विचार

सन् १९५० मा नेपालको प्रजनन दर ६ दलमलव ०५ थियो । संयुक्त राष्ट्र संघको विश्व जनसंख्या रिपोर्टअनुसार सन् १९५० यता नेपालमा सबैभन्दा बढी प्रजननदर ६ दशमलव ०९२ थियो, सन् १९६१ मा । त्यो समयमा सरदरमा १ हजार महिलाले ६ हजार ९२ बच्चा जन्माउँथे । औसतमा एक महिलाले जीवनमा ६ भन्दा बढी छोराछोरी जन्माउँथिन् । सन् २०२४ मा नेपालको प्रजनन् दर १ दशमलव ९६ मा झरेको छ । संयुक्त राष्ट्र संघको विश्व जनसांख्यिक प्रतिवेदन (वर्ल्ड पपुलेशन प्रस्पेक्टस्) २०२४ का अनुसार विगत ७५ वर्षमा नेपालमा प्रजनन् दर करिब ६८ प्रतिशतले घटेको छ । र, सन् २०२४ को तुलनामा अगामी ७५ वर्षमा अर्थात् सन् २१०० सम्ममा नेपालको प्रजनन् दर १३ दशमवल ६२ प्रतिशतले घट्ने प्रक्षेपण गरिएको छ । सन् २१०० सम्ममा नेपालको प्रजनन् दर १ दशमलव ६७४ मा झर्नेछ । एक हजार महिलाले १६७४ छोराछोरीको जन्म दिनेछन् । यो अंक नेपालको उच्च प्रजनन् दर भएको वर्ष सन् १९६१ को तुलनामा ७२ दशमलव ५२ प्रतिशत कम हो ।   विश्वभरका सरकारको प्राथमिकताको सूचीमा जनसंख्या वृद्धि अगाडि पर्दै गएको छ । तर, नेपालमा सरकारले परिवार नियोजनको व्यापार प्रवर्द्धन गर्ने नीतिमा अझै जोड दिइरहेको छ । इच्छा विपरीत गर्भ रहन गएमा महिलाले गर्भपतन गर्न सक्ने कानुनी व्यवस्था छ । यही नीतिको छिद्रभित्र छिरेर गर्भमै लिंग पहिचान गरी गर्भपतन (मूलत छोरी हत्या) कार्य बढ्दो छ, जसको रेकर्ड पनि छैन । केटी नपाएर केटाहरू अविवाहित र एक्लो जीवन जीउनु पर्ने बाध्यात्मक दृष्यहरू समाजमा देखिन थालेका छन् । यसबारे सरकार मात्र होइन, समाज पनि मौन बसिरहेको छ ।  देशको जनसंख्या स्थिर रहनको लागि प्रजननदर २ दशमलव १ भन्दा माथि रहनुपर्छ भन्ने संयुक्त राष्ट्र संंघकै रिपोर्टमा लेखिएको छ । तर, नेपालमा प्रजनन् दर १ दशमलव ९६ मा झरिसकेको छ । २०७८ सालका राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार नेपालको जनसंख्यामा वार्षिक वृद्धिदर औषत शून्य दशमलव ९२ प्रतिशत कायम देखिन्छ । नेपाल सरकार यही तथ्यांकमा रमाएको छ । विगत ६० वर्षमा नेपालीहरूको औसत आयु ३२ वर्षले वृद्धि भई ७२ वर्ष पुगेको छ । औसत आयुमा भएको उच्च वृद्धिले राष्ट्रिय जनसंख्याको वृद्धिदरमा टेवा पुगेको प्रष्ट देखिन्छ ।  संयुक्त राष्ट्रसंघको जनसांख्यिक प्रक्षेपणले सन् २०५० दशकदेखि नेपालको जनसंख्या घट्दै जाने प्रक्षेपण गरेको थियो । त्यसको संकेत अहिले नै देखिएको छ । २०७८ सालको राष्ट्रिय जनगणनाले खोटाङ, भोजपुर, पाँचथर, ओखलढुंगासहितको जिल्लाहरूको जनसंख्या घट्दो क्रममा रहेको पुष्टि गरेको छ । आँसुमा व्यापार, खुशीमा मौन दुलही अन्माउँदै गर्दा माइती पक्षका आँखा आँसुले डुब्छ । तर, घरमा बुहारी भित्र्याउँदा व्यापक खुसी मनाइन्छ । छोराछोरी जन्मिँदा परिवार, समाज हामी  खुशी छाएको देख्छौं । पारिवारिक र सामाजिक खुसीका यी पलहरूमा सरकार मौन बस्छ, अनुपस्थित हुन्छ । मृत्युमा नेपाली शोकमा पर्छन्, रुवावासी हुन्छ । आँसुको बलिन्द्र छुट्छ । जहाँ सर्वाधिक आँसुको मूल फुट्छ र राष्ट्रिय तरंग पैसा हुन्छ त्यहाँ सरकारले व्यापारको प्रस्ताव लैजान्छ । पीडितले आँसु बेच्छन्, सरकारले आँसु किन्छ । मूलतः सत्तासीन दलले मृतकको परिवारलाई क्षतिपूर्ति दिने आक्रोशित जनसमुदायलाई भुलाउने र निर्वाचनमा भोट जोगाउने उद्देश्यले निर्णय लिइरहेको पाइन्छ ।  