दशैंको दक्षिणा : बचत गर्ने कि सेयर र सुन किन्ने ?
काठमाडौं । दशैं भन्नेबित्तिकै टीका, जमरा, आशीर्वाद र दक्षिणाको सम्झना आउँछ । मान्यजनबाट टीका थापेपछि पाइने दक्षिणा बालबालिकाका लागि खुसीको विषय हो भने युवायुवती र वयस्कका लागि चाडपर्वको अतिरिक्त आम्दानी पनि बन्न सक्छ । तर, दक्षिणा पाएपछि त्यसलाई कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने कुराले नै यसको वास्तविक महत्त्व निर्धारण गर्छ । कतिपयले दशैंको दक्षिणा नयाँ लुगा, मिठाई, घुमफिर, मनोरञ्जन वा अन्य उपभोग्य वस्तुमा खर्च गर्छन् । खर्च गर्नु गलत होइन, तर प्राप्त रकमको केही हिस्सा बचत गर्ने र केही हिस्सा भविष्यका लागि लगानी गर्ने बानी बसाल्न सके सानो रकमले पनि ठूलो अर्थ राख्न सक्छ । दक्षिणालाई तत्कालको खुसीसँगै दीर्घकालीन आर्थिक सुरक्षाको आधार बनाउने केही उपाय छन् । बचत दक्षिणा प्राप्त भएपछि सबैभन्दा पहिले त्यसको केही हिस्सा छुट्याएर बचत गर्नु उपयोगी हुन्छ । बाँकी रकम खर्च गरेर अन्त्यमा बाँकी रहेको पैसा बचत गर्नेभन्दा सुरुमा नै बचतको रकम छुट्याउने बानी प्रभावकारी हुन्छ । उदाहरणका लागि, दशैंमा ५ हजार रुपैयाँ दक्षिणा प्राप्त भयो भने २ हजार रुपैयाँ बचत गर्न सकिन्छ । बाँकी रकममध्ये केही आफ्नो आवश्यकताका लागि र केही मनोरञ्जन वा परिवारसँगको रमाइलोमा खर्च गर्न सकिन्छ । बचतको रकम बैंक तथा वित्तीय संस्थामा खाता खोलेर जम्मा गर्न सकिन्छ । बालबालिकाका हकमा अभिभावकको सहयोगमा उपयुक्त बचत खाता प्रयोग गर्न सकिन्छ । यसले पैसा सुरक्षित राख्नुका साथै बचत गर्ने बानी पनि विकास गर्छ । शिक्षामा लगानी दशैंमा बालबालिकाले दक्षिणाका रूपमा पाएको रकम उनीहरूको भविष्य निर्माणमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । रकमअनुसार पुस्तक, शैक्षिक सामग्री, शब्दकोश, चित्रकथा वा अध्ययनमा सहयोग पुग्ने सामग्री किन्न सकिन्छ । त्यस्तै, अभिभावकले बालबालिकाको नाममा छुट्टै बचत गर्ने व्यवस्था मिलाउन सक्छन् । हरेक वर्ष दशैंमा प्राप्त हुने रकम जम्मा गर्दै जाने हो भने भविष्यमा शैक्षिक सामग्री, अतिरिक्त कक्षा वा अन्य आवश्यकताका लागि उपयोगी रकम तयार हुन सक्छ । यसले बालबालिकालाई पैसा पाउनु मात्रै ठूलो कुरा होइन, त्यसको सही उपयोग गर्नु पनि महत्त्वपूर्ण छ भन्ने सिकाउँछ । सीप सिक्न खर्च पैसाको सबैभन्दा उपयोगी लगानीमध्ये एक सीप विकास पनि हो । दक्षिणाको केही हिस्सा आफूलाई उपयोगी हुने सीप सिक्न खर्च गर्न सकिन्छ । कम्प्युटर, भाषा, डिजाइन, डिजिटल मार्केटिङ, लेखन, भिडियो सम्पादन, लेखा व्यवस्थापन वा आफूले रोजेको पेसासँग सम्बन्धित तालिम लिन रकम उपयोग गर्न सकिन्छ । विद्यार्थीले आफ्नो अध्ययनलाई सहयोग पुग्ने सीप सिक्न सक्छन् भने रोजगारी खोजिरहेका युवाले रोजगारमुखी तालिममा लगानी गर्न सक्छन् । सीपमा गरिएको लगानीले भविष्यमा आम्दानीको अवसर बढाउन सक्छ । त्यसैले सानो रकम भए पनि आफ्नो क्षमता र अवसर विस्तार गर्ने काममा खर्च गर्नु उपयोगी हुन्छ । लगानीका विकल्प दक्षिणाको रकम केही ठूलो छ र तत्काल आवश्यकतामा खर्च गर्नुपर्ने अवस्था छैन भने विभिन्न लगानीका विकल्पबारे बुझ्न सकिन्छ । तर, लगानी गर्दा प्रतिफलको सम्भावनासँगै जोखिम पनि विचार गर्नुपर्छ । बैंकको मुद्दती निक्षेप निश्चित अवधिका लागि रकम राखेर ब्याज प्राप्त गर्न सकिन्छ । ब्याजदर, अवधि, समयअघि रकम झिक्दा लाग्ने सर्त र लागू हुने कर बुझेर निर्णय लिनुपर्छ । म्युचुअल फन्ड सेयर बजारबारे पर्याप्त जानकारी नभएका व्यक्तिले सामूहिक लगानी कोषबारे अध्ययन गर्न सक्छन् । यस्ता कोषको प्रतिफल सुनिश्चित हुँदैन र लगानीको मूल्य घट्न पनि सक्छ । दशैंको दक्षिणा म्युचुअल फण्डमा लगाी गर्न सकिन्छ । प्रतिइकाइ अंकित मूल्य १० रुपैयाँ हुने म्युचुअल फन्ड कम्तीमा १ सय इकाइ किनेर लगानी सुरुवात गर्न सकिन्छ । हाल बजारमा १० रुपैयाँभन्दा कम मूल्यमा पनि म्युचुअल फन्डका इकाइ खरिद गर्न सकिन्छ । घरमै बसेर ट्रेड म्यानेजमेन्ट सिस्टम ९टीएमएस० बाट म्युचुअल फन्ड आफै खरिद गर्न सकिन्छ । सेयर बजार दीर्घकालीन