काठमाडौं । राति सुतिरहेको बेला बर्बराउने वा अचानक बोल्ने बानी धेरै मानिसमा देखिन्छ । प्रायः यस्तो हुनु सामान्य मानिन्छ र यसका लागि विशेष उपचार आवश्यक पर्दैन । तर, बारम्बार निद्रामा बोल्ने, चिच्याउने, हातखुट्टा चलाउने वा दिनभर अत्यधिक थकान महसुस हुनेजस्ता लक्षण देखिए चिकित्सकको सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ ।
सुतिरहेको बेला अनजानमै शब्द बोल्ने, वाक्य भन्ने, कसैले सोधेको प्रश्नको जवाफ दिएजस्तो गर्ने वा अस्पष्ट आवाज निकाल्ने अवस्थालाई चिकित्सकीय भाषामा ‘स्लिप टकिङ’ भनिन्छ । यसलाई ‘सोम्निलोकी’ पनि भनिन्छ । यस्तो अवस्थामा व्यक्ति ब्युँझिएपछि आफूले बोलेको कुरा सम्झन नसक्न सक्छ ।
निद्रामा बोल्नुको अर्थ हरेक पटक सपना देखिरहेको छ भन्ने हुँदैन । निद्राका विभिन्न चरणमा यस्तो हुन सक्छ । तनाव, निद्राको कमी र राति पटक–पटक निद्रा खुल्ने समस्याले पनि निद्रामा बर्बराउने बानी बढाउन सक्छन् ।
सुत्दा मस्तिष्क पूर्ण रूपमा निष्क्रिय हुँदैन । निद्राका विभिन्न चरणमा मस्तिष्कको गतिविधि परिवर्तन भइरहन्छ । यस क्रममा निद्रा र जाग्राम अवस्थाबीचको प्रक्रियासँग सम्बन्धित गतिविधि सक्रिय हुँदा व्यक्ति अनजानमै बोल्न सक्छ । निद्रामा बोल्नुलाई ‘प्यारासोम्निया’अन्तर्गतको एक व्यवहारका रूपमा लिइन्छ ।
प्यारासोम्निया भनेको सुत्ने क्रममा, निद्रामा प्रवेश गर्दा वा ब्युँझिने आसपास देखिन सक्ने असामान्य व्यवहार वा अनुभव हो । निद्रामा बोल्ने समस्या हल्का आवाज निकाल्ने, अस्पष्ट शब्द बोल्ने, हाँस्ने, फुसफुसाउनेदेखि स्पष्ट वाक्य बोल्ने वा चिच्याउनेसम्मका रूपमा देखिन सक्छ ।
अनुसन्धानअनुसार निद्रामा बोल्ने प्रक्रिया र सपनाबीचको सम्बन्धबारे अध्ययन भइरहे पनि यसका सबै पक्ष पूर्ण रूपमा बुझिसकिएको छैन । त्यसैले निद्रामा बोल्ने प्रत्येक अवस्थालाई कुनै रोगको संकेत मान्नु उचित हुँदैन ।
धेरैलाई निद्रामा बोलिरहेको व्यक्ति सपना देखिरहेको हुन्छ भन्ने लाग्न सक्छ । केही अवस्थामा सपना र निद्रामा बोल्ने प्रक्रियाबीच सम्बन्ध हुन सक्छ । तर, हरेक पटक निद्रामा बोल्नुको कारण सपना नै हो भन्ने छैन । सपना प्रायः ‘आरईएम’ निद्राको चरणमा बढी स्पष्ट र जीवन्त हुन्छन् । तर, निद्रामा बोल्ने समस्या आरईएमसँगै ‘नन–आरईएम’ निद्राको चरणमा पनि देखिन सक्छ ।
त्यसैले सपना सम्झना नभए पनि व्यक्ति निद्रामा बोल्न सक्छ । निद्रामा बोल्दा कसैले अस्पष्ट आवाज निकाल्न सक्छ भने कसैले स्पष्ट शब्द, वाक्य वा चिच्याएको आवाज निकाल्न सक्छ । यसको स्वरूप व्यक्तिअनुसार फरक हुन सक्छ । त्यसैगरी, निद्रामा बोलेका कुरालाई व्यक्तिको लुकेको सोच, गोप्य कुरा वा वास्तविक मनसायको प्रमाणका रूपमा लिनु हुँदैन ।