आँसु विक्रेताहरूले मप्रति आक्रमण थाल्नुहुनेछ । आँसु किन्ने निर्णय गर्ने सरकारी अधिकारीहरू यस लेखकलाई मुद्दा लगाउने योजनामा जानुहुनेछ । यति चाहिँ नभुल्नुहोस् कि लेखकले तर्कसँगै प्रस्तुत गरेका तथ्यमा फाइल बनाएर बोक्नुहोस् ।   भदौ २३ र २४ गते भएको जेनजी आन्दोलनका क्रममा मृत्यु भएका ७२ जनाका परिवारले १०/१० लाख रुपैयाँ क्षतिपूर्ति लिए । ४५ जनालाई सरकारले सहिद नै घोषणा गर्यो । सहिद घोषित भएपछि उनीहरूले पाउने सेवा सुविधाको सीमा नै छैन । २०८१ चैतमा तीनेकुने घटनामा मारिएका दुई युवकका परिवारलाई पनि सरकारले १०/१० लाख रुपैयाँ दियो, परिवारले लिए । २०८० मंसिरमा बालकुमारी घटनामा मारिएका दुई युवकका परिवारलाई पनि सरकारले १०/१० लाख रुपैयाँ दियो, मृतकका परिवारले लिए ।  तीनवटै घटनामा राज्यले ज्यादति गरेको थियो । उनीहरूको मृत्युको मूल कारण राज्यको बन्दुक नै थियो । माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वको समयमा मारिएका तथा बेपत्ता १६ हजारभन्दा बढीलाई सरकारले प्रतिव्यक्ति १० लाख रुपैयाँ क्षतिपूर्ति दियो । अहिलेसम्मको इतिहासमा आँसुको बदलामा सरकारले खर्चेको सबैभन्दा ठूलो बजेट यही नै हो ।  बलात्कारपछि हत्या गरिएको कञ्जनपुरकी निर्मला पन्तको परिवारलाई पनि सरकारले १० लाख रुपैयाँ दियो । पन्तको हत्यारा पुष्टि भएको छैन । तर, सरकारका उच्च अधिकारीका परिवार सदस्य नै संलग्न रहेको आशंकासहित विवरणहरू समेटेर समाचारहरू प्रकाशित भएका छन् । त्यो घटनाले राष्ट्रिय तरंग पैदा गर्यो र सरकारले पन्त परिवारलाई १० लाख रुपैयाँ दियो ।  बलात्कारपछिको हत्या, पारिवारिक वा सामाजिक विवादपछिको हत्याका घटनाहरू देशभर दैनिकजस्तै घटिरहेका हुन्छन् । तर, सबै घटनाले निर्मला पन्तको हत्या झैं राष्ट्रिय तरंग ल्याउँदैन । सरकारले आँसु पनि किन्दैन । पीडित पक्षले पैसा पनि पाउँदैन ।  यही जेठ ११ गते रोल्पाको थवाङमा हावाहुरीबाट ढालेको रुखले च्यापेर दुई जनाको मृत्यु भयो । थवाङ गाउँपालिका-२ हेलोवाङकी ६० वर्षीया रुजु झाँक्री र सोही ठाउँकी ५० वर्षीया मनबुजी झाँक्री बिरामी परेका आफन्तलाई भेटेर घर फर्किँदै गर्दा हावाहुरीमा परेका थिए । उनीहरूको मृत्युले राष्ट्रिय तरंग पैदा गरेन । परिवारको आँसु सरकारले पनि किनेन ।  सवारी दुर्घटनाको कारण सबैभन्दा धेरै नेपालीको अकालमा मृत्यु हुन्छ । बाढी, पहिरो, चट्याङ जस्ता प्राकृतिक विपदमा परेर पनि धेरै मानिसहरूको मृत्यु भइरहेको हुन्छ । कामको सिलसिलामा रुखबाट लडेर, भीरबाट खसेर, नदी पोखरीमा डुबेर पनि धेरै नेपालीहरूको निधन भइरहेको हुन्छ । जंगली जनावरको आक्रमण, विशालु सर्प वा अन्य घातक संक्रमणका कारण पनि मानिसहरूको असाधारण मृत्यु भइरहेको हुन्छ ।  यस्ता प्रकृतिका सबै मृत्युपछि सरकारले पीडित परिवारलाई १० लाख रुपैयाँ दिँदैन । घटनाले राष्ट्रियस्तरमा तरंग पैदा गरेपछि र सत्तासीन शक्तिले भविष्यको निर्वाचनमा भोट गुम्ने आंकलन गरेपछि मात्र मन्त्रिपरिषद् बैठकले पीडित परिवारलाई १० लाख रुपैयाँ दिने निर्णय गर्छ । राष्ट्रिय क्षतिपूर्ति नीतिबिना नै  मन्त्रिपरिषद्ले पटके निर्णयबाट आँसु किनिरहेको हुन्छ । सरकारले अभ्यास गरेको १० लाख क्षतिपूर्ति नीति मापदण्डहीन छ ।  