सोचका साथ लगानी गर्न चाहनेले सूचीकृत कम्पनीको वित्तीय अवस्था, व्यवसाय, मूल्य र जोखिमबारे अध्ययन गर्नुपर्छ । अरूको हल्ला वा छिट्टै धेरै पैसा कमाउने आशामा लगानी गर्नु उचित हुँदैन । सेयर बजारमा सूचीकृत विभिन्न कम्पनीमध्ये आफ्नो रुचि, लगानी गर्ने क्षमता र जोखिम वहन गर्न सक्ने अवस्थाअनुसार कम्पनी छनोट गर्न सकिन्छ । विद्युत् उत्पादन, बैंक तथा वित्तीय संस्था, जीवन तथा निर्जीवन बीमा, पुनर्बिमा, सिमेन्ट, अन्य उत्पादनमूलक उद्योग, होटल, केबलकार, दूरसञ्चार र लगानी कोषलगायत क्षेत्रका कम्पनीमा लगानीका अवसर उपलब्ध छन् । तर, सेयर खरिद गर्नुअघि कम्पनीको व्यवसाय, आम्दानी, नाफा, वित्तीय अवस्था, सञ्चालकको पृष्ठभूमि र विगतमा वितरण गरेको लाभांशको विवरण अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ । कम्पनीको विगतको लाभांशलाई मात्रै आधार बनाएर लगानीको निर्णय गर्नु उचित हुँदैन । भविष्यमा कम्पनीको आम्दानी र सेयर मूल्यमा उतारचढाव आउन सक्ने भएकाले सम्भावित जोखिम पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । नियमित लाभांश वितरण गर्दै आएका केही वाणिज्य बैंक पनि लगानीकर्ताको रोजाइमा पर्न सक्छन् । प्रतिकित्ता सेयर मूल्य तुलनात्मक रूपमा कम भएका कम्पनीमा लगानी गर्दा पनि तिनको वित्तीय अवस्था, लाभांश वितरण गर्ने क्षमता र भविष्यको व्यावसायिक सम्भावना हेर्नुपर्छ । कम मूल्यको सेयर सधैँ सस्तो वा राम्रो लगानी हुन्छ भन्ने हुँदैन । सेयर बजारमा पहिलोपटक प्रवेश गर्न चाहनेले सुरुमा बैंक खाता खोल्नुपर्छ । त्यसपछि निक्षेप सदस्यका रूपमा कार्य गर्ने बैंक, क्यापिटल वा अन्य अनुमतिप्राप्त संस्थामार्फत डिम्याट खाता खोल्न सकिन्छ । सेयर खरिदबिक्री गर्न भने धितोपत्र दलाल कम्पनीमा कारोबार खाता खोल्नुपर्छ । आवश्यक खाता खोलेपछि ब्रोकरले उपलब्ध गराएको अनलाइन कारोबार प्रणालीमार्फत घरमै बसेर सेयर खरिद तथा बिक्री गर्न सकिन्छ । खरिद गरेको सेयर लगानीकर्ताको डिम्याट खातामा जम्मा हुन्छ भने बिक्री भएको सेयर खाताबाट घट्छ । कारोबारका लागि आवश्यक रकम, शुल्क तथा सेयर हस्तान्तरणसम्बन्धी प्रक्रिया भने निर्धारित नियमअनुसार पूरा गर्नुपर्छ । सुनचाँदीमा लगानी सुनचाँदीलाई सम्पत्ति सञ्चय र लगानीको विकल्पका रूपमा लिन सकिन्छ । दशैंकको दक्षिणालाई सुनचाँदीमा पनि लगानी गर्न सकिन्छ । तर, यसमा पैसा लगाउनुअघि खरिद लागत, बिक्री गर्दा प्राप्त हुने मूल्य र सुरक्षित भण्डारणको खर्चसमेत हिसाब गर्नुपर्छ । नेपालमा सुन प्रायः गहनाका रूपमा बिक्री हुने भएकाले लगानीकै उद्देश्यले गहना खरिद गर्दा अतिरिक्त खर्च लाग्छ । गहना बनाउँदा ज्याला र जर्तीबापत थप रकम तिर्नुपर्ने हुन्छ, जुन गहनाको प्रकारअनुसार खरिद मूल्यको ५ देखि १५ प्रतिशतसम्म पर्न सक्छ । पछि गहना बिक्री गर्दा यी खर्चको रकम सामान्यतया फिर्ता प्राप्त हुँदैन । त्यसैले सुनको बजार मूल्य बढे पनि ज्याला र जर्तीको खर्चसमेत समेटेर हिसाब गर्दा अपेक्षित नाफा नहुन सक्छ । चाँदीमा लगानी गर्न चाहनेले गहनाको सट्टा ढिक्का वा दानाका रूपमा खरिद गर्न सक्छन् । तर, खरिद गर्नुअघि नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघले सार्वजनिक गरेको मूल्य र व्यापारीले लिने वास्तविक मूल्यबीच तुलना गर्नुपर्छ । खरिद तथा बिक्री गर्दा लाग्ने अतिरिक्त शुल्क र मूल्यको अन्तरले पनि लगानीको प्रतिफलमा असर पार्न सक्छ । सहकारीमा बचत दशैंको दक्षिणा बचत गर्ने बानी बसाल्नका लागि सहकारीको सदस्य बनेर बचत पनि गर्न सकिन्छ । सहकारीमा रकम राख्नुअघि संस्थाको कानुनी अवस्था, वित्तीय स्वास्थ्य, कारोबारको पारदर्शिता र बचत सुरक्षासम्बन्धी व्यवस्था जाँच्नुपर्छ । सानो रकम भएकै कारण सबै पैसा एउटै विकल्पमा लगाउनुपर्छ भन्ने छैन । आफ्नो उमेर, आर्थिक अवस्था, रकमको आवश्यकता र जोखिम सहन सक्ने क्षमताअनुसार विकल्प छान्नु उपयुक्त हुन्छ । आपत्कालीन कोष बनाउन सुरु गर्नुहोस् आर्थिक जीवनमा कहिले स्वास्थ्य उपचार, पढाइ, रोजगारी वा अन्य आकस्मिक आवश्यकताका लागि रकम