बसमा घर जाँदै हुनुहुन्छ ? यी हुन् ध्यान दिनैपर्ने ५ कुरा

काठमाडौं । काठमाडौंलगायत देशका ठूला सहरबाट दशैं मनाउन गाउँघर फर्किने यात्रुको चहलपहल बढेसँगै सार्वजनिक यातायातमा यात्रुको चाप बढिरहेको छ । कात्तिक ४ गते परेको दशैं मनाउन सर्वसाधारणहरु धमाधम बसपार्क पुगिरहेका छन् । 

वर्षभरि काम, अध्ययन र व्यवसायका लागि घरबाहिर रहेकाहरू दशैंमा परिवारसँग भेटघाट गर्न लामो यात्रा तय गर्छन् । यही समयमा बस टिकट पाउन कठिन हुने, यात्रुको चाप बढ्ने, तोकिएकोभन्दा बढी भाडा असुल्ने, क्षमताभन्दा बढी यात्रु राख्ने र लामो दूरीका यात्रामा लापरबाही हुने जोखिम पनि रहन्छ ।

दशैंको यात्रा कतिपयका लागि रमाइलो र उत्साहपूर्ण हुन्छ भने कतिपयका लागि घण्टौंको थकान, जाम, असुविधा र जोखिमपूर्ण सडकको सामना पनि हो । त्यसैले घर पुग्ने हतारमा यात्राको तयारी, आफ्नो अधिकार र सुरक्षाका आधारभूत विषयहरु बेवास्ता गर्नु हुँदैन । 

बसमा चढ्नुअघि टिकट र भाडा जाँच गर्नेदेखि यात्राका क्रममा चालकको व्यवहारमा ध्यान दिने, बसमा आफूसँगै बसेको व्यक्तिको बानी व्यवहार बारे सचेत रहेन, व्यक्तिगत सामान सुरक्षित राख्ने र आपत्कालीन अवस्थामा के गर्ने भन्ने कुरा थाहा पाउनु आवश्यक हुन्छ । दशैंमा बस चढेर घर जाँदै हुनुहुन्छ भने यी पाँच कुरा बुझेर मात्रै यात्रा सुरु गर्नुहोस् । 

भाडा, गन्तव्य र टिकट जाँच 

दशैंमा सार्वजनिक यातायातमा यात्रुको चाप बढ्दा टिकट व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण बन्छ । अन्तिम समयमा टिकट खोज्ने यात्रुहरू हतारमा टिकट काट्न बाध्य हुन्छन् । यही परिस्थितिमा कतिपयले बढी मूल्य तिर्नुपर्ने वा आफूले खोजेको सेवा नपाउने जोखिम रहन्छ ।

त्यसैले सकेसम्म यात्रा गर्ने मिति र समय निश्चित भएपछि आधिकारिक टिकट काउन्टर वा यातायात कम्पनीको विश्वसनीय अनलाइन माध्यमबाट टिकट लिनुहोस् । टिकट काटेपछि त्यसमा उल्लेख गरिएको गन्तव्य, यात्रा मिति, प्रस्थान समय, सिट नम्बर र भाडा जाँच गर्नुहोस् र टिकटमा उल्लेख भएको विवरण आफूले बुक गरेको यात्रासँग मेल खान्छ कि खाँदैन भन्ने कुरा पनि सुनिश्चित गर्नुहोस् । 

यात्राका लागि टिकट काटिसकेपछि त्यसको फोटो मोबाइलमा राख्नुहोस् वा टिकट सुरक्षित राख्नुहोस् । अनलाइनबाट टिकट काटेको भए भुक्तानी सफल भएको पुष्टि र बुकिङ विवरण सुरक्षित राख्नुहोस् । यसले टिकट हराएमा वा यात्रासम्बन्धी विवाद उत्पन्न भएमा प्रमाणका रूपमा हेर्न सकिन्छ । 

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, तोकिएको भाडाभन्दा बढी रकम मागिएको अवस्थामा त्यसलाई सामान्य ठानेर स्वीकार नगर्नुहोस् । आफ्नो रुट र सवारीको वर्गअनुसार लागू हुने आधिकारिक भाडादर बुझ्नुहोस् । अतिरिक्त शुल्क लिइएको भए त्यसको कारण र रसिद माग्नुहोस् । समस्या समाधान नभएमा यातायात व्यवस्था विभाग, सम्बन्धित यातायात कार्यालय वा ट्राफिक प्रहरीसमक्ष गुनासो गर्न सकिन्छ । अपरिचित व्यक्ति वा अनधिकृत बिचौलियामार्फत टिकट किन्दा ठगीमा पर्ने जोखिम पनि हुन्छ । त्यसैले टिकटको आधिकारिकता पुष्टि नगरी पैसा नदिनुहोस् ।