विश्व अभ्यास दुर्घटनाबाट हुने मृत्यु र परिवारलाई दिने आर्थिक टेवाको लागि बीमाको व्यावसायिक अभ्यास विश्वभर छ, नेपालमा पनि छ । भलै, त्यसभित्र पनि सच्याउनु पर्ने विषय धेरै छन् । अन्तर्राष्ट्रिय उठानको क्रममा मृत्यु भएमा परिवारले २ करोड ५० लाख रुपैयाँसम्म क्षतिपूर्ति पाउन सक्छ ।  आन्तरिक उडानका क्रममा मृत्यु भएमा परिवारले ५० लाख रुपैयाँसम्म क्षतिपूर्ति पाउने छ । सडक दुर्घटना भएमा ५ देखि १० लाख रुपैयाँ बीमा क्षतिपूर्ति पाँउछ । क्षतिपूर्तिको मूल्य बीमा करार सम्झौता वा क्षतिपूर्ति सम्बन्धि कानुन अनुसार हुन्छ । क्षतिपूर्ति सम्बन्धि कानुन निर्माणमा र बीमा बजार प्रवर्द्धनमा दुबै पक्षमा सरकार चुकेको छ।  यस लगानीले देशको जनसंख्या वृद्धिमा टेवा दिनेछ, देशको समृद्धिमा टेवा दिनेछ । सरकारको लगानी वास्तविक रूपमा उत्पादनमुखी पनि हुनेछ । गर्नुपर्ने काम  जीवन अमूल्य छ । तर, मृत्यु अनिवार्य पनि छ, कतैबाट पनि रोक्न सकिँदैन । तर, सरकारले मानिसको मृत्युमा पैसा लगानी गरिरहेको छ । खानपानमा सुधार, जीवनशैलीमा सुधार, स्वास्थ्य सेवामा स्तरवृद्धि गरेर मानिसको आयु लम्ब्याउन सकिन्छ । जन्मदर वृद्धिका उपायहरू अवलम्बन गरेर जनसंख्या वृद्धि गर्न सकिन्छ । नीतिगत सुधार गरेर पनि जनसंख्या वृद्धिलाई प्रोत्साहित गर्न सकिन्छ । यसतर्फ सरकारले लगानी बढाउनुपर्छ ।  सरकारले आँसुको व्यापार बन्द गर्नुपर्छ, खुशीको व्यापार खुला गर्नुपर्छ । दुर्घटनाजन्य मूल्यमा १० लाख खर्च गर्नुभन्दा तेस्रो सन्तान जन्माउने परिवारलाई १० लाख रुपैयाँ दिनु उत्तम हुन्छ । यसले परिवारलाई वास्तवमै खुसी बनाउने छ । कुँवारा, कुमारीको बढ्दो संख्या, ढिला विवाह, व्यस्त जीवनशैली, बाँझोपन, परिवार नियोजनका साधनको प्रतिफलले सन्तानविहीन र निराश बन्दै गएको समाजमा तेस्रो सन्तान प्राप्ति र त्यसमा सरकारको १० लाख अनुदान लाभले वृहत तरंग पैदा गर्नेछ ।  यस लगानीले देशको जनसंख्या वृद्धिमा टेवा दिनेछ, देशको समृद्धिमा टेवा दिनेछ । सरकारको लगानी वास्तविक रूपमा उत्पादनमुखी पनि हुनेछ । विश्वका अन्य देशहरूले पनि फरक-फरक तरिकाबाट प्रजनन् वृद्धिलाई प्रोत्साहित गर्ने नीतिहरू लिएको पाइन्छ । नेपाल सरकारले पनि यसमा ध्यान दिनुपर्छ । पछिल्लो समय बाँदरले कृषि उपज खाएर देशको ६० प्रतिशतभन्दा बढी नेपालीलाई ठूलो नोक्सान पुर्याएको छ । बाँदर नियन्त्रण गरेर किसानलाई राहत दिने, उत्पादन वृद्धि गर्ने आवाज संसदमा उठ्दा आशिका तामाङ लगायत सांसदहरूले संसदमै नियमापत्ति गरे, विरोध गरे । बाँदर मात्र होइन, बाघ, हात्ती, गैडा लगायत जंगली जनावरको आक्रमण/अतिक्रमणबाट पीडित समुदाय र प्रकृति संरक्षणवादीहरूबीचको घम्साघम्सी चिया पसलदेखि टकशोसम्म देखिँदै आएको छ । तर, मान्छेकै जन्म नियन्त्रण गर्ने, भ्रूण हत्या गर्ने र आफ्नो व्यापार वृद्धि गर्नेहरूको संरक्षणका लागि बनेका कानुन संशाेधन वा कानुन खारेज बारेमा वहस शुन्य छ । १५० वर्षमा मानव जन्मदर ७२ प्रतिशतले घट्दै गर्दा त्यसबारे चिन्तन र वहस अबको आवश्यकता हो । सम्बन्धित लेख : ‘सगरमाथा कार्ड बेचौं, जनसंख्या वृद्धि गरौं’ 