चाहिन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन । त्यसैले दक्षिणाको केही हिस्सा आपत्कालीन कोष बनाउन प्रयोग गर्न सकिन्छ । नियमित आम्दानी नभएका विद्यार्थीले पनि सानो रकमबाट यस्तो कोष सुरु गर्न सक्छन् । नियमित आम्दानी हुने व्यक्तिले भने आफ्नो आवश्यक खर्च धान्न सक्ने गरी क्रमशः आपत्कालीन बचत बढाउन सक्छन् । आपत्कालीन कोषको मुख्य उद्देश्य धेरै प्रतिफल कमाउनु होइन, आवश्यक परेको बेला सहजै रकम प्रयोग गर्न पाउनु हो । त्यसैले यस्तो रकम सुरक्षित र सहजै झिक्न मिल्ने ठाउँमा राख्नु राम्रो हुन्छ । ऋण छ भने तिर्न पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ उच्च ब्याजदरको ऋण तिर्न बाँकी छ भने दक्षिणाको केही हिस्सा ऋण घटाउन प्रयोग गर्नु पनि आर्थिक दृष्टिले उपयोगी हुन सक्छ । ऋणमा तिरिरहेको ब्याज र सम्भावित लगानीबाट प्राप्त हुने प्रतिफल तुलना गरेर निर्णय लिन सकिन्छ । उदाहरणका लागि, महँगो ब्याजदरको ऋण बाँकी छ भने जोखिमयुक्त लगानीमा रकम हाल्नुभन्दा ऋण घटाउँदा आर्थिक भार कम हुन सक्छ । तर, ऋणको पूर्वभुक्तानी शुल्क, सर्त र हातमा रहने नगदको आवश्यकतालाई पनि विचार गर्नुपर्छ । दक्षिणा पाउनेबित्तिकै सबै रकम बचत वा लगानी गर्नुपर्छ भन्ने छैन । दशैं खुसी साटासाट गर्ने, आफन्त भेट्ने र आफ्नो इच्छाअनुसार केही खर्च गर्ने पर्व पनि हो । त्यसैले आवश्यक खर्च, मनोरञ्जन, बचत र लगानीबीच सन्तुलन मिलाउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । उदाहरणका लागि, १० हजार रुपैयाँ दक्षिणा प्राप्त भएको अवस्थामा निम्नानुसार योजना बनाउन सकिन्छ । दक्षिणा लगानी गर्दा यी गल्तीबाट बच्नुहोस् दक्षिणा रकम सानो वा ठूलो जति भए पनि निर्णय गर्दा केही सावधानी आवश्यक हुन्छ । – छिट्टै दोब्बर पैसा बनाइदिने वा निश्चित रूपमा उच्च प्रतिफल दिने दाबीमा विश्वास नगर्नुहोस् । – अरूले नाफा कमाएको सुनेर मात्रै सेयर, क्रिप्टोकरेन्सी वा अन्य जोखिमयुक्त सम्पत्तिमा रकम नहाल्नुहोस् । – नबुझिएको वित्तीय उत्पादनमा लगानी नगर्नुहोस् । – आवश्यक खर्चका लागि चाहिने पैसा लामो समयसम्म निकाल्न नमिल्ने योजनामा नराख्नुहोस् । – बचत तथा लगानीको रेकर्ड राख्नुहोस् र रकम कहाँ प्रयोग भयो भनेर हिसाब गर्नुहोस् । विशेषगरी बालबालिकालाई दक्षिणा दिने मान्यजनले पनि उनीहरूलाई पैसा सुरक्षित राख्ने, खर्चको हिसाब गर्ने र आवश्यकताअनुसार निर्णय लिने बानी सिकाउन सक्छन् । दशैंमा प्राप्त हुने दक्षिणा रकमले मात्रै कसैको आर्थिक भविष्य बदलिहाल्छ भन्ने हुँदैन । तर, यही रकमबाट बचत गर्ने, खर्चको योजना बनाउने, लगानी बुझ्ने र भविष्यका लागि तयारी गर्ने बानी सुरु गर्न सकिन्छ । आज दक्षिणाबाट बचत गरिएको केही सय वा हजार रुपैयाँ भविष्यमा ठूलो रकमको सुरुआत बन्न सक्छ । अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, यसले पैसालाई केवल खर्च गर्ने वस्तुका रूपमा होइन, आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्ने र भविष्यका अवसर निर्माण गर्ने साधनका रूपमा हेर्न सिकाउँछ ।
आज विजया दशमी, बिहान १०ः२६ बजे टीकाको उत्तम साइत
काठमाडौं । नेपालीहरूको प्रमुख चाड बडादशैंको मुख्य दिन विजया दशमी आज देशभर हर्षोल्लासका साथ मनाइँदै छ । यस अवसरमा घरपरिवार तथा आफन्तजन एकत्रित भएर मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्दैछन् । नेपाल पञ्चांग निर्णायक विकास समितिले यस वर्ष टीका लगाउने उत्तम साइत बिहान १० बजेर २६ मिनेट निर्धारण गरेको छ । समितिका अनुसार देवी विसर्जनको साइत भने बिहान ८ बजेर ४९ मिनेटमा रहेको छ । समितिका अध्यक्ष सहप्राध्यापक डा। पुरुषोत्तम भट्टराईका अनुसार विजया दशमीका दिन दिनभर टीका लगाउन सकिन्छ । तर, शुभ साइतमा टीका ग्रहण गर्न चाहनेहरूका लागि बिहान १०ः२६ बजेको समय उपयुक्त रहेको उनले बताएका छन् । टीका लगाउँदा कुन दिशातर्फ फर्किने ? समितिका अनुसार शुभ साइतमा टीका लगाउँदा टीका लगाइदिने मान्यजन पूर्वतर्फ र टीका थाप्ने व्यक्ति पश्चिमतर्फ फर्कनुपर्ने परम्परा छ । दशैंमा नवदुर्गा भवानीको पूजा–आराधना गरी देवीको