बैतडी । सोमबार बिहानैदेखि मन्दिर परिसरमा भक्तजनको चहलपहल थियो । कसैका हातमा पूजासामग्री थिए भने कोही देवीको दर्शन गर्न लामबद्ध थिए । कतिपय वर्षौँअघि गरेको भाकल पूरा गर्न मन्दिर पुगेका थिए ।
ढोलदमाहाको आवाज, जात्राको रौनक र देवीप्रतिको अटुट विश्वासले बैतडीको दशरथचन्द नगरपालिका–२, देहीमाण्डौँस्थित निङ्गलाशैनी भगवती मन्दिर र पुर्चौडी नगरपालिका–९ स्थित डिलासैनी भगवती मन्दिरको वातावरण भक्तिमय बनेको थियो ।
शरदीय नवरात्रको महाष्टमीका अवसरमा सुदूरपश्चिमका यी प्रसिद्ध शक्तिपीठमा पूजा, आराधना र जात्रासँगै ठूलो संख्यामा पशुबलि दिइयो । देवीको दर्शन गर्न बैतडीसहित आसपासका जिल्लाबाट मात्र नभई सीमावर्ती भारतीय क्षेत्रबाट समेत भक्तजन पुगेका थिए ।
यी जात्रा केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैनन् । धेरैका लागि पुस्तौँदेखि चलिआएको परम्परासँग जोडिने, मनोकामना पूरा भएको खुसी साट्ने र परिवारको सुख, शान्ति तथा समृद्धिको कामना गर्ने अवसर पनि हुन् ।
निङ्गलाशैनी भगवती मन्दिरका भण्डारे चक्रबहादुर बोहराका अनुसार यस वर्ष महाष्टमीका अवसरमा मन्दिरमा ३४६ राँगा र २५० भन्दा बढी बोकाको बलि दिइयो । नजिकैको पुर्चौडी नगरपालिका–९ स्थित डिलासैनी भगवती मन्दिरमा पनि नौ राँगाको बलि दिइएको थियो ।
निङ्गलाशैनीमा जात्रा सम्पन्न भएको भोलिपल्ट डिलासैनीमा जात्रा लागेको थियो । दुवै मन्दिरमा दिइएको बलिको संख्याले यस क्षेत्रको धार्मिक परम्परा र त्यसप्रतिको जनविश्वासको व्यापकता देखाउँछ ।
महासप्तमीदेखि महाष्टमीसम्मको परम्परा
निङ्गलाशैनी भगवती मन्दिरमा घटस्थापनादेखि नै नित्य पूजा र आराधना हुँदै आएको छ । तर महासप्तमी र महाष्टमीका दिन मन्दिरको धार्मिक गतिविधिले विशेष रूप लिन्छ ।
भण्डारे बोहराका अनुसार महासप्तमीका दिन बलिका लागि राँगाहरू बाँध्ने र महाष्टमीका दिन बलि दिने परम्परा छ । हरेक वर्ष शरदीय नवरात्रमा यी दुई दिन मन्दिरमा ठूलो जात्रा लाग्ने गर्छ ।
जात्राका अवसरमा भक्तजनको उल्लेख्य उपस्थिति हुन्छ । देवीको दर्शन, पूजाआजा, भाकल र परम्परागत धार्मिक अनुष्ठानले मन्दिर क्षेत्रलाई विशेष बनाउँछन् । नेपालका विभिन्न स्थानबाट आउने भक्तजनसँगै सीमावर्ती भारतबाट समेत श्रद्धालुहरू यहाँ पुग्ने गरेको बोहरा बताउँछन् ।
निङ्गलाशैनी भगवतीप्रतिको आस्था कुनै एक दिनमा मात्र सीमित छैन । वर्षभरि नै श्रद्धालुहरू मन्दिर पुग्ने गरे पनि विशेष जात्राका अवसरमा धार्मिक गतिविधि थप व्यापक हुने गर्छ ।
किन दिइन्छ पशुबलि ?