हाम्रो समाजमा जीउ दुख्यो, झमझम भयो वा हातखुट्टा गल्यो भने धेरैले त्यसलाई नसा बाथ भन्ने गर्छन् । कतिले त खुट्टामा देखिने फुलेका नीला नसासँग पनि यसलाई जोड्छन् । तर, ती फुलेका नीला नसा बेग्लै कुरा हुन्—ती त रगतलाई फेरि मुटुतिर फर्काउने सामान्य नसा मात्र हुन्, र तिनलाई ‘वेरिकोज भेन्स’ भनिन्छ । यो लेखमा ‘भास्कुलाइटिस’का बारेमा चर्चा गरिएको छ । नेपालीमा भन्दा यसलाई रक्तनलीको सुजन भन्न सकिन्छ । भास्कुलाइटिस भनेको के हो त ? यो बुझ्न पहिले एउटा कुरा थाहा पाउनुपर्छ : हाम्रो शरीरभित्र एउटा सुरक्षा प्रणाली हुन्छ–जसरी देशको सेनाले बाहिरी शत्रुसँग लड्छ । त्यसैगरी, यो प्रणालीले शरीरभित्र पस्ने कीटाणु र रोगसँग लड्छ । तर, कहिलेकाहीँ यो प्रणालीले गल्ती गर्छ । शत्रु चिन्न नसकेर आफ्नै शरीरका स्वस्थ भागमाथि नै आक्रमण गर्न थाल्छ । यस्तो रोगलाई ‘अटोइम्युन’ रोग अर्थात् आफैँले आफूलाई हान्ने रोग भनिन्छ । भास्कुलाइटिस यस्तै एउटा रोग हो । यसमा शरीरको सुरक्षा प्रणालीले आफ्नै रक्तनली (रगत बग्ने नली) माथि आक्रमण गर्छ । यो आक्रमणले रक्तनलीलाई सुन्निने (सुजन आउने) बनाउँछ । रक्तनली सुन्निदा तीनवटा कुरा हुन सक्छन्, र तीनै कुरा खतरनाक छन् : एउटा यसबाट नली साँघुरो हुन्छ । यसले गर्दा त्यो भागमा रगत कम पुग्छ, र सम्बन्धित अङ्ग कमजोर हुन थाल्छ । दोस्रो, नली पूरै बन्द हुन्छ । यसो हुँदा रगत र अक्सिजन नपुगेर त्यो अङ्ग मर्न थाल्छ । तेस्रो भनेको नली कमजोर भएर फुट्छ । त्यतिबेला शरीरभित्रै रक्तस्राव हुन्छ, जुन ज्यानका लागि घातक हुन सक्छ । तर राम्रो कुरा के भने यो रोग धेरै कम मानिसमा मात्र देखिन्छ । नराम्रो कुरा के भने देखियो भने यो गम्भीर हुनसक्छ । त्यसैले समयमै चिन्नु र डाक्टरकहाँ पुग्नु नै सबैभन्दा ठूलो कुरा हो । यो रोग किन लाग्छ ? साँचो भन्नुपर्दा, धेरैजसो अवस्थामा यो किन लाग्छ भन्ने ठ्याक्कै कारण थाहा हुँदैन । शरीरको सुरक्षा प्रणाली किन अचानक आफ्नै रक्तनली माथि बिग्रिन्छ, त्यो अझै पूरै बुझिएको छैन । तैपनि केही कुराहरुले यो रोगलाई निम्त्याउन वा बढाउन सक्छ । कलेजोको सङ्क्रमण (हेपाटाइटिस बी वा सी) जस्ता केही सङ्क्रमणहरू भएको अवस्थामा, केही औषधिको प्रतिक्रिया भएमा र कहिलेकाहीँ क्यान्सरसँग पनि सम्बन्धित हुनसक्छ । केही व्यक्तिमा सङ्क्रमण वा खोपपछि पनि यो देखिएको रिपोर्ट छ, तर यस्तो निकै कम हुन्छ । त्यसको डरले खोप छोड्नु हुँदैन । खोपको फाइदा यस्ता दुर्लभ जोखिमभन्दा निकै ठूलो हुन्छ । रोगका प्रकार र लक्षण के के हुन् ? भास्कुलाइटिसले शरीरका कुन आकारका रक्तनलीलाई असर गरेको छ, त्यसै अनुसार लक्षण फरक हुन्छन् । मुख्यतया तीन किसिम छन् तर लक्षणको सूचीमा अल्झिनुभन्दा एउटै कुरा सम्झनुपर्छ । तल उल्लिखित कुनै पनि लक्षण देखिए ढिलो नगरी डाक्टरलाई देखाउनुपर्छ । सानो रक्तनलीको सुजन यसको सबैभन्दा चिन्न सजिलो लक्षण हो । यसमा छालामा, खासगरी खुट्टातिरबाट सुरु भएर देखिने गाढा राता साना थोप्ला वा धब्बा (दबाउँदा पनि नहराउने) देखिन्छ । यसले भित्री अङ्गलाई पनि असर गर्छ । फोक्सोमा परेमा लगातार खोकी, खकारमा रगत, सास फेर्न गाह्रो हुन्छ भने मिर्गौलामा परेमा पिसाबमा रगत वा फिँज देखिने। यो खतरनाक छ, किनभने पत्तै नपाई मिर्गौला बिग्रन सक्छ । यो समस्या बालबालिकामा बढी देखिन्छ (बच्चामा हुने एक सामान्य प्रकारलाई ‘हेनोक–शोनलाइन