प्रसादका रूपमा टीका र जमरा ग्रहण गर्ने धार्मिक मान्यता छ । विजया दशमीका दिन परिवारका सदस्य तथा आफन्त एकै ठाउँमा भेला भएर ठूलाबडाबाट टीका थाप्ने र सुख, शान्ति, समृद्धि तथा उत्तरोत्तर प्रगतिको आशीर्वाद लिने चलन छ । रोजगारी, अध्ययन र पेसा–व्यवसायका कारण घरपरिवारबाट टाढा रहेका नेपाली पनि दशैं मनाउन आफ्नो जन्मथलो फर्किने भएकाले यो पर्व पारिवारिक भेटघाट र पुनर्मिलनको विशेष अवसरसमेत बन्दै आएको छ । नेपालमा राष्ट्रिय पर्वका रूपमा मनाइने बडादशैंको मुख्य दिन आज टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ । कतिपय समुदाय तथा स्थानमा भने कोजाग्रत पूर्णिमासम्मै मान्यजनबाट टीका र आशीर्वाद थाप्ने चलन कायम छ ।
दक्षिण कोरियामा ब्याट्री कारखानामा आगलागी प्रकरण : कम्पनीका प्रमुखलाई चार वर्ष कैद
काठमाडौं । दक्षिण कोरियाको सर्वोच्च अदालतले सन् २०२४ मा २३ जना श्रमिकको ज्यान लिने गरी भएको भीषण कारखाना आगलागी घटनामा लिथियम ब्याट्री उत्पादक कम्पनी ‘एरिसल’का प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सिइओ) पार्क सुन–क्वानलाई चार वर्षको जेल सजाय तोक्ने उच्च अदालतको फैसला मङ्गलवार अन्तिम रूपमा सदर गरेको छ । राजधानी सोलबाट करिव ४५ किलोमिटर दक्षिणमा रहेको ह्वासङस्थित एरिसलको कारखानामा सन् २०२४ जुन २४ मा लिथियम ब्याट्री विस्फोट हुँदा भीषण आगलागी भएको थियो । उक्त दुर्घटनामा २३ जना श्रमिकको मृत्यु हुनुका साथै अन्य नौ जना घाइते भएका थिए । सर्वोच्च अदालतले कार्यस्थलमा आवश्यक सुरक्षा मापदण्ड पूरा नगरेको ठहर गर्दै सिइओ पार्कलाई ‘गम्भीर दुर्घटना सजाय ऐन’ उल्लङ्घन गरेको अभियोगमा दोषी ठहर गरेको हो । यसका साथै सर्वोच्चले एरिसलका तत्कालीन प्रमुख सञ्चालन अधिकृत (सिओओ) रहेका पार्कका छोरालाई सात वर्षको जेल सजाय र एरिसल कम्पनीलाई ८० करोड कोरियन वन (करिव ६ लाख २ हजार अमेरिकी डलर) जरिवाना गर्ने तल्लो अदालतको आदेशलाई पनि निरन्तरता दिएको छ । यसअघि जिल्ला अदालतले पार्कलाई १५ वर्षको कठोर कारावासको सजाय सुनाएको थियो । सन् २०२२ मा कोरियामा ‘गम्भीर दुर्घटना सजाय ऐन’ लागू भएयता जिल्ला अदालतले सुनाएको सो सजाय हालसम्मकै सबैभन्दा कडा मानिएको थियो । तर पुनरावेदन अदालतले कारखानाको प्रत्येक तलामा आपत्कालीन निकास द्वार निर्माण तथा मर्मतसम्भार सम्बन्धी विशेष अभियोगबाट सफाइ दिँदै सिइओ पार्कको जेल सजाय घटाएर चार वर्षमा झारेको थियो । सर्वोच्च अदालतले पनि पुनरावेदनकै सोही फैसलालाई कानूनी रूपमा अन्तिम ठहर गरेको हो ।
चालु वर्ष विपद्बाट ३८६ जनाको मृत्यु हुँदा सबैभन्दा धेरै ज्यान सर्प दंशले लियो
काठमाडौं । चालु आर्थिक वर्ष २०८३ को वैशाख १ गतेदेखि कार्तिक ३ गतेसम्मको अवधिमा देशभर भएका ७ हजार ४ सय ३९ वटा विपद्का घटनामा ३ सय ८६ जनाको अकालमा ज्यान गएको छ । प्राकृतिक तथा गैरप्राकृतिक विपद्मध्ये सबैभन्दा धेरै मानवीय क्षति सर्पदंश (सर्पको टोकाइ) बाट भएको राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणको पछिल्लो तथ्यांकले देखाएको छ । सो अवधिमा सर्पदंशबाट मात्रै ११० जनाको मृत्यु भएको छ भने १ हजार ५ सय २५ जना घाइते भएका छन् । सर्प दंशको भयावह अवस्था: बाढी–पहिरोभन्दा बढी मानवीय क्षति वर्षायाम र तराई तथा पहाडी भेगमा सर्पको टोकाइ विपद्को सबैभन्दा घातक कारण बनेको छ । वैशाख १ देखि कार्तिक ३ सम्म देशभर १ हजार ६ सय २२ वटा सर्प दंशका घटना दर्ता भएका छन्, जसमा ११० जनाको ज्यान गएको छ । यसबाट १ हजार ५ सय २५ जना घाइते भएका छन् भने १ हजार ६ सय २७ परिवार प्रभावित बनेका छन् । घाइतेहरूको संख्या हेर्दा पनि विपद्का कुल घाइते ९२,४३३० मध्ये ६२ प्रतिशतभन्दा बढी सर्प दंशकै घाइते रहेका छन्, जसले प्राथमिक उपचार र एन्टिस्नेक भेनमको उपलब्धतामा थप गम्भीर ध्यानाकर्षण गराएको छ । मनसुनजन्य विपद् : पहिरो, बाढी र चट्याङको वितण्डा विपद्मा दोस्रो ठूलो मानवीय क्षति पहिरोका कारण भएको छ । यस अवधिमा १ हजार ७ सय ९ स्थानमा पहिरो जाँदा ७६ जनाको मृत्यु भएको छ भने ३ जना अझै बेपत्ता छन् र ७५ जना घाइते