दिनभरको चिन्ता, कामको दबाब, पारिवारिक समस्या वा कुनै घटनाबारे लगातार सोचिरहने बानीले निद्राको गुणस्तरमा असर पार्न सक्छ । तनावका कारण कतिपय मानिसलाई निदाउन कठिन हुने, राति पटक–पटक निद्रा खुल्ने वा बेचैन सपना देख्ने समस्या हुन्छ । निद्रा बारम्बार बाधित हुँदा केही व्यक्तिमा निद्रामा बोल्ने समस्या पनि बढ्न सक्छ । यद्यपि, तनाव र चिन्ता नै निद्रामा बोल्नुको कारण हो भन्ने निश्चित हुँदैन । तनाव बढेसँगै यस्तो समस्या पनि बढेको देखिए त्यसबीच सम्बन्ध हुन सक्छ । तर, निद्रामा बर्बराउने एउटै लक्षणका आधारमा चिन्तासम्बन्धी मानसिक रोग भएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन ।
धेरैजसो अवस्थामा निद्रामा बोल्ने समस्या हानिकारक हुँदैन । तर, पहिले यस्तो समस्या नभएको व्यक्तिमा वयस्क अवस्थामा अचानक निद्रामा बोल्ने समस्या सुरु भएर नियमित रूपमा दोहोरिन थालेमा चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्छ । निद्रामा जोडले चिच्याउने, हातखुट्टा चलाउने, हिर्काउने वा सपना देखिरहेको जस्तै गरी शरीर चलाउने लक्षण देखिए पनि विशेष ध्यान दिनुपर्छ । निद्रामा बेचैन हुने, डराएर ब्युँझिने वा बिहान उठ्दा पर्याप्त आराम नभएको महसुस हुने समस्या पनि देखिए जाँच गराउनु उपयुक्त हुन्छ ।
पर्याप्त समय सुते पनि दिनभर थकान महसुस हुने, आलस्य लाग्ने वा निद्रा लागिरहने समस्या भए निद्राको गुणस्तरमा असर परेको हुन सक्छ । त्यसैगरी, ठूलो स्वरमा घुर्ने, सुतिरहेको बेला सास रोकिएजस्तो हुने वा हावाका लागि हतारिँदै ब्युँझिने लक्षण देखिए चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ । यस्ता लक्षण निद्रामा सास फेर्नेसम्बन्धी समस्यासँग पनि सम्बन्धित हुन सक्छन् ।
यी लक्षण देखिँदैमा गम्भीर रोग नै भएको भन्ने हुँदैन । तर, अन्य निद्रासम्बन्धी समस्या छ कि छैन भनेर जाँच गर्नुपर्ने संकेत हुन सक्छन् । चिकित्सकले लक्षण, औषधिको प्रयोग, निद्राको बानी र स्वास्थ्यसम्बन्धी इतिहासका आधारमा आवश्यक परीक्षण तय गर्न सक्छन् ।
निद्रामा बर्बराउने समस्या कम गर्न नियमित समयमा सुत्ने र उठ्ने बानी बसाल्नु, पर्याप्त निद्रा लिनु तथा सुत्नुअघि तनाव कम गर्ने गतिविधि अपनाउनु उपयोगी हुन सक्छ । सुत्ने कोठालाई शान्त र आरामदायी बनाउने तथा निद्रामा बाधा पुर्याउने बानी कम गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ । समग्रमा, निद्रामा बर्बराउनु प्रायः सामान्य व्यवहार हो । तर, यो बारम्बार दोहोरिने, निद्राको गुणस्तर बिगार्ने वा चिच्याउने, असामान्य शारीरिक गतिविधि र सास फेर्न कठिनाइजस्ता लक्षणसँगै देखिने भए बेवास्ता गर्नु हुँदैन । यस्तो अवस्थामा चिकित्सकसँग परामर्श लिनु उचित हुन्छ ।