परप्युरा’ वा ‘आइजिए भास्कुलाइटिस’ भनिन्छ, जुन प्रायः आफैँ निको हुन्छ) । तर वयस्कमा देखिए कडा हुनसक्छ । मध्यम रक्तनलीको सुजन यसले भित्री अङ्गमा रगत पुर्याउने मध्यम आकारका नलीलाई असर गर्छ । यसका लक्षणहरुमा धेरै दिनसम्म ज्वरो, शरीर गल्नु, तौल घट्नु, छालामा कडा गिर्खा (डल्ला) आउनु, ती बिग्रिएर निको नहुने घाउ बन्न पुग्छ । कहिलेकाहीँ हातखुट्टाका औँलामा रगत पुग्नै छोडेर औँला काला भई सुक्ने र मर्ने अवस्था आउन (यसलाई ग्याङिग्रन भनिन्छ–अङ्ग सडेर मर्ने अवस्था) सक्छ । ठूलो रक्तनलीको सुजन यसले शरीरका ठूला रक्तनलीलाई असर गर्छ र प्रायः ५० वर्षभन्दा माथिका मानिसमा देखिन्छ । यसका केही लक्षण तुरुन्त उपचार चाहिने आपत्कालीन अवस्था हुन् । यसमा नयाँ किसिमको टाउको दुखाइ, खासगरी कन्चटतिर बढी दुख्छ । कपाल कोर्दा वा छाला छुँदा टाउकोको छाला दुख्ने, केही बेर चपाएपछि बङ्गारा दुख्ने वा गल्ने हुन्छ । यो भास्कुलाइटिसको निकै महत्वपूर्ण सङ्केत हो । अचानक आँखा धमिलो हुनु वा देख्नै छोड्ने हुनसक्छ । यो आपत्कालीन हो किनभने ढिलो भए स्थायी अन्धोपन हुनसक्छ । हात माथि उठाउँदा वा हिँड्दा हातखुट्टा गल्ने हुन्छ । माथि उल्लेख गरिएका अवस्था देखिएमा बिरामीलाई तुरुन्त अस्पताल लैजानुपर्छ । खासगरी अचानक आँखा धमिलो हुनु वा नदेख्ने, सास फेर्न साह्रै गाह्रो हुनु वा खकार/थुकमा रगत आउने, पिसाबमा रगत देखिने, शरीरको एकातिर अचानक कमजोर हुनु, बोली लर्बराउनु वा अनुहार बाङ्गिएमा (पक्षघातको सङ्केत), औँला वा अङ्ग काला हुँदै गएमा तुरुन्तै अस्पताल जानुपर्छ । डाक्टरले कसरी पत्ता लगाउँछन् ? यो रोग चिन्न डाक्टरलाई पनि गाह्रो हुन्छ, किनभने सुरुका लक्षण सामान्य पेट दुखाइ, ज्वरो वा छालाको एलर्जीजस्तै देखिन्छन् । त्यसैले एउटै जाँचले पुग्दैन । डाक्टरले विभिन्न तरिका मिलाएर निष्कर्षमा पुग्नुपर्ने हुन्छ । रगत जाँच गरी शरीरमा सुजन छ कि छैन हेर्न जस्तै ‘इएसआर’ र ‘सिआरपी’ नामका जाँच), रगतको कमी छ कि भनेर हेर्न सकिन्छ । मिर्गौला, कलेजोजस्ता अङ्गको जाँचबाट कुन अङ्गमा असर परेको छ थाहा पाउन सकिन्छ । ‘बायोप्सी’ गरी रोग पक्का गर्न शरीरको सानो टुक्रा झिकेर सूक्ष्मदर्शकमा हेरेर अवस्था पत्ता लाग्दछ । त्यस्तै ‘इमेजिङ/एन्जियोग्राम’ गरेर रक्तनली साँघुरो वा बन्द भएको छ कि भनेर थाहा हुन्छ । नेपालमा यी सबै सुविधा खासगरी काठमाडौँबाहिर सजिलै नपाइन सक्छ । त्यसैले लक्षण देखिए सकेसम्म चाँडो विशेषज्ञ भएको ठूलो अस्पताल पुग्नु राम्रो हुन्छ । उपचार : के गर्न मिल्छ, के गर्न हुँदैन ? यो रोग पूरै निको नहोला, तर समयमै उपचार सुरु गरे राम्ररी नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ, र अङ्गलाई बिग्रनबाट जोगाउन सकिन्छ । धेरै बिरामी औषधिको सहायताले सामान्य जीवन बिताउँछन् । औषधिको प्रयोग : यसमा डाक्टरले दिने औषधि भनेको स्टेरोइड हो, जसले सुजन छिटो घटाउन मद्दत गर्दछ । यो सुरुमा बढी मात्रामा दिइन्छ, अनि रोग नियन्त्रणमा आएपछि बिस्तारै घटाइन्छ । आफैँ अचानक छोड्नु हुँदैन । अर्को इम्युनोसुप्रेसिभ औषधि हो । यसले अति सक्रिय भएको सुरक्षा प्रणालीलाई शान्त पार्ने काम गर्दछ, जसले रोग दोहोरिन दिँदैन । त्यस्तै अर्को बायोलोजिक औषधि हुन्छ । नयाँ किसिमको