भएका छन् । पहिरोले १ हजार ४ सय २६ परिवारलाई घरबारविहीन वा प्रभावित बनाएको छ । त्यस्तै, ४६० ठाउँमा आएको बाढीका कारण ४१ जनाको मृत्यु भएको छ भने ११ जना अझै बेपत्ता छन् । बाढीबाट १ हजार ३ सय ४८ परिवार प्रभावित बनेका छन् । बाढी र पहिरोमा गरी १४ जना नागरिक बेपत्ता रहेकाले मृतकको संख्या अझै बढ्न सक्ने जोखिम छ । अर्कोतर्फ, चट्याङका ३३३ वटा घटनामा ३६ जनाको ज्यान गएको छ भने २०४ जना घाइते भएका छन् र ४०३ परिवार प्रभावित बनेका छन् । आगलागी, लेक लाग्ने र वन्यजन्तुको त्रास तथ्यांक अनुसार देशभर १ हजार ५ सय ७ स्थानमा आगलागी हुँदा २९ जनाको मृत्यु भएको छ भने २१९ जना घाइते र १ हजार ६ सय ३९ परिवार प्रभावित भएका छन् । हिमाली तथा उच्च पहाडी भेगमा लेक लाग्नेका ७२ वटा घटनामा २६ जनाले ज्यान गुमाएका छन् भने ४८ जना घाइते भएका छन् । यस्तै, मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वका कारण ३९८ वटा जनावर आक्रमणका घटना भएका छन्, जसमा २१ जनाको मृत्यु र २४१ जना घाइते भएका छन् । ६ वटा हिउँ पहिरोका घटनामा १९ जनाको ज्यान गएको छ भने १ जना घाइते भएका छन् । हावाहुरीका ५३७ घटनामा १६ जनाको मृत्यु र १ हजार ४ सय ९५ परिवार प्रभावित भएका छन् भने भारी वर्षाका ५८४ घटनामा ७ जनाको ज्यान गएको छ । पछिल्लो २४ घण्टाको ताजा अवस्था प्राधिकरणकाअनुसार कार्तिक २ गते बिहान १० बजेदेखि कार्तिक ३ गते बिहान १० बजेसम्मको २४ घण्टामा देशका २१ जिल्लामा २४ वटा विपद्का घटना घटेका छन् । पछिल्लो २४ घण्टामा आगलागीका १८ वटा घटनामा १ जनाको मृत्यु भएको छ भने १ जना घाइते भएका छन् । त्यस्तै ५ जिल्लामा ५ वटा सर्प दंशका घटना हुँदा ९ जना घाइते भएका छन् भने १ वटा जनावर आक्रमणमा १ जना घाइते भएका छन् । २४ घण्टाको अवधिमा कुल १ जनाको मृत्यु र ११ जना घाइते भएका छन्। यस अवधिमा १८ लाख २ हजार ५ सय रुपैयाँ बराबरको अनुमानित आर्थिक क्षति हुनुका साथै १६ चौपायाको क्षति भएको छ । राहत र उद्धारका लागि १४१ जना प्रहरी जनशक्ति परिचालन गरिएको प्राधिकरणले जनाएको छ । समग्र मानवीय र पारिवारिक क्षति सारांश वैशाख १ देखि कार्तिक ३ सम्म घटेका कुल ७ हजार ४ सय ३९ विपद्का घटनामा ३८६ जनाको मृत्यु, १४ जना बेपत्ता, २ हजार ४ सय ३३ जना घाइते र ९ हजार ५ सय २५ परिवार प्रभावित भएका छन् । प्राधिकरणले मौसम परिवर्तन, सुक्खा मौसमको सुरुवात र हिउँद नजिकिँदै गर्दा आगलागी र चिसोका सम्भावित जोखिमप्रति सतर्क रहन र विपद् सम्बन्धी पूर्वसूचनाका लागि आधिकारिक माध्यमहरू फलो गर्न सर्वसाधारणमा अनुरोध गरेको छ ।
विभिन्न स्थानबाट लागु औषधसहित नौ जना पक्राउ
काठमाडौं । नियमित गस्तीमा रहेको प्रहरी टोलीले देशका विभिन्न स्थानबाट लागु औषधसहित नौ जनालाई पक्राउ गरेको छ । केन्द्रीय प्रहरी समाचार कक्षका अनुसार जुम्लाको तिला गाउँपालिका–३ कुडारी बजारबाट तीन, झापाको बिर्तामोड नगरपालिका–२ त्रिशुली चोकबाट तीन, सुर्खेतको वीरेन्द्रनगर नगरपालिका–१ ढोडेखालीबाट दुई र कञ्चनपुरको भीमदत्त नगरपालिका–११ बाट एक जना पक्राउ परेका छन् ।
चाडपर्व लक्षित ‘प्रोएक्टिभ’ सुरक्षा रणनीति प्रभावकारी, ठूला दुर्घटना र अपराधमा कमी
काठमाडौं । चाडपर्व केन्द्रित ‘प्रोएक्टिभ पोलिसिङ’ तथा आधुनिक प्रविधिको सघन उपयोगका कारण यस वर्षको बडादसैँ अवधिमा देशभरको शान्ति सुरक्षा सुदृढ रहेको र ठूला आपराधिक घटनाहरू नियन्त्रणमा आएको नेपाल प्रहरीले जनाएको छ । नेपाल प्रहरीका प्रवक्ता प्रहरी नायव महानिरीक्षक (डिआइजी) अविनारायण काफ्लेले सिन्धुलीको सुनकोशी नदीमा भएको एउटा यात्रुवाहक सुमो दुर्घटनाबाहेक यस अवधिमा ठूलो जनधनको क्षति हुनेगरी अन्य गम्भीर घटना नभएको स्पष्ट पारेका हुन् । सुनकोशी दुर्घटनामा तीन जनाको मृत्यु, तीन जना बेपत्ता र चार जना घाइते भएको विवरण दिँदै उनले त्यसबाहेक देशभर समग्र सडक सुरक्षा सन्तोषजनक रहेको बताए। प्रवक्ता काफ्लेकाअनुसार चाडपर्वलाई सुरक्षित र मर्यादित बनाउन सिसीटिभी, ड्रोन, तालिमप्राप्त कुकुर, सादा पोशाकका टोली र द्रुत कार्य टोली (क्युआरटी) परिचालन गरिएको छ । राजमार्गहरूमा