रास्वपा महाधिवेशनमा अमरेश सिंह किन अनुपस्थित भए ?
काठमाडौं । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को ऐतिहासिक प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशन आइतबार (आज)देखि चितवनको भरतपुरमा भव्य रूपमा सुरु भएको छ । संसदमा प्रतिनिधित्व गर्ने प्रमुख राजनीतिक दलका वरिष्ठ नेताहरू महाधिवेशनको उद्घाटन समारोहलाई सम्बोधन गर्न भरतपुर पुगिरहँदा रास्वपाका सांसद अमरेशकुमार सिंह भने समारोहमा अनुपस्थित भएका छन् । पार्टीको यति ठूलो आन्तरिक उत्सवमा उनको अनुपस्थितिलाई राजनीतिक वृत्तमा अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ । सांसद सिंहले हालै प्रतिनिधिसभा बैठकमा आफ्नै सरकारको कार्यशैलीप्रति असन्तुष्टि जनाएका थिए । संसदमा बजेटका प्राथमिकताहरूमाथि महत्त्वपूर्ण छलफल भइरहँदा अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्ले लगायतका जिम्मेवार मन्त्रीहरू उपस्थित नभएको भन्दै उनले संसदमा आक्रोश व्यक्त गरेका थिए। सरकारको क्रमभंगताको नारा व्यावहारिक रूपमा नदेखिएको र विगतमा स्वतन्त्र रहँदा आफूले उठाउँदै आएका एजेन्डाहरूलाई पार्टीभित्र पर्याप्त स्थान नदिइएको भन्दै उनी रुष्ट बनेका हुन् । विगतमा काठमाडौं महानगरपालिकाका प्रमुख बालेन्द्र शाह (बालेन) को कट्टर समर्थक रहेका सिंहको दृष्टिकोणमा अचेल ठूलो परिवर्तन आएको छ । गत वर्ष जनकपुरधाममा भएको रास्वपाको चुनावी सभामा ‘बालेन प्रधानमन्त्री नभए आत्मदाह गर्छु’ सम्मको अभिव्यक्ति दिएका सिंहले अहिले भने बालेनको कार्यशैलीप्रति कडा कटाक्ष गरेका छन् । सरकार चलाउनु र महानगर चलाउनु एउटै नभएको टिप्पणी गर्दै उनले भनेका थिए, ‘सरकार चलाउनु महानगर चलाउनुजस्तो सजिलो काम होइन ।’ सांसद सिंहको असन्तुष्टि केन्द्रमा मात्र सीमित नभएर तल्लो तहसम्म पुगेको छ । विशेष गरी मधेस प्रदेशको जलेश्वर र सर्लाही क्षेत्रमा रास्वपाका स्थानीय कार्यकर्ता र अमरेश सिंहका समर्थकहरूबीच विवाद बढ्दै गएको छ । सिंहविरुद्ध नाराबाजीसमेत भएको छ।
‘हामीले नेतालाई भगवान र ‘बा’ मानेर ठूलो गल्ती गर्यौं’
काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसका सभापति गगनकुमार थापाले नेपाली राजनीतिक संस्कृतिमा नेतालाई भगवान वा ‘बा’का रूपमा हेर्ने प्रवृत्तिले लोकतन्त्रलाई कमजोर बनाएको बताएका छन् । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)को प्रथम महाधिवेशनलाई सम्बोधन गर्दै थापाले नेताप्रति आवश्यक आलोचना नगर्दा राजनीतिक दल र नेतृत्व दुवै कमजोर बनेको बताए । 