लक्षित यो औषधि केही खास प्रकारका भास्कुलाइटिसमा प्रयोग गरिन्छ । पेनकिलरको प्रयोग नगर्नेः नेपालमा जीउ दुख्नासाथ डाक्टरलाई नसोधी मेडिकलबाट किनेर दुखाइको औषधि (पेनकिलर) खाने बानी छ । यसमा सबैभन्दा ठूलो चेतावनी भनेको बिरामीले दुखाइ कम गर्ने नाममा आफैँ पेनकिलर खानु हुँदैन । यो साह्रै जोखिमपूर्ण हुन सक्छ किनभने पेनकिलरले केही बेर दुखाइ मात्र दबाउँछ, रोग निको पार्दैन, उल्टो रोग भित्रभित्रै बढिरहन्छ । लामो समय खाँदा पेटमा घाउ हुने, र कलेजो तथा मिर्गौला बिग्रने डर हुन्छ । त्यसैले दुखाइ भए लुकाएर औषधि खानुको सट्टा डाक्टरलाई देखाउनुपर्छ । फिजियोथेरापी उपयोगीः कहिलेकाहीँ यो रोगले नसामा असर गरेर हातखुट्टा चलाउन गाह्रो हुन्छ वा जोर्नी अररो हुन्छ । यस्तो बेला औषधिले मात्र पुग्दैन । फिजियोथेरापी (विशेष व्यायाम र विधिमार्फत गरिने उपचार) ले मांसपेशी फेरि बलियो बनाउन, जोर्नी नचल्ने हुनबाट जोगाउन र रक्तसञ्चार सुधार्न मद्दत गर्छ । डाक्टरले सुझाएमा यो नियमित गर्न सकिन्छ । मन र परिवारको भूमिका महत्वपूर्ण : लामो समय रहने दुखाइ र रोगको चिन्ताले बिरामीलाई शरीरमा मात्र होइन, मनमा पनि असर पार्छ । निराशा लाग्ने, रिस उठ्ने, निद्रा नलाग्ने वा आत्मविश्वास घट्ने हुनसक्छ । काम गर्न नसक्दा घरमा आर्थिक र भावनात्मक तनाव पनि आउँछ । यस्तो बेला परिवारले बिरामीलाई दोष दिनु हुँदैन । किन यस्तो भयो, तिमीले ध्यान दिएनौँ भन्नुको सट्टा साथ दिने, बुझाउने, र आशा जगाउनेजस्ता सकारात्मक भाव जागृत गराउनुपर्छ । यसले उपचारमा निकै सहयोग पुग्दछ । नेपालमा कहाँ उपचार पाइन्छ ? बाथ र रक्तनलीको रोग हेर्ने विशेषज्ञ डाक्टरलाई रुमाटोलोजिस्ट (बाथरोग विशेषज्ञ) भनिन्छ । नेपालमा यस्ता विशेषज्ञ निकै थोरै छन्, र अधिकांश काठमाडौँमै छन् । सरकारी अस्पतालमध्ये पाटन अस्पताल र त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा यो सेवा उपलब्ध छ । लक्षण मिल्दा सामान्य डाक्टरले पनि सुरुमा हेरेर विशेषज्ञकहाँ पठाउन सक्छन् । घरमा ध्यान दिने केही कुरा हल्का व्यायामः बिहान हिँड्ने, हल्का योग र सास फेर्ने अभ्यास (प्राणायाम) ले शरीर सक्रिय राख्छ । तर डाक्टरको सल्लाहअनुसार मात्र गर्नुपर्छ । राम्रो खानाः ताजा, पोषणयुक्त खाना खानुपर्छ । धेरै चिल्लो, धेरै नुनिलो र फास्टफुड खाना खानु हुँदैन । अन्धविश्वासमा नपर्नु : धेरै बिरामी सुरुमा झारफुक वा घरेलु उपचारमा मात्र अल्झेर रोग गम्भीर भएपछि बल्ल अस्पताल आउँछन् । त्यतिबेलासम्म भित्री अङ्ग बिग्रिसकेका हुनसक्छ । लक्षण देखिनासाथ डाक्टरलाई देखाइहाल्नुपर्छ । नियमित जाँच (फलोअप) : डाक्टरले भनेको समयमा गई रगत, मिर्गौला र कलेजोको जाँच गराउनुपर्छ र औषधि आफैँ बदल्नु हुँदैन । निष्कर्ष रक्तनलीको सुजन (भास्कुलाइटिस) सुन्दा डरलाग्दो भए पनि निराश हुनु पर्दैन । समयमै चिनेर, विशेषज्ञलाई देखाएर र नियमित उपचार गरे यो रोगलाई राम्ररी सम्हाल्न सकिन्छ । आफैँ पेनकिलर खाएर रोग लुकाउनुको सट्टा सही समयमा सही ठाउँमा उपचार लिनुपर्छ । त्यही नै सबैभन्दा बुद्धिमानी कदम हो । (लेखक पाटन अस्पतालका नसा रोग विशेषज्ञ डा. कृष्ण अधिकारी हुन्)