बसको अवस्था, चालकको व्यवहार 

दशैंको यात्रामा समयमै घर पुग्ने चाहना स्वाभाविक हो । तर, घर पुग्ने हतारमा चालकलाई तीव्र गतिमा बस चलाउन दबाब दिनु वा असुरक्षित तरिकाले यात्रा गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ । सडक दुर्घटनाको जोखिम कम गर्न यात्रु आफैं पनि सचेत हुनुपर्छ । बसमा चढेपछि सम्भव भएसम्म सवारीको सामान्य अवस्था र सुरक्षा व्यवस्थामा ध्यान दिनुहोस् । बसको ढोका, सिट, झ्याल र आकस्मिक अवस्थामा बाहिर निस्कन प्रयोग गरिने बाटोमा समस्या छ कि छैन हेर्नुहोस् । लामो दूरीको यात्रामा सुरक्षा पेटी उपलब्ध भए प्रयोग गर्नुहोस् । बसको छतमा यात्रु राखिएको, क्षमताभन्दा बढी यात्रु कोचिएको वा सामानले आकस्मिक निकास अवरुद्ध गरेको देखिएमा त्यसलाई सामान्य रूपमा नलिनुहोस् । 

अहिले केही सवारी चालकले बढी कमाइ गर्ने लोभका साथ गाडी तीव्र गतिमा चलाउने सम्भावना रहन्छ । फर्किँदा रित्तै फर्किनुपर्ने र अर्को यात्रा तय गर्नुपर्ने भएकाले कतिपय चालकले तीव्र गतिमा सवारी गुडाउने गर्दछन् । यस्तो अवस्थामा चालकलाई कम गतिमा गुडाउन आग्रह गर्नुहोस् । 

चालकले अत्यधिक तीव्र गतिमा बस चलाएको, जोखिमपूर्ण तरिकाले ओभरटेक गरेको, मोबाइल चलाउँदै सवारी हाँकेको वा थकानका कारण नियन्त्रण गुमाउन सक्ने अवस्था देखिएको छ भने त्यसबारे सहचालक वा यातायात कम्पनीलाई जानकारी दिनुहोस् । गम्भीर जोखिम भएमा ट्राफिक प्रहरीलाई खबर गर्नुहोस् । 

लामो दूरीको यात्रा गर्दा चालकले पर्याप्त आराम पाएको छ कि छैन भन्ने कुरा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यात्रु छिटो पुग्न चाहन्छन् भन्दैमा चालकलाई लगातार घण्टौं सवारी चलाउन बाध्य पार्नु हुँदैन । चालकले आवश्यक विश्राम लिनु यात्रु सुरक्षाकै एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो र 

पहाडी सडक, साँघुरा मोड, नदी किनारका सडक र वर्षाका कारण क्षति पुगेका मार्गमा विशेष सतर्कता आवश्यक हुन्छ । सडकमा पहिरो, बाढी, भासिएको भाग वा अवरोधको सूचना प्राप्त भएमा त्यसलाई बेवास्ता नगर्नुहोस् । यात्रा सुरु गर्नुअघि सम्भव भएसम्म आफ्नो गन्तव्यसम्मको सडक अवस्था बुझ्नुहोस् । 

दुर्घटना देखेमा वा बस असुरक्षित अवस्थामा सञ्चालन भइरहेको पाइएमा त्यसको विवरण टिपेर सम्बन्धित निकायलाई जानकारी दिन सकिन्छ । तर चलिरहेको बसमा चालकसँग विवाद गर्ने वा चालकको ध्यान भंग हुने गरी व्यवहार गर्ने काम नगर्नुहोस् । 

सामान, पैसा, मोबाइल र व्यक्तिगत कागजातको सुरक्षा

दशैंमा घर फर्किने यात्रुहरूले उपहार, लत्ताकपडा, खाद्यान्न, नगद र अन्य सामान साथमा बोकेका हुन्छन् । बसपार्क, टिकट काउन्टर, भीडभाड भएका स्थान र बस चढ्ने-ओर्लने समयमा सामान हराउने वा चोरी हुने जोखिम रहन्छ । त्यसैले यात्रा सुरु गर्नुअघि नै सामान व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुहोस् । 

नगद पैसा, मोबाइल फोन, एटीएम कार्ड, नागरिकता, राहदानी, टिकट र अन्य महत्त्वपूर्ण कागजात एउटै झोलामा नराख्नु राम्रो हुन्छ । आवश्यक कागजात र पैसा सजिलै हराउन सक्ने बाहिरी खल्तीमा नराख्नुहोस् । मोबाइल र पर्स सुरक्षित रहने गरी शरीरसँग नजिक राख्नुहोस् । 

