि हालसम्म १० जनामा हैजा संक्रमण पुष्टि भएको जनाएको छ । ललितपुरमा सात र कैलालीमा तीन जनामा हैजा पुष्टि भएको महाशाखाका निर्देशक डा. यदुचन्द्र घिमिरेले जानकारी दिए । उनले हैजाबाट बच्न व्यक्तिगत सरसफाइ र सम्बन्धित निकायको व्यवस्थापकीय भूमिका महत्वपूर्ण रहेको बताए । ‘हैजाको सम्बन्ध सरसफाइबाहेक खानेपानीको आपूर्तिसँग पनि जोडिएको छ । ललितपुरमा इनारको पानीमा दिसामा देखिने जीवाणु भेटिएको हो । ढलबाट मिसिएको हुनसक्छ । शौचालयको अवस्था र फोहोरको व्यवस्थापन कस्तो छ त्यसले पनि भर पर्छ । हैजा फैलिन नदिन यी सबैमा ध्यान दिनु जरुरी छ’, उनले भने । हैजा ‘भिब्रियो कोलेरी’ प्रजातिको जीवाणुबाट मानिसमा लाग्ने अति सङ्क्रामक झाडापखालासम्बन्धी रोग हो । शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालका सङ्क्रामक रोग विशेषज्ञ डा. शेरबहादुर पुनले भने, ‘हैजाका जीवाणु सङ्क्रमित खाना वा पानीको सेवनका कारण लाग्ने गर्दछ । सरसफाइ तथा स्वच्छ खानेपानीको कमीले यो रोग फैलिने सम्भावना रहन्छ ।’ हैजा सङ्क्रमण भएको एक दिनभन्दा कम समयदेखि पाँच दिनसम्म लक्षणहरू देखा पर्छन् । हैजा संक्रमण भयो र उपचार पाएन भने केही घण्टामै संक्रमितको मृत्यु पनि हुनसक्ने विज्ञ बताउँछन् । डा. पुनका अनुसार यसका मुख्य लक्षणमा पातलो तथा चौलानी पानी जस्तो दिसा, वाकवाकी र बान्ता हुने, कडा जलवियोजन हुने हुन्छ । कडा लक्षण देखिएमा आँखा गाडिने, मुख जिब्रो र घाँटी सुक्खा हुनु, तिर्खा लाग्नु, छाला सुक्खा हुनु, रक्तचाप कम हुुन, पिसाब पहेँलो हुनु र पिसाबको मात्रा कम हुने हुन्छ । डा पुनले मुख्यतः तीन वटा कुरामा ध्यान दिन सके हैजालाई नियन्त्रणमा राख्न सकिने बताउँछन् । पहिलो सुरक्षित पानी, व्यक्तिगत सरसफाइ र अर्को अनुगमन । उनले सबैभन्दा महत्वपूर्ण पाटो सफा र स्वच्छ पानी सेवन गर्नुपर्ने बताउँछन् । ‘हैजा दूषित पानीबाट एकदमै सहज र सरल तरिकाले फैलिने गर्दछ । धाराको पानी मान्छेले उमालेर वा फिल्टर गरेर खान्छन् तर जारको पानी धेरैले त्यसो गर्दैनन्’, उनले भने, ‘किनेको पानी पिउनयोग्य नै छ भनेर सिधै खाइन्छ । विद्यालयदेखि लिएर कार्यालयदेखि लिएर सार्वजनिक स्थलमा जारको पानी राख्ने चलन छ । कतिपय व्यवसायीहरूले प्रशोधित नै नगरेका पानी बजारमा पठाउँदा रहेछन् । जसले गर्दा हैजाको संक्रमण फैलिन्छ ।’ उनले व्यक्तिगत सरसफाइ व्यवहारमा लागु भएको नदेखिएको बताए । ‘शौचालयको व्यवस्थापन राम्रो हुनुपर्छ । शौचालयको व्यवस्थापन कमजोर हुँदा हैजालगायत पानीजन्य रोगहरू फैलिन सक्छ । दिसामा रहेका जीवाणुहरू कुनै कारणले गर्दा बगेर फेरि हाम्रो खानेपानीमा आइपुग्छ । शौचालयको प्रयोग गरेपछि साबुन पानीले मिचिमिचि हात धुन जरुरी छ’, उनले भने । डा. पुन कतिपय व्यापारीले प्रशोधन नै नगरी पानी बजारमा ल्याइदिँदा खेरी मानिसहरू बिरामी हुने भएकाले सम्बन्धित निकायले नियमित अनुगमनलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने धारणा राखे । ‘अनुगमन कडाइका साथ गर्ने हो धेरै हदसम्म नियन्त्रणमा आउँछ । किनभने विकसित देशमा पानीजन्य रोगहरू अत्यधिक कम छ’, उनले भने । हैजालगायत पानीजन्य रोगबाट बच्न उमालेको वा क्लोरिन झोल हालेर शुद्धीकरण गरिएको पानी पिउने, खानेकुरालाई राम्ररी पकाएर खाने, खाना बनाउनु अघि र खाना खानु वा खुवाउनु अघि, दिसापिसाब गरेपछि वा बालबालिकाको दिसा धोएपछि, फोहोर चलाएपछि, घर वा कार्यालय छिर्नु अघि, बाहिर सामान छोएपछि साबुन पानीले कम्तीमा २० सेकेन्डसम्म मिचिमिचि हात धुनुपर्ने विज्ञहरुको सुझाव छ ।