कुनै मानिस यस्ता हुन्छन् जसलाई सम्झँदा अझ सम्झिरहन मन लाग्छ । समय बित्दै जाँदा उनीहरूप्रतिको सम्मान झन् गाढा बन्दै जान्छ । कतिपय मानिसका लागि त आफ्नै आयु र उमेर थपेर दिन पाए हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ । तर नियतिको आफ्नै निर्णय हुन्छ । उसले कहिलेकाहीँ समाजलाई सबैभन्दा आवश्यक मान्छेहरूलाई नै असमयमै खोसिदिन्छ । गुल्मीले पनि यस्तै दुई सामाजिक व्यक्तित्वलाई समयअघि नै गुमायो । ती हुन् पूर्व सांसद तथा नेपाली कांग्रेसका नेता रुद्रमणि शर्मा भण्डारी र नेकपा एमाले गुल्मीका तत्कालीन अध्यक्ष टोमलाल पाण्डे । यी दुई व्यक्तित्वलाई सम्झँदा राजनीति सत्ता प्राप्तिमात्र नभई जनताको सेवा गर्ने तपस्या पनि हो भन्ने भावना जाग्छ । फरक राजनीतिक धारका भए पनि उनीहरूको उद्देश्य एउटै थियो, गुल्मीको विकास, जनताको हित र समाजमा सकारात्मक परिवर्तन गर्ने । त्यसैले उनीहरूलाई अलग–अलग सम्झन सकिँदैन । रुद्रमणि र टोमलाललाई छुट्याइयो भने गुल्मीको वाम–प्रजातान्त्रिक आन्दोलनकै इतिहास अधुरो हुन्छ । म सधैं उनीहरूलाई सादगी जीवन, निष्ठा, त्याग र जनताप्रतिको समर्पणका कारण सम्झिरहन्छु । उनीहरूमा राजनीति थियो, तर राजनीतिभन्दा माथि मानवीयता थियो । पद थियो, तर पदभन्दा माथि व्यवहार थियो । आज राजनीति धेरै बदलिएको छ । भाषण धेरै छन् तर त्याग कम छ । प्रचार धेरै छ, तर सेवा कम छ । यही परिवेशमा रुद्रमणि र टोमलाल जस्ता नेताहरू उचाइमा देखिन्छन् । एकदिन टोमलालजीका छोरा पुष्प मेरो घरमा आई वुवाको बारेमा केही लेखिदिनुप‍¥यो अंकल भनी आग्रह गरे । मैले सम्मान गर्ने व्यक्तित्वबारे आएको आग्रह अस्वीकार गर्न सक्ने कुरा नै भएन । तर लेख्न बस्दा मेरो मनले केवल टोमलाललाई मात्र सम्झन मानेन, प्रत्येक सम्झनामा रुद्रमणि पनि सँगै आइरहे ।  नेपालमा २०४६ सालको ऐतिहासिक जनआन्दोलनपछि लोकतन्त्र पुनःस्थापित भयो । त्यसपछि २०४८ सालमा सम्पन्न आम निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसका उम्मेदवार रुद्रमणि शर्मा भण्डारी गुल्मी क्षेत्र नम्बर ३ बाट निर्वाचित भए । लगत्तै २०४९ सालमा भएको स्थानीय निर्वाचनमा टोमलाल पाण्डे वस्तु गाविसको अध्यक्ष निर्वाचित भए ।  त्यतिबेला म रामराज्य मावि इस्मा दोहलीको प्रधानाध्यापक थिएँ । विद्यालयको वार्षिकोत्सव भव्य रूपमा मनाउने तयारी भइरहेको थियो । हामीले प्रमुख अतिथिका रूपमा सांसद रुद्रमणि भण्डारीलाई निमन्त्रणा गर्ने निर्णय ग‍¥यौं । त्यो समय अहिलेजस्तो मोबाइल र सञ्चारको सहजता थिएन । उनलाई भेट्न म तम्घास पुगें । संयोगले उनी त्यही दिन जिल्ला फर्किएका रहेछन् । त्यसपछि हामीले सँगै इस्मातर्फ लाग्ने योजना बनायौं । दिनभर तम्घासका भेटघाट सक्दा साँझ ढलिसकेको थियो । रात पर्दै थियो । रुद्रमणिजी, तत्कालीन गाविस उपाध्यक्ष लक्ष्मीप्रसाद अर्याल, गाविस सचिव चन्द्रबहादुर महत र म छल्दीको बगर हुँदै अघि बढिरहेका थियौं । आकाशमा टहटह जून लागेको थियो । जूनको उज्यालोको बीच परबाट एउटा आकृति हामीतर्फ आउँदै थियो । सुरुमा छायाँजस्तो लागेको त्यो आकृति नजिकिँदै जाँदा चिनियो, उनी त वस्तु गाविसका अध्यक्ष टोमलाल पाण्डे पो रहेछन् । त्यही पहिलो भेटबाट टोमलालजीप्रति मेरो छुट्टै धारणा बन्यो । यत्तिका मानिसको बीचमा उनले निसंकोच रुद्रमणिजीको खुट्टामा ढोग गरे । त्यो कुनै औपचारिकता थिएन, त्यो संस्कार थियो । पछि टोमलालजी अगाडि बढेपछि रुद्रमणिजीले हामीतर्फ फर्केर भने, ‘यहाँ मात्रै होइन, टोमलालले सम्मान गर्ने मान्छे भेटे भने रत्नपार्कको भिडमा पनि खुट्टामै ढोग्छन् । मान्यजनको आदर र सानालाई माया गर्न हामीले टोमलालबाट सिक्नुपर्छ ।’ त्यो वाक्य आज पनि कानमा गुञ्जिरहन्छ । राजनीति प्रतिस्पर्धाको क्षेत्र हो, तर सम्मान हरायो भने त्यो राजनीति होइन, केवल शक्ति संघर्ष मात्र हुन्छ । रुद्रमणि र टोमलालबीच विचार फरक थियो, पार्टी फरक थियो, तर हृदयमा आपसी सम्मान थियो । अहिलेको राजनीतिमा सबैभन्दा धेरै हराइरहेको कुरा सायद यही हो । हामी त्यही बगरमा उभिएर धेरैबेर कुरा गरिरह्यौं । कुरा गर्दै जाँदा आधा रात हुन लागिसकेको थियो । त्यतिबेला टोमलालजीले हतारिँदै भने, ‘रुद्रमणि दाइसँग कुरा गर्न थालेपछि रात दिन गएको पनि थाहा हुँदैन । अहिले राति १२ बजे पार्टीको हस्तीचौर गाउँ कमिटीको बैठक छ । यहाँ साढे एघार बजिसक्यो ।’ त्यो भनाइसँगै हामी अघि बढ्यौ ।  छल्दी पार गरेर अरादी खोलातिर पुग्दा रुद्रमणिजीले गम्भीर स्वरमा भने, ‘देख्यौ साथी हो, संगठन कसरी गर्नुपर्छ ? दिनभर जनताको काम, रातभर पार्टीको काम । टोमलालजस्ता पाँच जना एमालेका नेता भए भने सिंगो गुल्मी कांग्रेसको किल्लाबाट लालकिल्ला बन्न बेर लाग्दैन ।’ त्यो बेला रुद्रमणीजीको कुरा हामीलाई अनौठो लागेको थियो । जिल्लाका तीनवटै निर्वाचन क्षेत्र कांग्रेसले जितेको थियो । जिल्ला विकास समिति, अधिकांश गाविस र इलाकामा कांग्रेसकै प्रभाव थियो । यस्तो बलियो आधार कसरी ढल्ला भन्ने लागेको थियो । तर रुद्रमणिजी दूरदर्शी थिए । उनले टोमलालजस्ता कार्यकताको शक्ति बुझेका थिए। टोमलालजी त्यागका पर्याय थिए । उनी आफ्नो निजी सम्पत्ति बेचेर पनि पार्टी र जनताको काममा लाग्थे । दिनरात गाउँगाउँ पुग्थे । जनताका दुःखमा साथ दिन्थे । पदलाई सुविधाको माध्यम होइन, जिम्मेवारीको भारी सम्झिन्थे । यस्तै निष्ठावान र समर्पित नेताहरूका कारण गुल्मीमा एमालेको उभार आयो । रुद्रमणिजीले त्यो समयमै देखेका थिए । तर एउटा प्रश्न भने सधैं मनमा उठिरहन्छ ‘के त्यस्ता त्यागी नेताको सम्मान समयमै भयो ? राजनीतिले उनीहरूको योगदानलाई कति सम्झियो ?’ सायद इतिहासले त्यसको उत्तर खोजिरहेकै छ । आजको एमाले होस् वा कांग्रेस, दुवै पार्टीमा टोमलाल र रुद्रमणिजस्ता त्यागी, जनमुखी र नैतिक नेताहरूको ठूलो अभाव महसुस हुन्छ । राजनीति आज धेरै पेशागत र अवसरवादी हुँदै गएको छ । तर यस्ता व्यक्तित्वहरूले हामीलाई राजनीतिको वास्तविक सौन्दर्य जनतासँगको सम्बन्धमा हुन्छ भनेर सम्झाइरहन्छन् । रुद्रमणि शर्मा र टोमलाल पाण्डे आज हाम्रो बीचमा छैनन् । तर उनीहरूका सम्झना जीवित छन् । उनीहरूको सरलता, जनताप्रतिको प्रेम, आपसी सम्मान, त्याग र कर्मले उनीहरूलाई अमर बनाएको छ । गुल्मीको माटोमा उनीहरूको पसिना मिसिएको छ । उनीहरू केवल दुई नेता होइनन् एउटा युगका प्रतिनिधिसमेत हुन् । समयसँगै मानिसको मृत्यु हुन सक्छ, तर असल कर्मलाई मृत्युले मेटाउन सक्दैन । रुद्रमणि र टोमलाल त्यसकै जिउँदो उदाहरण हुन् । उनीहरूलाई सम्झँदा आज पनि मन श्रद्धाले भरिन्छ, आँखामा पुराना दिनहरू तैरिन्छन् अनि लाग्छ यस्ता मानिसहरू वास्तवमै समाजका धरोहर थिए र रहिरहने छन् ।