बसको डिक्कीमा राखिने झोलामा आफ्नो नाम र सम्पर्क नम्बर लेख्नुहोस् । झोला राख्दा आफ्नो सामानको पहिचान गर्न सकिने विवरण याद गर्नुहोस् । महत्त्वपूर्ण वा महँगो सामान डिक्कीमा राख्नुभन्दा आफूसँगै सुरक्षित राख्नु उपयुक्त हुन्छ । तर आकस्मिक अवस्थामा बाहिर निस्कन बाधा पुग्ने गरी ठूलो झोला सिट वा बाटोमा नराख्नुहोस् । 

यात्राका क्रममा अपरिचित व्यक्तिले सामान हेर्न, मोबाइल प्रयोग गर्न वा पैसा साट्न आग्रह गरेमा सावधानी अपनाउनुहोस् । अपरिचित व्यक्तिले दिएको खानेकुरा वा पेय पदार्थ खाँदा पनि सतर्क रहनुहोस् । कसैले तपाईंको विश्वास जितेर बैंकको ओटीपी, पासवर्ड, पिन वा मोबाइलमा आएको गोप्य कोड मागेमा नदिनुहोस् । 

सामाजिक सञ्जालमा यात्रा सुरु गरेको जानकारी राख्दा घर लामो समय खाली रहने अवस्था सार्वजनिक हुन सक्छ । त्यसैले घरमा कोही नहुने वा घरको सुरक्षासँग सम्बन्धित संवेदनशील विवरण खुला रूपमा सार्वजनिक नगर्नुहोस् । घरबाट निस्कनुअघि ढोका, झ्याल र आवश्यक विद्युतीय उपकरण जाँच गर्नुहोस् ।

यदि सामान हरायो भने बस कम्पनी, बसपार्क व्यवस्थापन वा सम्बन्धित प्रहरी कार्यालयलाई तुरुन्त जानकारी दिनुहोस् एटीएम कार्ड वा मोबाइल हराएमा सम्बन्धित सेवा प्रदायक वा बैंकमा सम्पर्क गरेर आवश्यक सुरक्षा उपाय अपनाउनुहोस् । 

स्वास्थ्य र खानपिन 

दशैंको समयमा घर जाने यात्रामध्ये धेरै यात्रा लामो दूरीका हुन्छन् । कतिपय यात्रुले १२÷१४ घण्टा वा त्योभन्दा बढी समय बसमै बिताउनुपर्ने हुन सक्छ । सडकको अवस्था, जाम, मौसम र सवारीको चापका कारण यात्रा निर्धारित समयभन्दा लामो पनि हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा स्वास्थ्य र आरामको तयारी नगर्दा यात्रा थप कठिन बन्न सक्छ ।

यात्रामा आवश्यक पर्ने नियमित औषधि, पानी, हल्का खानेकुरा, व्यक्तिगत सरसफाइका सामग्री र प्राथमिक उपचारका आधारभूत सामग्री साथमा राख्नुहोस् । नियमित औषधि सेवन गर्ने व्यक्ति, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला, बालबालिका वा विशेष हेरचाह आवश्यक पर्ने यात्रु छन् भने उनीहरूको आवश्यकताअनुसार तयारी गर्नुहोस् । 

यात्राका क्रममा सुरक्षित खानेपानी पिउनुहोस् । लामो समयसम्म भोकै नबस्नुहोस् र धेरै गह्रौँ खाना खाएर तुरुन्त यात्रा गर्दा असहज हुन सक्छ भन्ने कुरा पनि ध्यान दिनुहोस् । सम्भव भएसम्म बस रोकिने सुरक्षित स्थानमा शौचालय प्रयोग गर्ने, हात सफा गर्ने र केही समय शरीर चलाउने गर्नुहोस् । बस रोकिएको बेला धेरै बाहिर–भित्र गर्ने काम नगर्नुहोस् । 

बसमा वाकवाकी लाग्ने वा बान्ता हुने समस्या छ भने यात्रा सुरु गर्नुअघि नै त्यसअनुसार तयारी गर्नुहोस् । आवश्यक औषधि प्रयोग गर्नेबारे स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिन सकिन्छ । यात्राका क्रममा अस्वस्थ महसुस भएमा सहचालकलाई जानकारी दिनुहोस् र आवश्यक परे स्वास्थ्य सहायता लिनुहोस् । 