निङ्गलाशैनी र डिलासैनी भगवती मन्दिरमा पशुबलि दिने परम्पराको केन्द्रमा धार्मिक आस्था, पुस्तौँदेखि चलिआएको चलन र भक्तजनले गर्ने भाकल छन् ।
धेरै भक्तजन देवीसँग रोगव्याधि हटोस्, परिवारमा सुख–शान्ति कायम होस्, सङ्कटबाट मुक्ति मिलोस् र मनोकामना पूरा होस् भनेर प्रार्थना गर्छन् । आफूले गरेको भाकल पूरा भएपछि राँगा वा बोका चढाउने परम्परा रहिआएको छ ।
स्थानीय धार्मिक विश्वासमा भगवतीलाई शक्तिस्वरूपा देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ । देवीको रक्षा र आशीर्वाद प्राप्त गर्ने कामनासँग पशुबलिको परम्परा जोडिएको छ । भक्तजनले यसलाई आफ्नो भाकल पूरा गर्ने र देवीप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने माध्यमका रूपमा लिने गरेका छन् ।
यद्यपि, सबै भक्तजनको पूजा गर्ने तरिका र धार्मिक बुझाइ एउटै हुँदैन । कसैले बलिसहित पूजा गर्छन् भने कसैले फूल, अक्षता, फलफूल र अन्य पूजासामग्री चढाएर श्रद्धा व्यक्त गर्छन् । मन्दिरमा प्रचलित अभ्यासले स्थानीय समाजमा आस्थाका विविध रूप रहेको पनि देखाउँछ ।
वर्षमा चार पटक जात्रा, दुई अवसरमा बलि
निङ्गलाशैनी र डिलासैनी भगवती मन्दिरमा वर्षमा चार पटक जात्रा लाग्ने परम्परा छ । असोजको महाष्टमी र चैत्राष्टमीमा बलिसहित जात्रा मनाइन्छ ।
त्यस्तै, मंसिर शुक्ल पूर्णिमा अर्थात् धान्य पूर्णिमा र भाद्र शुक्ल चतुर्दशी अर्थात् अनन्त चतुर्दशीका दिन पनि मन्दिरमा जात्रा लाग्छ । तर यी दुई अवसरमा भने पशुबलि दिने चलन नरहेको निङ्गलाशैनी भगवती धार्मिक सेवा समितिले जनाएको छ ।
यसले मन्दिरको धार्मिक परम्परा पशुबलिमा मात्र सीमित नरहेको देखाउँछ । विभिन्न तिथि, पर्व र अनुष्ठानमार्फत देवीको पूजा तथा सामूहिक धार्मिक सहभागिता निरन्तर अघि बढिरहेको छ ।
चैत्राष्टमीमा पनि बलिसहित जात्रा लाग्ने भएकाले निङ्गलाशैनीमा वर्षका दुई मुख्य अवसरमा ठूलो धार्मिक जमघट हुने गर्छ । यी अवसरमा टाढाटाढाबाट आउने भक्तजनका कारण मन्दिर क्षेत्रमा चहलपहल बढ्छ ।
धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचान
बैतडीका निङ्गलाशैनी र डिलासैनी भगवती मन्दिर स्थानीय धार्मिक आस्थाका केन्द्र मात्र होइनन्, क्षेत्रको सांस्कृतिक पहिचानसँग पनि जोडिएका छन् ।
जात्रा र पूजाका अवसरमा एकै ठाउँमा भेला हुने मानिसहरूले धार्मिक तथा सामाजिक सम्बन्धलाई निरन्तरता दिन्छन् । पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको परम्पराले स्थानीय समाजको सामूहिक स्मृतिमा समेत महत्त्वपूर्ण स्थान बनाएको छ ।
तर पशुबलिको विषय धार्मिक आस्था र परम्परासँगै पशुकल्याणसम्बन्धी बहससँग पनि जोडिन्छ । धार्मिक समुदायका लागि यो पुस्तौँदेखि चल्दै आएको अनुष्ठान हो भने बदलिँदो सामाजिक परिवेशमा यसबारे फरक दृष्टिकोण पनि पाइन्छन् । यस्तो विषयलाई बुझ्दा धार्मिक आस्था, स्थानीय परम्परा र पशुकल्याणसँग सम्बन्धित विभिन्न पक्षलाई तथ्यका आधारमा सम्मानपूर्वक हेर्न आवश्यक हुन्छ ।
निङ्गलाशैनीमा महाष्टमीका दिन दिइएका ३४६ राँगा र २५० भन्दा बढी बोकाको बलि तथा डिलासैनीमा दिइएका नौ राँगाको बलिले यस क्षेत्रको धार्मिक परम्पराको व्यापकता देखाउँछ । तर यो परम्पराको अर्थ बलिको संख्या गन्नुमा मात्र सीमित छैन । यससँग भक्तजनका व्यक्तिगत विश्वास, पूरा भएका भाकल, परिवारको सुख–समृद्धिसँग जोडिएका कामना र समुदायको सांस्कृतिक निरन्तरता गाँसिएका छन् ।
महाष्टमीको जात्रा सकिएपछि भक्तजन आआफ्नो गन्तव्यतर्फ फर्किन्छन् । मन्दिरमा नियमित पूजा र आराधना चलिरहन्छ । तर देवीप्रतिको विश्वास, पुस्तौँदेखि चलिआएको परम्परा र अर्को जात्राको प्रतीक्षा स्थानीय धार्मिक जीवनको हिस्सा बनिरहन्छ ।