'हामीले नेतालाई भगवान र ‘बा’ मानेर ठूलो गल्ती गर्यौं । हामीले नेताहरूको समयमै आलोचना गरेनौं। त्यो कुरा ढिलो गरेर बुझ्यौं', उनले भने । थापाले रास्वपाका नेता-कार्यकर्तालाई पनि आफ्नै नेतृत्वमाथि आवश्यक पर्दा आलोचना गर्न आग्रह गरे । उनका अनुसार लोकतान्त्रिक पार्टीमा आत्मालोचना र नेतृत्वप्रति प्रश्न उठाउने संस्कृतिले मात्रै पार्टीलाई बलियो बनाउँछ । उनले कांग्रेस र रास्वपाबीच स्वस्थ प्रतिस्पर्धा रहने दोहोर्‍याउँदै सही काममा साथ र गलत काममा खबरदारी गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे । 'राम्रो काममा हामी साथ दिन्छौं। गलत काममा औंला उठाउँछौं', थापाले भने ।
रास्वपाको जनमत असाधारण र लोभलाग्दो छ : गगन थापा
काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसका सभापति गगनकुमार थापाले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)ले प्राप्त गरेको जनमत असाधारण र लोभलाग्दो रहेको बताएका छन् । रास्वपाको प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशनलाई सम्बोधन गर्दै थापाले नयाँ राजनीतिक शक्तिले प्राप्त गरेको जनमतलाई जोगाएर संस्थागत गर्नुपर्ने चुनौती रहेको उल्लेख गरे । विगतमा पनि यस्तै जनमत पाएका केही राजनीतिक दल नेतृत्वको कमजोरीका कारण टिक्न नसकेको उनको भनाइ थियो । 'रास्वपाले प्राप्त गरेको जनमत असाधारण छ, लोभलाग्दो छ । विगतमा पनि केही दलले यस्तै जनमत तीन–चार पटक प्राप्त गरे। तर, त्यो जनमत दुर्घटनामा पर्यो,' उनले भने । थापाले जनमत दुर्घटनामा पर्नुको मुख्य कारण नेतृत्वमा देखिएको उन्माद भएको टिप्पणी गरे । 'कुनै पार्टीले जनमत प्राप्त गर्यो, तर पार्टीका नेताको उन्मादका कारण त्यो दुर्घटनामा पर्यो । ती पार्टीले आफूलाई सम्हाल्न सकेनन्। उनीहरू मात्रै असफल भएनन्, जनताले दिएको विश्वास र पसिना पनि खेर गयो,' उनले भने । कांग्रेस र रास्वपाबीच स्वस्थ राजनीतिक प्रतिस्पर्धा हुने उल्लेख गर्दै थापाले प्रतिस्पर्धा विचार, नीति र कार्यसम्पादनका आधारमा हुनुपर्ने बताए । 'नेपाली कांग्रेस रास्वपाको प्रतिस्पर्धी हो। हामी तपाईंहरूभन्दा अग्लो बन्न चाहन्छौं। तर, तपाईंहरूलाई फोहोर देखाएर होइन, आफूलाई सफा बनाएर अग्लो हुन चाहन्छौं', उनले भने । थापाले लोकतान्त्रिक संस्कृतिअनुसार सहकार्य र प्रतिस्पर्धा दुवै आवश्यक रहेको उल्लेख गर्दै आवश्यक पर्दा सहयोग र आवश्यक पर्दा खबरदारी गर्ने कांग्रेसको नीति रहने बताए । 'सहयोग गर्ने ठाउँमा सहयोग गर्छौं । आलोचना गर्नुपर्ने ठाउँमा आलोचना गर्छौं। औंला उठाउनुपर्ने ठाउँमा औंला उठाउँछौं,' उनले भने ।
एमालेको प्रश्न : रास्वपाको राजनीतिक सिद्धान्त र वैचारिक दिशा के हो ?