आकस्मिक अवरोध आउन नदिन नागढुङ्गा, गजुरी, मुग्लिङ र हेटौँडाजस्ता संवेदनशील खण्डहरूमा हेभी इक्युपमेन्ट र प्राविधिक जनशक्तिसहित २४ सै घण्टा प्रहरी टोली तैनाथ गरिएको छ । यातायात व्यवसायीहरूसँगको समन्वयका कारण सिट क्षमताभन्दा बढी यात्रु चढाउने र टिकटमा कालोबजारी गर्ने प्रवृत्तिमा यसपटक उल्लेख्य कमी आएको प्रहरीको भनाइ छ । त्यस्तै, समुदाय–प्रहरी साझेदारी र सचेतनामूलक अभियानका कारण चाडपर्वमा घर बन्द गरेर हिँड्दा हुने चोरी तथा लुटपाटका घटनामा पनि उल्लेख्य गिरावट आएको जनाइएको छ । उनले भने, ‘हालसम्म सुनकोशीमा एउटा यात्रुवाहक सुमो दुर्घटना हुँदा तीन जनाको मृत्यु, तीन जना बेपत्ता र चार जना घाइते भएको घटना बाहेक ठूलो क्षति हुने अन्य दुर्घटनाको रिपोर्ट प्राप्त भएको छैन । नेपाल प्रहरीले यस वर्षको दशैँ सुरक्षा योजनाअन्तर्गत प्रविधिमैत्री र सक्रिय प्रहरी परिचालनमा जोड दिएको छ । सीसीटीभी, ड्रोन, तालिमप्राप्त कुकुर, सादा पोशाकका प्रहरी तथा क्विक रेस्पोन्स टिम परिचालन गरी राजमार्ग र भीडभाड हुने क्षेत्रमा सुरक्षा निगरानी बढाइएको छ । नागढुङ्गा, गजुरी, मुग्लिङ र हेटौँडालगायत स्थानमा सम्भावित सडक अवरोध हटाउन आवश्यक जनशक्ति र उपकरणसहित प्रहरी परिचालन गरिएको छ । चोरी, लुटपाट, ठगी तथा यात्रु ठगिने घटना नियन्त्रण गर्न सामुदायिक प्रहरी साझेदारी र जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गरिएका छन् । महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा लैङ्गिक र यौनिक अल्पसङ्ख्यक नागरिकको सुरक्षामा पनि विशेष ध्यान दिइएको छ ।’ प्रहरीले घर खाली गरेर यात्रामा निस्कने नागरिकलाई बहुमूल्य गरगहना र नगद बैंक लकरमा राख्न तथा आफू यात्रामा रहेको सूचना सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक नगर्न आग्रह गरेको छ । साथै, मादक तथा लागूपदार्थ सेवन गरी सवारी नचलाउन, दुई पाङ्ग्रे सवारीमा अनिवार्य हेल्मेटको फित्ता बाँध्न, जुवातास नखेल्न र सीमावर्ती क्षेत्रमा हुने अवैध ओसारपसारविरुद्ध १०० नम्बरमा गोप्य सूचना दिन समेत प्रहरीले अनुरोध गरेको छ ।
कम समय र खर्चमा घुम्न सकिने उत्कृष्ट ९ गन्तव्य
काठमाडौँ । दशैं भन्नेबित्तिकै टीका, जमरा, मान्यजनको आशीर्वाद र मीठो-मसिनो खानेकुराको झझल्को आउँछ । निरन्तरको व्यस्त दैनिकीबाट केही समय राहत पाउन र परिवार तथा साथीभाइसँग गुणस्तरीय समय बिताउन दशैंको छुट्टी उत्कृष्ट अवसर पनि हो । लामो बिदा नपाए पनि एकदेखि तीन वा साता दिनको समय निकालेर नजिकका पर्यटकीय गन्तव्य पुग्ने, नयाँ ठाउँ चिन्ने र प्रकृतिसँग रमाउने योजना बनाउन सकिन्छ । दशैंको बिदामा कहाँ घुम्न जाने भन्ने प्रश्नको उत्तर सबैका लागि एउटै हुँदैन । कसैलाई हिमालको काखमा बसेर सूर्योदय हेर्न मन पर्छ, कसैलाई ऐतिहासिक बस्तीका गल्लीमा हराउन । कोही परिवारसँग शान्त वातावरणमा समय बिताउन चाहन्छन् भने कोही पदयात्रा र साहसिक गतिविधिको अनुभव लिन । यस्तै फरक रुचि, समय र बजेटअनुसार नेपालमै घुम्न सकिने थुप्रै गन्तव्य छन् । यदि तपाईँ यो दशैंमा काठमाडौँमै हुनुहुन्छ र छोटो बिदामा घुम्ने सोच बनाउँदै हुनुहुन्छ भने उपत्यका आसपास तथा थोरै दूरीमा रहेका यी आकर्षक गन्तव्यहरू तपाईँका लागि उत्कृष्ट विकल्प हुन सक्छन् । नगरकोट काठमाडौँबाट नजिकै रहेको नगरकोट छोटो बिदामा घुम्नका लागि उपयुक्त गन्तव्य हो । काठमाडौँबाट करिब ३२ किलोमिटरको दूरीमा रहेको नगरकोट समुद्री सतहबाट करिब २ हजार १७५ मिटरको उचाइमा अवस्थित छ । नगरकोट विशेषगरी मनमोहक सूर्योदय र गणेश, लाङटाङलगायत हिमशृङ्खलाको दृश्यावलोकनका लागि प्रसिद्ध छ । यहाँबाट देखिने हिमाल, हरियाली डाँडाकाँडा र शान्त वातावरणले सहरी कोलाहलबाट केही समय टाढा रहेर रमाउन चाहनेलाई आकर्षित गर्छ । नगरकोटमा सामान्यदेखि विलासी रिसोर्टसम्मका आवास सुविधा उपलब्ध छन् । त्यसैले एक रात रिसोर्टमा बिताउने, बिहान सूर्योदयको दृश्य हेर्ने र त्यसपछि काठमाडौँ फर्किने योजना बनाउनेहरूका लागि नगरकोट उपयुक्त विकल्प हुन सक्छ । चन्द्रागिरी उपत्यका नजिकै रहेको चन्द्रगिरी पर्यटकीय गन्तव्य हो । १ दिनमै घुमेर फर्किनका लागि चन्द्रागिरि उत्तम विकल्प हुन सक्छ । यो काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिण–पश्चिममा पर्दछ । थानकोटदेखि चन्द्रगिरी डाँडाको चुचुरोसम्म २.