बालबालिकासँग यात्रा गर्दा उनीहरूलाई बसभित्र सुरक्षित राख्नुहोस् । उनीहरूलाई झ्यालबाट टाउको वा हात बाहिर निकाल्न नदिनुहोस् । सवारी रोकिएको अवस्थामा पनि सडकतर्फ अचानक दौडिन नदिनुहोस् । ज्येष्ठ नागरिकलाई चढ्न र ओर्लन सहयोग गर्नुहोस् । 

रातको यात्रा गर्दा सम्भव भएसम्म आफ्नो गन्तव्य र बस रोकिने स्थानबारे परिवारलाई जानकारी दिइरहनुहोस् । निद्रा लागे पनि आफ्नो सामान र महत्त्वपूर्ण कागजात सुरक्षित छन् भन्ने कुरामा ध्यान दिनुहोस् । यदि बस दुर्घटनामा परेमा वा कसैलाई गम्भीर स्वास्थ्य समस्या देखिएमा पहिले आफ्नो सुरक्षा सुनिश्चित गर्दै चालक, सहचालक वा उद्धारकर्मीलाई जानकारी दिनुहोस् । गम्भीर चोटपटक वा स्वास्थ्य समस्या भएमा स्वास्थ्यकर्मीको सहायता लिनुहोस् । 

तस्बिर : एआईको सहयोगमा । 

आपत्कालीन नम्बर 

यात्रा सामान्य अवस्थामा सम्पन्न होस् भन्ने सबैको चाहना हुन्छ । तर, दुर्घटना, बस बिग्रिने समस्या, सामान हराउने, दुर्व्यवहार, ठगी वा अन्य आपत्कालीन अवस्था अप्रत्याशित रूपमा आउन सक्छन् । यस्तो अवस्थामा कहाँ सम्पर्क गर्ने भन्ने कुरा पहिल्यै थाहा भएमा समस्या समाधान गर्न सजिलो हुन्छ ।

नेपाल प्रहरीको आपत्कालीन नम्बर १०० आफ्नो मोबाइलमा सुरक्षित राख्नुहोस् । यात्रा सुरु गर्नुअघि बस कम्पनीको नाम, बस नम्बर, टिकटको विवरण र चालक वा सहचालकको सम्पर्क नम्बर उपलब्ध भए सुरक्षित राख्नुहोस् । आफ्नो परिवार वा नजिकका व्यक्तिलाई बसको नम्बर, प्रस्थान समय, गन्तव्य र अनुमानित आगमन समय जानकारी दिनुहोस् । 

बस दुर्घटना, यात्रुमाथि दुर्व्यवहार वा तत्काल प्रहरी सहायता आवश्यक पर्ने अवस्था आएमा प्रहरीलाई खबर गर्नुहोस् । सवारीको असुरक्षित सञ्चालन वा ट्राफिक नियम उल्लङ्घन भएको देखिएमा ट्राफिक प्रहरीलाई जानकारी दिन सकिन्छ । टिकट, भाडा वा यातायात सेवासम्बन्धी गुनासोका लागि सम्बन्धित यातायात कम्पनी, टिकट काउन्टर वा सम्बन्धित सरकारी निकायसँग सम्पर्क गर्नुहोस् । 

गुनासो गर्दा सकेसम्म स्पष्ट विवरण दिनुहोस् । बसको नम्बर, रुट, यात्रा मिति, टिकट, भुक्तानीको प्रमाण, रसिद र घटनासँग सम्बन्धित अन्य विवरण सुरक्षित राख्नुहोस् । आवश्यक परे घटनाको फोटो वा भिडियो प्रमाणका रूपमा उपयोगी हुन सक्छ, तर त्यसका लागि आफ्नो वा अरूको सुरक्षा जोखिममा नपार्नुहोस् ।  यात्राका क्रममा आफूलाई असुरक्षित महसुस भएमा त्यसबारे आवाज उठाउनु तपाईंको अधिकार हो । बढी भाडा असुल्ने, टिकटअनुसार सेवा नदिने, दुर्व्यवहार गर्ने वा जोखिमपूर्ण अवस्थामा यात्रा गर्न बाध्य पार्ने व्यवहारलाई सामान्य ठानेर सहनुपर्दैन । 

आपत्कालीन अवस्थामा सामाजिक सञ्जालमा मात्रै जानकारी राखेर नबस्नुहोस् । तत्काल उद्धार वा सुरक्षा आवश्यक भए सम्बन्धित निकायमा सीधै सम्पर्क गर्नुहोस् । 

तपाईंको यात्रा सुखद, सुरक्षित र मंगलमय बनोस् । दशैंको शुभकामना - विकासन्युज परिवार ।