काठमाडौं । नेकपा (एमाले)का उपमहासचिव प्रदीप ज्ञवालीले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)लाई आफ्नो राजनीतिक सिद्धान्त र वैचारिक दिशा स्पष्ट गर्न आग्रह गरेका छन् । रास्वपाको प्रथम महाधिवेशनलाई सम्बोधन गर्दै ज्ञवालीले नयाँ राजनीतिक शक्तिका रूपमा उदाएको रास्वपाले अब आन्दोलनलाई संस्थागत राजनीतिक संगठनमा रूपान्तरण गर्नुपर्ने बेला आएको बताए । उनले रास्वपाले राष्ट्रिय राजनीतिमा आफू कहाँ उभिने भन्ने विषय स्पष्ट पार्नुपर्ने धारणा राखे । 'राष्ट्रिय राजनीतिमा रास्वपा कहाँ उभिन्छ रु यसको राजनीतिक सिद्धान्त के हो रु पार्टी केन्द्रमा उभिन्छ, वामपन्थी धारमा जान्छ, दक्षिणतर्फ ढल्किन्छ वा 'सेन्टर टु राइट' को बाटो रोज्छ ? यी प्रश्नहरूको उत्तर सिंगो देशले खोजिरहेको छ,' ज्ञवालीले भने । उनले निर्वाचनबाट प्राप्त जनादेशलाई सुदृढ लोकतन्त्र निर्माणमा रूपान्तरण गर्नु अहिलेको प्रमुख जिम्मेवारी भएको उल्लेख गर्दै जनादेशको रक्षा सबै राजनीतिक दलको साझा दायित्व भएको बताए। 'मत दिने र मत नदिने दुवै जनताको अनुहारमा उज्यालो ल्याउने गरी राजनीति अघि बढ्नुपर्छ', उनले भने। ज्ञवालीले नेपालको भूराजनीतिक अवस्थाप्रति पनि ध्यानाकर्षण गराउँदै छिमेकी मुलुकहरूबीचको सन्तुलित कूटनीति कायम राख्नु आवश्यक रहेको बताए । उनले रास्वपा सभापति रवि लामिछाने र परराष्ट्र मन्त्रीको भारत भ्रमणपछि नेपालको भूराजनीतिक अवस्था कस्तो दिशातर्फ जान्छ भन्ने विषय चासोको रहेको उल्लेख गरे । 'नेपालजस्तो मुलुकका लागि भूराजनीतिक दबाब थेग्न सहज हुँदैन । सरकारका केही प्रारम्भिक निर्णयले केही दबाब सिर्जना गरेका छन् । ती विषय अपवादमै सीमित रहून् भन्ने हाम्रो अपेक्षा छ', ज्ञवालीले भने ।
रास्वपा र नेकपाबीच धेरै समानता छन् : वर्षमान पुन
काठमाडौं । नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) का नेता एवं पूर्वअर्थमन्त्री वर्षमान पुनले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) र माओवादी केन्द्रबीच धेरै समानता रहेको बताएका छन्। चितवनको भरतपुरमा जारी रास्वपाको प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशन उद्घाटन समारोहलाई सम्बोधन गर्दै नेता पुनले यस्तो बताएका हुन् । दुवै राजनीतिक शक्तिले स्थापित राजनीतिक निरन्तरतामा क्रमभंग गर्दै नयाँ वैकल्पिक शक्तिका रूपमा उदय भएको उनको भनाइ छ । उनले माओवादी केन्द्रले सशस्त्र जनयुद्ध र राजनीतिक आन्दोलनमार्फत पुरानो राजनीतिक संरचनामा परिवर्तनको एजेन्डा अघि सारेको स्मरण गर्दै रास्वपाले पनि परम्परागत दलप्रतिको जनअसन्तुष्टिलाई सम्बोधन गर्दै नयाँ राजनीतिक शक्तिका रूपमा स्थान बनाएको उल्लेख गरे । ‘माओवादी र रास्वपाबीच धेरै समानता छन्, दुवैले स्थापित राजनीतिक निरन्तरतामा क्रमभंग गरेका छन्,’ उनले भने । पुनले लोकतन्त्रलाई सुदृढ बनाउन नयाँ र पुराना सबै राजनीतिक शक्तिबीच स्वस्थ प्रतिस्पर्धा आवश्यक रहेको धारणा व्यक्त गरे। उनले जनताका आकांक्षा, सुशासन, पारदर्शिता र विकासका मुद्दालाई केन्द्रमा राखेर अघि बढ्न रास्वपालाई सुझाव पनि दिए । रास्वपाको प्रथम महाधिवेशनमा विभिन्न राजनीतिक दलका शीर्ष नेताहरू सहभागी भएर शुभकामना मन्तव्य राखिरहेका छन् ।