४ किलोमिटर केबुलकार सञ्चालनमा छ । केबलकारको रोमाञ्चक यात्रा गर्दै डाँडामा पुगेर भालेश्वर महादेवको दर्शन गर्न र सिङ्गो काठमाडौँ उपत्यकाको दृश्य नियाल्न सकिन्छ । काठमाडौंबाट छोटो दुरीमा रहेकोकाले परिवार, साथीभाई वा बालबच्चा लिएर एकैदिन घुमेर वा एक रात बसेर भोलिपल्ट फर्किन मिल्ने यो ठाउँ निकै सहज छ । माथि डाँडामा आधुनिक रिर्सोट, रेस्टुरेन्ट, बालबालिकाका लागि चिल्ड्रेन पार्कको सुविधा उपलब्ध छ । सुन्दरीजल-चिसापानी काठमाडौंबाट नजिककै दुरीमा रहेको प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक महत्व र हाइकिङका लागि आकर्षक गन्तव्य सुन्दरीजल पनि हो । दशैंको छुट्टीमा पैदल हिँड्दै प्रकृतिसँग एकाकार हुन चाहनेहरूका लागि शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्ज हुँदै गरिने सुन्दरीजल-चिसापानी २ दिने ट्रेक पनि उपयुक्त छनोट बन्न सक्छ । घना जङ्गल, झरना र ताजा हवापानीले यात्रालाई रोमाञ्चक बनाउँछ । त्यहाँ नेपालको दोस्रो पुरानो सुन्दरीजल जलविद्युत केन्द्र र ऐतिहासिक ड्यामहरु अवलोकण गर्न सकिन्छ । धुलिखेल काठमाडौँबाट करिब ३० किलोमिटर पूर्वमा रहेको धुलिखेल एक सुन्दर पहाडी पर्यटकीय स्थल हो । धुलिखेलबाट अन्नपूर्ण, गणेश हिमाल, लाङटाङ, गौरीशंकर र लोत्सेलगायत करिब २० वटा हिमशृखला देख्न सकिन्छ । विहानको सूर्यदय र साँझको सूर्यास्त हेर्न सकिन्छ । यहाँ प्रसिद्ध धार्मिकस्थल नमोबुद्धसम्मको सहज हाइकिङ गर्न सकिन्छ । त्यस्तै जिपलाइनलगायतको साहसिक गतिविधिको आनान्द लिन सकिन्छ । यस्तै ऐतिहासिक नेवारी संस्कृति, पुराना गल्लीहरूको लागि यो ठाउँ प्रख्याद छ । शान्त वावातारणमा बस्न चाहनेहरुको लागि यो ठाउँ उपयुक्त छनोट हुन सक्छ । चित्लाङ मकवानपुरको चित्लाङ प्राकृतिक रूपमा सुन्दर ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र पर्यटकीय सम्पन्न पर्यटकीय स्थल हो । थोरै समय र कम खर्चमा घुम्नको लागि चित्लााङ एक उत्कृष्ट गन्तव्य हो । त्यहाँ पारिवारिक वातावरणमा अर्गानिक खाना र स्थानीय होमस्टेको आनन्द लिन सकिन्छ । त्यहाँको मूख्य आकर्षण भनेको नेपालकै पहिलो बाख्राको चीज उत्पादन केन्द्र जहाँ स्थानीय रुपमा उत्पादित अग्रानिक चीजको स्वाद लिनन सकिन्छ । त्यस्तै सातवटा ढुंगेधारा जहाँबाट तस्विर खिच्न र फ्रेस हुन सकिन्छ । त्यसबाहेक अशोक चैत्यको दर्शन गर्न सकिन्छ । चित्लाङ घुमेपछि नजिकै रहेको कुलेखानी तालमा बोटिङ गर्ने र ताजा माछाको स्वाद लिने अनुभव लिन सकिन्छ । कालिञ्चोक थोरै साहसिक र धार्मिक यात्रा रुचाउनेहरूका लागि दोलखाको कालिञ्चोक भगवती दर्शन उपयुक्त गन्तव्य हो । समुन्द्र सतहदेखि ३ हजार ८४२ मिटरको उचाईमा रहेको कालिञ्चोक भगवती मन्दिर हिन्दुहरुको पवित्र तीर्थस्थल पनि हो । त्यस्तै यहाँ कुरी बजारबाट फन्दिरको फेदीसम्म पुग्नको लागि केबुलकारको सुविधा उपलब्ध छ । जसले गर्दा बालबलिका र वृद्धवृद्धाको लागि मन्दिरसम्मको यात्रा सहज र रोमाञ्चक हुन सक्छ । कालिञ्चोकको फेदीमा रहेको कुरी बजारमा पर्यटकको लागि खर्चअनुसारको होटल तथा लजहरुको पनि व्यवस्था छ । दामन दामन काठमाडौंबाट नजिकै रहेको एक सुन्दर पर्यटकीय गन्तव्य हो । जहाँबाट संसारकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथासहित नेपालका प्रमुख हिमशृङ्खलाहरूको मनोरम दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ । समुद्री सतहबाट लगभग २ हजार ३२२ मिटरको उचाइमा रहेको यो ठाउँ व्यस्त दैनिकीबाट टाढा रहेर शान्त र चिसो वातावरणमा रमाउन चाहनेहरूका लागि उत्कृष्ट विकल्प हो । चिसो मौसम र हरियाली डाँडाहरूमा १–२ दिनको पारिवारिक भ्रमणका लागि यो निकै शान्त र रमणीय ठाउँ हो । पोखरा हवाई वा सडक दुवै मार्गको प्रयोग गरी पुग्न सकिने पोखरा २ देखि ३ दिनको बिदाका उपयुक्त गन्तव्य हो । पोखरा धेरैको