‘बालेनले राजा ल्याउँछ’ भन्ने अपेक्षासहित पनि रास्वपालाई भोट गएको थियो : राजेन्द्र लिङ्देन
काठमाडौं । राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा)का अध्यक्ष राजेन्द्र लिङ्देनले गत प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा ‘बालेनले राजा ल्याउँछ’ भन्ने अपेक्षासहित पनि राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)लाई मत गएको दाबी गरेका छन् । चितवनको भरतपुरमा सुरु भएको रास्वपाको प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशनको उद्घाटन समारोहलाई सम्बोधन गर्दै लिङ्देनले नेपालमा राजसंस्था पुनःस्थापनाको पक्षमा रहेका मतदाताको एक हिस्सा राप्रपामा नआएर रास्वपालाई मतदान गरेको दाबी गरेका हुन् । उनले प्रधानमन्त्री तथा रास्वपा सभापति रवि लामिछानेले जनताको चाहना र अपेक्षालाई सम्बोधन गर्नुपर्ने बताएका हुन् । ‘प्रधानमन्त्रीजीलाई थाहा छ, सभापतिलाई थाहा छ, यो भोटमा नेपालमा राजा चाहिन्छ भन्नेहरूको भोट पनि छ,’ उनले भने, ‘नेपालमा राजा चाहिन्छ भन्ने पार्टी राप्रपा हो, तर राप्रपालाई नदिएर ‘बालेनले राजा ल्याउँछ’ भनेर तपाईंहरूलाई भोट दिएका छन् । त्यसकारण तपाईंहरूको विशिष्ट जिम्मेवारी छ ।’ लिङ्देनले विगतका राजनीतिक नेतृत्वप्रति जनतामा असन्तुष्टि बढेकै कारण नयाँ शक्तिहरूलाई अवसर प्राप्त भएको उल्लेख गर्दै अहिलेको संविधान र राजनीतिक व्यवस्थामा पनि सुधार आवश्यक रहेको धारणा राखे। संविधान संशोधन र राष्ट्रिय सहमतिबिना देश सही दिशामा अघि बढ्न नसक्ने उनको भनाइ थियो। ‘समस्या केवल नेताहरूमा मात्र होइन, संविधान र संवैधानिक व्यवस्थामा पनि छ,’ उनले भने, ‘संविधानमा सुधार नगरी र राष्ट्रिय सहमति कायम नगरी देशले सही लय समात्न सक्दैन ।’ राप्रपा अध्यक्ष लिङ्देनले रास्वपालाई निषेधको राजनीति नगर्न पनि सुझाव दिए। विगतमा भएका राजनीतिक विभेद र बहिष्कारको अभ्यासलाई दोहोर्याउने गल्ती नगर्न आग्रह गर्दै उनले सबै पक्षलाई समेटेर अघि बढ्नुपर्ने बताए । उनले निषेध र प्रतिशोधको राजनीतिले मुलुकलाई थप संकटतर्फ धकेल्ने चेतावनी दिँदै जनताको आशा र विश्वास जोगाउन जिम्मेवार राजनीतिक व्यवहार आवश्यक रहेको उल्लेख गरे । सम्बोधनका क्रममा लिङ्देनले रास्वपा र राप्रपा वैचारिक रूपमा फरक धारमा रहे पनि केही साझा मुद्दामा समान धारणा राख्ने दल भएको दाबी गरे । उनले जनताले पुराना राजनीतिक शक्तिप्रति देखाएको असन्तुष्टिलाई सकारात्मक परिवर्तनको अवसरका रूपमा उपयोग गर्नुपर्नेमा जोड दिए ।
रास्वपाले महाधिवेशनका लागि गठन गर्यो २२ सदस्यीय निर्वाचन संरचना
काठमाडौं । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)ले आफ्नो पहिलो ऐतिहासिक राष्ट्रिय महाधिवेशनलाई व्यवस्थित, निष्पक्ष, पारदर्शी तथा लोकतान्त्रिक ढंगले सम्पन्न गर्न २२ सदस्यीय निर्वाचन संरचना गठन गरेको छ । पार्टीको केन्द्रीय निर्वाचन आयोगले आइतबार (आज) सूचना जारी गर्दै महाधिवेशनका लागि आवश्यक निर्वाचन संयन्त्र तयार गरिएको जानकारी दिएको हो । आयोगले १० सदस्यीय केन्द्रीय निर्वाचन आयोग तथा त्यसअन्तर्गत रहने १२ सदस्यीय राष्ट्रिय महाधिवेशन निर्वाचन समिति–२०८३ गठन गरेको जनाएको छ । सार्वजनिक विवरणअनुसार केन्द्रीय निर्वाचन आयोगको प्रमुखमा भुवन केसी र उपप्रमुखमा डा. राम गुरुङ रहेका छन् । आयोगका सदस्यहरूमा कुमार आनन्द मिश्र, नारायणप्रसाद प्याकुरेल, सुमित्रा पण्डित, गोकुल सापकोटा, निश्चल सिंह भण्डारी, बीपी दाहाल, सौरेन्द्रबहादुर शाह र सुदनप्रसाद ज्ञवाली रहेका छन् । त्यसैगरी, महाधिवेशनको निर्वाचन प्रक्रिया सञ्चालन गर्न गठन गरिएको राष्ट्रिय महाधिवेशन निर्वाचन समितिमा वीरेन्द्र केएम, गणेशदत्त भट्ट, डा दिनेश महतो, आयुष्मा अर्याल, भूपेन्द्रराज बस्नेत, मिलन कार्की, सार्थक भट्टराई र रामकुमार खतिवडा सदस्यका रूपमा रहेका छन् । समितिलाई सहयोग गर्न शुभराज शिल्पकार, सेनु लामा तामाङ, राजेन्द्रकुमार श्रेष्ठ र मुकेश झालाई निर्वाचन कर्मचारीका रूपमा जिम्मेवारी दिइएको छ । केन्द्रीय निर्वाचन आयोगका प्रमुख भुवन केसीले महाधिवेशनलाई ऐतिहासिक, विश्वसनीय र लोकतान्त्रिक बनाउन निर्वाचन संरचनाले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने बताएका छन् । उनले उम्मेदवारी दर्तादेखि मतगणनासम्मका सम्पूर्ण प्रक्रिया पारदर्शी र निष्पक्ष ढंगले सञ्चालन गरिने उल्लेख गरे।
बुद्धसिंह मार्ग : करोडौँ बजेट, तर छैन निर्माणको गति
डुम्रे । तनहुँको ग्रामीण क्षेत्रलाई सदरमुकाम, कृषि बजार र चितवनसँग जोड्ने रणनीतिक महत्वको बुद्धसिंह मार्ग निर्माण सुरु भएको लामो समय भइसकेको छ । यो सडक निर्माणका लागि सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहबाट बजेट विनियोजन भइरहे पनि निर्माणको गति भने सुस्त छ । तनहुँको मध्यपहाडी तथा चितवनसँग छोटो दूरीमा जोड्ने रणनीतिक महत्वको योजनाका रूपमा रहेको बुद्धसिंह मार्गलाई सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय सरकारले नमुना आयोजनाका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका छन् । यद्यपि वर्षौंदेखि बजेट विनियोजन भइरहे पनि निर्माण कार्यले गति लिन सकेको छैन । देवघाट गाउँपालिका–२ लुङ्ग्रीङका सुन्तला किसान नवराज गुरुङले बुद्धसिंह मार्ग ग्रामीण क्षेत्रलाई बजार र सदरमुकामसँग जोड्ने मुख्य सडक भए पनि निर्माणले गति नलिँदा किसानले सास्ती भोग्नुपरेको बताए। ‘जिल्लाको सबैभन्दा विकट मानिने देवघाट गाउँपालिकाको ग्रामीण क्षेत्रलाई बजारसँग जोड्ने यो मुख्य सडक हो’, उनले भने, ‘हामीले उत्पादन गरेको सुन्तला बजारसम्म पुर्याउने प्रमुख मार्ग पनि यही हो । अन्य विकल्प सहज छैनन् । सडकको स्तरोन्नति नहुँदा ढुवानीमा समस्या भइरहेको छ ।’ देवघाट गाउँपालिकाको ग्रामीण क्षेत्र सुन्तला उत्पादनको प्रमुख केन्द्र मानिन्छ । वार्षिक रूपमा उत्पादित सुन्तला घुमाउरो र कठिन बाटो हुँदै बजारसम्म पुर्याउनुपर्दा लागत बढ्ने गरेको कृषकको भनाइ छ । सडकको ट्र्याक खोल्ने अभियानका अगुवा तथा व्यास नगरपालिका–१३ बेलबास निवासी यामबहादुर आलेले सडकलाई कृषि मार्गका रूपमा अघि बढाइएकाले छिट्टै विकास हुने अपेक्षा गरिएको भए पनि त्यो पूरा हुन नसकेको बताए । 'त्यतिबेला छिटो विकास निर्माण हुने अपेक्षासहित कृषि मार्गका रूपमा ट्र्याक खोलिएको थियो”, उनले भने, 'अहिले हेर्दा राजमार्गका रूपमा अघि बढाइएको भए सायद छिटो विकास हुन्थ्यो कि जस्तो लाग्छ ।' उनका अनुसार देवघाट र ऋषिङका विभिन्न गाउँमा उत्पादित कृषिउपज बजारसम्म ल्याउन यही मार्ग महत्वपूर्ण भए पनि आवश्यक प्राथमिकता पाउन सकेको छैन । “यस मार्गको विकास हुन सके यहाँ उत्पादित खाद्यवस्तु र फलफूलले राम्रो बजार पाउने थिए,' उनले भने, 'तर किसानको समस्या नबुझ्दा गाउँबस्ती रित्तिँदै गएका छन् । अब त यस मार्गको कुरा उठ्नेबित्तिकै पारदर्शितामै प्रश्न उठ्ने गरेको छ ।' कृषि विकास कार्यालय तनहुँका सूचना अधिकारी किरण परियारका अनुसार देवघाट गाउँपालिकाको कूल ३१८ हेक्टर खेतीयोग्य भूमिमध्ये २६१ हेक्टर क्षेत्रफलमा सुन्तलाखेती गरिन्छ । उक्त क्षेत्रबाट वार्षिक दुई हजार ६७२ मेट्रिकटन सुन्तला उत्पादन हुने गरेको छ । 'बुद्धसिंह मार्ग निर्माण भए कृषकलाई उत्पादन विविधीकरण र बजार पहुँच विस्तारमा ठूलो सहयोग पुग्छ”, उनले भने, “हालसम्म बजेट विनियोजन भएको सुनिन्छ, तर त्यसअनुसारको निर्माण प्रगति देखिँदैन ।' तनहुँमा कूल एक हजार ६७० हेक्टर क्षेत्रफलमध्ये ९७७ हेक्टरमा व्यावसायिक सुन्तलाखेती गरिन्छ । उक्त क्षेत्रबाट वार्षिक ११ हजार ८२२ मेट्रिकटन सुन्तला उत्पादन हुने गर्दछ । जिल्लाको दोस्रो ठूलो सुन्तला उत्पादन क्षेत्रबाट ढुवानी हुने मुख्य सडक बुद्धसिंह मार्ग भए पनि निर्माण ढिलाइ किसानका लागि चुनौती बनेको छ । ऋषिङ गाउँपालिका, बन्दीपुरको तल्लो क्षेत्र, आँबुखैरेनीका विभिन्न गाउँ र देवघाटका बस्तीमा उत्पादित कृषि वस्तु तथा तरकारी बजारसम्म ल्याउन यो सडक महत्वपूर्ण मानिन्छ । स्थानीयका अनुसार सडकको अवस्था कमजोर हुँदा बिरामीलाई समयमै अस्पताल पुर्‍याउनसमेत कठिन हुने गरेको छ । कृषिउपज बजारसम्म पुर्याउन नसक्दा कतिपय उत्पादन खेर जाने गरेका छन् । चालु आर्थिक वर्ष २०८२र८३ मा गण्डकी प्रदेश सरकारले बुद्धसिंह मार्ग तथा यससँग सम्बन्धित सडक स्तरोन्नति र विकासका लागि रु नौ करोड ४० लाख बजेट विनियोजन गरेको छ । विभिन्न खण्डमा तीनै तहका सरकारबाट बहुवर्षीय योजनाका रूपमा बजेट विनियोजन हुँदै आएको छ । वार्षिक विकास