रोजाईको पर्यटकीय स्थल पनि हो । अरु समयमा पनि यहाँ पर्यटकको आवतजावत भइरहकै हुन्छ । पोखराको मूख्य आकर्षण फेवाताल र तालवाराही मन्दिर हो । फेवातालमा बोटिङ र। मन्दिरको दर्शन गर्न पाइन्छ । फेवातालको पारिपटि रहेको डाँडामा रहेको बौद्ध स्तुपाबाट हिमाल र पोखरा सहरको दृश्वअवलोकण गर्न सकिन्छ । पोखरामै १५ ५१ फिट लामो महादेवको मुर्तिको दर्शन गर्न पाइन्छ । त्यस्तै विन्ध्यावासिनी मन्दिरको दर्शन, डेभिड फल्स, गुफा अवलोकनका साथै प्याराग्लाइडिङ, जिपलाइन र बञ्जी जस्ता साहसिक खेलको आनन्द पनि लिन सकिन्छ । त्यस्तै प्याराग्लाइडिङको आनान्द पनि लिन सकिन्छ । पोखरामा सामान्यदेखि लक्जरियस होटल तथा रेस्टुरेन्टहरुका रहेको छ । जसले गर्दा आफ्नो बजेटअनुसारको होटलमा बस्न सकिन्छ । बन्दीपुर बन्दीपुर तनहुँ जिल्लामा रहेको ऐतिहासिक र प्राकृतिक हिसाबले अत्यान्तै सुन्दर पर्यटकीय गन्तव्य हो । बन्दीपुरलाई ‘पहाडकी रानी’ पनि भनिन्छ । काठमाडौँ र पोखराको मध्यभागमा पर्ने हुँदा बन्दीपुर गएर पोखरा जान पनि सकिन्छ । बन्दीपुरमा नेपालकै सबैभन्दा ठूलो गुफा मानिने ’सिद्धा गुफा’ को रोमाञ्चक अवलोकन र अन्वेषण गर्न सकिन्छ । त्यस्तै यहाँका पुरानो शैलीका ढुङ्गाले छापिएका बाटोहरू, काठका कलात्मक झ्यालहरू र नेवारी तथा मगर संस्कृतिले भरिपूर्ण परम्परागत घरहरू अवलोकण गर्न सकिन्छ । त्यस्तै त्यहाँ प्याराग्लाइडिङ लगायतका साहसिक पर्यटनको समेत मज्जा लिन सकिन्छ ।
बेनी-जोमसोम-कोरला सडकमा करिब एक अर्बको क्षति
म्याग्दी । पछिल्लो मनसुनजन्य विपद्बाट चीन र भारतलाई जोड्ने बेनी–जोमसोम–कोरला सडकमा करिब रु एक अर्ब बराबरको भौतिक संरचनाहरूको क्षति पुगेको प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ । गत असोज ८ देखि ११ गतेसम्मको झरीपछि पहिरो, कालीगण्डकी नदीमा आएको बाढी र कटानका कारण क्षतविक्षत भएको उक्त सडक पुनर्निर्माणका लागि रु तीनदेखि चार अर्ब बजेट आवश्यक पर्ने बेनी–जोमसोम–कोरला सडक योजनाले जनाएको छ । आयोजना प्रमुख तेजस्वी शर्माले कालीगण्डकीको बाढीले १० ठाउँमा सडक बगाएको, भत्काएको तथा ५० ठाउँमा पहिरोले क्षति पुर्याएको बताए। 'रु ८० देखि ९० करोड क्षति भएको अनुमान गरिएको सडकलाई प्रारम्भिक मर्मत गरेर दुई हप्तामै सञ्चालनमा ल्याए पनि पुरानै अवस्थामा ल्याउन थप रु तीनदेखि चार अर्ब बजेट आवश्यक पर्ने अनुमान गरेका छौँ', उनले भने, 'पहिरो र नदी नियन्त्रणसँगै यसअघि डिबिएसडी कालोपत्र भएको सडकको म्याग्दी खण्डमा अक्सफाल्ट पिचको डिजाइनअनुसार काम गर्नुपर्ने भएको छ ।' पर्वतको मालढुङ्गादेखि म्याग्दीको बेनी हुँदै मुस्ताङको कोरला नाका जोड्ने २०२ किलोमिटर सडकमध्ये सबैभन्दा बढी म्याग्दी खण्डको ३३ किलोमिटर दूरीमा क्षति पुगेको छ । यसअघिका पहिरो र कटानको जोखिम भनिएका ठाउँका अलावा नयाँ ठाउँमा पनि कटान र पहिरो सिर्जना भएको छ । संघीय सडक सुपरिक्षवेक्षण कार्यालय पोखराका प्रमुख नरेन्द्र सुवेदीले विसं २०७३/०७४ मा सुरु भएको बेनी–जोमसोम–कोरला सडकमा हालसम्मकै धेरै क्षति भएको बताए । योजनाका संस्थापक प्रमुखसमेत रहेका सुवेदीले म्याग्दी खण्डमा हालै स्तरोन्नति भएको सडकमा धेरै क्षति पुगेको बताए। यसअघि एक घण्टा तीन मिनेट लाग्ने म्याग्दी खण्ड पार गर्न बाढी पहिरोपछि तीनदेखि चार घण्टा लाग्न थालेको छ । पर्वतको फर्से, केराबारी, लामाबगर, म्याग्दीको तिल्केनीचौर, राहुपारे, बैसरी, सिरुवारी, कुनौटा, महभिर, भिरकाटे, धिरच्याङ, रातोपानी, नौनीबगर, तातोपानी, गुइठेभिर, खामभित्ता, सुकेबगर क्षेत्रमा पहिरो र कटानले ठूलो क्षति गरेको छ । कालीगण्डकीले बगाएको पोखरेबगर सडक पुलको अस्थायी मार्ग बनाएर यातायात सञ्चालन गरिएको छ । पहिरो र कटान भएको ठाउँमा एकतर्फी गाडी चलाउन मिल्ने गरी मार्ग खोलिएको हुँदा सवारीसाधन फस्ने, जाम हुने समस्या रहेको म्याग्दी उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष सुविन श्रेष्ठले बताए । कोरला नाका जाने आउने कन्टेनर, नाकाबाट भित्रने सवारीसाधनदेखि मुस्ताङ जाने आउने पर्यटक र स्थानीयवासीको चाप धेरै हुने गरेको छ ।