कार्यक्रमअनुसार समानीकरण अनुदानअन्तर्गत रु एक करोड ७५ लाख बजेट विनियोजन गरिएको छ । प्रदेश सरकारले बहुवर्षीय योजनाअन्तर्गत पहिलो खण्डका लागि रु पाँच करोड छुट्याएको छ । बन्दीपुर–थारुबास–पावे–हल्थुम्का–ढाँडखोला–बुद्धसिंह मार्ग स्तरोन्नतिका लागि रु ४० लाख विनियोजन गरिएको छ । आँबुखैरेनी–भाँगे–छिम्केश्वरी सडकका लागि रु एक करोड तथा आँबुखैरेनी–भाँगे–छिम्केश्वरी–हिलेखर्क–बाहनभञ्ज्याङ पर्यटन मार्गका लागि रु एक करोड ५० लाख विनियोजन गरिएको छ । विभिन्न शीर्षकमा गरी प्रदेश सरकारबाट कूल रु पाँच करोड बजेट प्राप्त भएको देखिए पनि मुख्य सडक निर्माणका लागि पर्याप्त बजेट विनियोजन नभएको सरोकारवालाको भनाइ छ । विगतमा सङ्घीय सरकारबाट बजेट प्राप्त हुने गरे पनि पछिल्लो समय आयोजना प्रदेश सरकार मातहत सञ्चालन भइरहेको छ । पूर्वाधार विकास कार्यालय तनहुँकी सूचना अधिकारी इन्जिनियर सुष्मामा पाण्डेका अनुसार बजेट अभाव नै निर्माण ढिलाइको मुख्य कारण हो । 'वार्षिक रूपमा कम्तीमा रु १८ करोडदेखि २० करोडसम्म आवश्यक पर्छ,' उनले भनिन्, 'तर पर्याप्त बजेट नहुँदा ठेकेदार कम्पनीले आवश्यक गतिमा काम गर्न सकेको छैन ।' उनका अनुसार आयोजनाको म्याद एकपटक थप भइसकेको छ । विसं २०८२ जेठमा एक आर्थिक वर्षका लागि म्याद थप गरिएको थियो भने पुनःम्याद थपको तयारी भइरहेको छ । 'गत वर्ष करिब रु ७० लाख भुक्तानी हुन बाँकी रह्यो,' उनले भनिन्, 'रु ३४ करोडको योजनामा प्रत्येक वर्ष रु दुई–दुई करोड मात्रै विनियोजन हुँदा निर्माण सम्पन्न हुन लामो समय लाग्ने देखिन्छ ।' उनले पर्याप्त बजेट विनियोजन भए अस्फाल्ट डिजाइनअनुसार निर्माण कार्य छिटो सम्पन्न गर्न सकिने बताइन्। स्थानीय सिद्धान्त थापा गर्जा मगरका अनुसार मार्गलाई प्रदेश गौरव तथा रणनीतिक सडकका रूपमा प्रस्तुत गरिए पनि निर्माण कार्य अपेक्षित गतिमा अघि बढ्न सकेको छैन । 'कतिपय खण्डमा ट्याक खुलेको छ,' उनले भने, 'तर स्तरोन्नति, कालोपत्रे र पुल निर्माणका काम अझै अधुरा छन् । न पुल निर्माणले गति लिएको छ, न सडकले ।' बुद्धसिंह मार्गको कालोपत्र तथा स्तरोन्नति कार्यका लागि सङ्घीय र गण्डकी प्रदेश सरकारको समपूरक योजनाअन्तर्गत रु ३४ करोड २७ लाख ५४ हजार ५६१ लागतमा ‘मैनाचुली–सफल जेभी’सँग सम्झौता गरिएको छ । पृथ्वी राजमार्गको वैकल्पिक मार्गका रूपमा विकास गर्न खोजिएको यो सडकले दमौलीदेखि चितवनको घुमाउनेघाटसम्मको दूरी उल्लेखनीय रूपमा घटाउने अपेक्षा गरिएको छ । घुमाउनेमा त्रिशूली नदीमाथि पुल निर्माण भए हाल मुग्लिङ–आँबुखैरेनी–डुम्रे हुँदै प्रयोग गरिने मार्गभन्दा करिब २५ किलोमिटर दूरी छोटिने स्थानीयको भनाइ छ । हाल दमौलीबाट घुमाउनेघाटसम्म साना सवारीसाधन सञ्चालन भइरहे पनि पुल अभावमा ठूला सवारीसाधन सीमाक्षेत्रमै रोकिन बाध्य छन् । वित्तीय व्यवस्थापनमा देखिएका चुनौती खण्डीकृत बजेट प्रणालीले बुद्धसिंह मार्गमा सार्वजनिक वित्तीय व्यवस्थापनका दृष्टिले चुनौती सिर्जना गरेको देखिन्छ । एउटै सडकका विभिन्न खण्ड फरकफरक नाममा बजेटमा समावेश हुँदा वास्तविक लगानीको एकीकृत अभिलेख राख्न कठिन भएको छ । विनियोजित रकम, खर्च र भौतिक प्रगतिको विवरण नियमित रूपमा सार्वजनिक नहुँदा नागरिकस्तरको निगरानी प्रभावकारी बन्न सकेको छैन । बहुवर्षीय योजनामा निरन्तर बजेट थपिए पनि सम्पन्न हुने स्पष्ट समयसीमा नहुँदा लागत वृद्धि हुने जोखिम पनि रहेको छ । सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहबाट छुट्टाछुट्टै बजेट विनियोजन हुँदा प्राथमिकता निर्धारण र कार्यान्वयनमा दोहोरोपन देखिने गरेको सरोकारवालाको भनाइ छ । बुद्धसिंह मार्गजस्ता रणनीतिक सडक आयोजनाको वार्षिक बजेट, खर्च र प्रगति विवरण सार्वजनिक गर्ने, आयोजना सूचना प्रणाली डिजिटल बनाउने, सामाजिक परीक्षण अनिवार्य गर्ने, सार्वजनिक सुनुवाइ नियमित सञ्चालन गर्ने तथा तीनै तहबीच एकीकृत आयोजना व्यवस्थापन प्रणाली लागू गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ । काम छ, गति छैन स्थानीयवासीका अनुसार सडकका केही भागमा ट्र्याक खुले पनि कालोपत्र, स्तरोन्नति र पुल निर्माणजस्ता मुख्य संरचनाको काम अझै अपुरो छ । बर्सेनि बजेट विनियोजन भए पनि एउटै खण्डमा निरन्तर काम सम्पन्न हुन नसक्नु मुख्य समस्या बनेको छ । स्थानीय यामबहादुर आलेका अनुसार योजना बारम्बार दोहोरिने, बजेट आउने तर अन्तिम परिणाम नदेखिने अवस्था रहेको छ । 'पूर्वाधार कार्यालयमा सोध्दा काम भइरहेको जवाफ आउँछ,' उनले भने, 'तर स्थलमा पुग्दा सुरुआती चरणमै सीमित देखिन्छ । अधुरो बजेट र अधुरो कामको चक्रले आयोजना लम्बिएको छ ।' स्थानीयका अनुसार बुद्धसिंह मार्ग दक्षिणी तनहुँको आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्ने महत्वपूर्ण पूर्वाधार हो । कृषि उत्पादन, पर्यटन प्रवर्द्धन तथा ऐतिहासिक एवं धार्मिक स्थलसम्म पहुँच विस्तारका लागि पनि यसको महत्व उच्च छ । देवघाट, ऋषिङ, बन्दीपुर, आँबुखैरेनी र व्यास नगरपालिकाका स्थानीय यस मार्ग निर्माणबाट प्रत्यक्ष लाभान्वित हुने अपेक्षा गरिएको छ । तर निर्माणमा भएको ढिलाइले कृषि बजार पहुँच, पर्यटन विकास र स्थानीय अर्थतन्त्रमा अपेक्षित लाभ पुग्न सकेको छैन । स्थानीय व्यवसायीका अनुसार सडक पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आएपछि उत्पादन बजारसम्म छिटो पुग्ने, यातायात लागत घट्ने र आर्थिक गतिविधि विस्तार हुने सम्भावना छ । तर निर्माणले गति नलिँदा उपभोक्ता र किसान दुवै मारमा परिरहेका छन् । तनहुँको आर्थिक, कृषि र पर्यटन विकाससँग जोडिएको बुद्धसिंह मार्गमा बर्सेनि करोडौँ रुपैयाँ बजेट विनियोजन भइरहे पनि त्यसको प्रभावकारिता, वित्तीय अनुशासन र पारदर्शिताबारे नागरिक चासो बढ्दो छ । स्थानीयवासीले सडक र घुमाउनेमा त्रिशूली नदीमाथिको पुल निर्माणलाई शीघ्रता दिन दबाबमूलक अभियानसमेत सञ्चालन गरिरहेका छन् ।
