एआईमा ‘नियन्त्रणको हानि’ बाट बच्न नियमन गर्न विशेषज्ञको आग्रह
काठमाडौं । विश्वका नेताहरू पेरिसमा प्रविधिसम्बन्धी शिखर सम्मेलनका लागि भेला भइरहेका बेला विश्वभरका विज्ञहरूले एआईलाई मानव नियन्त्रणबाट बाहिर जान नदिन थप नियमन गर्न आह्वान गरेका छन् । भारतसँग सोमबार र मङ्गलबारको सम्मेलनको सह–आयोजना गरिरहेको फ्रान्सले सन् २०२३ मा बेलायतको ब्लेचले पार्क र सन् २०२४ मा कोरियाको राजधानी सियोलमा भएका बैठकहरूमा जस्तै सुरक्षा चिन्तालाई अगाडि र केन्द्रमा राख्नुको साटो सन् २०२५ मा एआई ‘एक्सन’ लाई उजागर गर्ने निर्णय गरेको छ। सरकार, व्यवसाय र अन्य सेवाग्राहीको लागि एआईको लागि विश्वव्यापी नियमनको पक्षमा बाहिर आउन र बाध्यकारी नियमहरू सेट नगरी स्थिरतामा प्रतिबद्धता जनाउनुपर्ने फ्रान्सको दृष्टिकोण रहेको छ । ‘हामी जोखिमका बारेमा मात्र कुरा गरेर समय बिताउन चाहँदैनौं। राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोँका लागि एआई दूत एनी बोवेरोटले भने, ‘त्यहाँ धेरै वास्तविक अवसर र पक्ष पनि छन्।’ अमेरिकास्थित फ्युचर अफ लाइफ इन्स्टिच्युटका प्रमुख म्याक्स टेगमार्कले एएफपीसँग कुरा गर्दै फ्रान्सले कदम चाल्ने मौका गुमाउन नहुने बताएका छन् । ‘फ्रान्स अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको एक अद्भुत अग्रणी भएको छ र वास्तवमा बाँकी विश्वको नेतृत्व गर्ने अवसर छ,’ एमआईटीका एक अधिकारीले भने । पेरिस शिखर सम्मेलनमा एआईजन्य चुनौतीको सामना गर्न सडकको धुलो उठाउन ठूलो काँटा दिइएको छ समाधान यसैबाट निकाल्नुपर्छ । ‘सम्झौतालाई खतरामा पार्न सक्छ’ टेगमार्कको इन्स्टिच्युटले ग्लोबल रिस्क एन्ड एआई सेफ्टी प्रिपेयर्डनेस ९ग्रास्प० नामक प्लेटफर्मको आइतबारको शुभारम्भलाई समर्थन गरेको छ जसको उद्देश्य एआईसँग सम्बन्धित प्रमुख जोखिमहरू र विश्वभर विकसित भइरहेको समाधानहरूको नक्साङ्कन गर्नु हो । ग्रास्पका संयोजक साइरस होडेसले भने, ‘हामीले यी जोखिमहरूको जवाफको लागि लगभग ३०० उपकरण र प्रविधिहरू पहिचान गरेका छौँ ।’ सर्वेक्षणको नतिजा प्रमुख युरोपेली अर्थव्यवस्था, जापान, दक्षिण कोरिया र संयुक्त राज्य अमेरिकासहित लगभग ३० राष्ट्रहरूको समूह ओईसीडी समूह र ‘ग्लोबल पार्टनरशिप अन आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (जीपीएआई)’ का सदस्यहरूलाई हस्तान्तरण गरिनेछ । उनीहरू आइतबारदेखि पेरिसमा भेला भई छलफलमा जुटेका हुन् । गत साता ९६ जना विज्ञले सङ्कलन गरेको र ३० देश, संयुक्त राष्ट्रसङ्घ, युरोपेली सङ्घ र ओईसीडीको सहयोगमा बिहीबार पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय एआई सुरक्षा प्रतिवेदन पनि प्रस्तुत गरिएको थियो । कागजातमा उल्लेखित जोखिमहरू परिचितदेखि अनलाइन नक्कली सामग्रीजस्ता अझ बढी खतरनाकसम्म छन् । रिपोर्टका संयोजक तथा प्रख्यात कम्प्युटर वैज्ञानिक योशुआ बेन्जियोले एएफपीसँग भने, ‘जैविक आक्रमण वा साइबर आक्रमणजस्ता थप जोखिमका प्रमाणहरू निरन्तर देखा परिरहेका छन् ।’ दीर्घकालमा, सन् २०१८ को ट्युरिङ्ग पुरस्कार विजेता बेन्जियोले एआई प्रणालीहरूमा मानवद्वारा सम्भावित ‘नियन्त्रणको हानि’ को डर छ र यो सम्भावित रूपमा ‘बाँच्नको लागि उनीहरूको आफ्नै इच्छा’ द्वारा प्रेरित छ। ‘धेरै मानिसहरूले छ वर्ष पहिल च्याटजिपिटी–४ को स्तरमा भाषामा महारत हासिल गर्नुे ‘विज्ञानको कथा’ हो भन्ने सोचेका थिए तर यो भयो,’ टेगमार्कले ओपनएआईको च्याटबोटलाई उद्धृत गर्दै भने । ‘अहिले सबैभन्दा ठूलो समस्या भनेको सत्तामा रहेका धेरै मानिसहरूले अझै पनि एआईजन्य चुनौतिलाई नबुझ्नु हो हामी यसलाई कसरी नियन्त्रण गर्ने भनेर पत्ता लगाउने भन्दा ‘आर्टिफिसियल जनरल इन्टेलिजेन्स (एजिआई)’ निर्माण गर्न लागि परेका छौँ । रासस
क्रिप्टोकरेन्सीमा रिप्पल र डगकोइनको दबदबा, रिटर्नमा बिटकोइनभन्दा अगाडि
काठमाडौं । क्रिप्टोकरेन्सीको बजार अहिले धेरै उतार-चढावबाट गुज्रिरहेको छ । हाल बिटकोइन विश्वको सबैभन्दा महँगो क्रिप्टोकरेन्सी हो । अहिले एक बिटकोइनको मूल्य ९६ हजार २०५ डलर (१ करोड ३८ लाख रुपैयाँ) छ । यसको एक प्रतिशत रिटर्नले पनि यसको मूल्यमा ठूलो असर पार्छ भने अन्य क्रिप्टोकरेन्सीको चर्चा निकै कम गरिन्छ । जब कुरा रिटर्नको आउँछ, बिटकोइनको रिटर्नलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखिन्छ । त्यसपछि मात्र अन्य क्रिप्टोकरेन्सी पछि आउँछन् । तर यदि बिटकोइनलाई अन्य केही क्रिप्टोकरेन्सीसँग तुलना गरियो भने यो निकै पछि पर्छ । केही क्रिप्टोकरेन्सीहरू छन् जसले एक वर्षमा बिटकोइनभन्दा धेरै बढी रिटर्न दिएका छन् । रिटर्नको मामिलामा तिनीहरूले सुनलाई पनि पछाडि छोडेका छन् । बिटकोइनले कति रिटर्न दियो ? आइतबार बिहान १० बजे एक बिटकोइनको मूल्य करिब १ करोड ३८ लाख रुपैयाँ थियो । एक वर्षअघि यसको मूल्य करिब ६४ लाख रुपैयाँ थियो । यसरी हेर्दा यसले एक वर्षमा लगानीकर्ताहरूलाई १२३ प्रतिशत रिटर्न दिएको छ अर्थात् दोब्बरभन्दा बढी । यी क्रिप्टोकरेन्सीहरूले बिटकोइनलाई पछाडि छोडे एक वर्षको रिटर्नको हिसाबले केही क्रिप्टोकरेन्सीहरूले बिटकोइनलाई पछि पारेका छन् । तिनीहरूले बिटकोइनभन्दा धेरै बढी रिटर्न दिएका छन् । बिटकोइनभन्दा बढी रिटर्न दिने प्रमुख दुई क्रिप्टोकरेन्सीहरू यस्ता छन् : रिप्पल यस क्रिप्टोकरेन्सीले एक वर्षमा ४०० प्रतिशतभन्दा बढी रिटर्न दिएको छ । अहिले यसको मूल्य करिब ३४८ रुपैयाँ छ । एक वर्षअघि यसको मूल्य करिब ६८. ८ रुपैयाँ थियो । यसरी यसको एक वर्षको रिटर्न करिब ४०७ प्रतिशत रह्यो । डगकोइन रिटर्नको मामिलामा डगकोइन पनि पछाडि छैन । एक वर्षमा यसले २०० प्रतिशतभन्दा बढी रिटर्न दिएको छ । अहिले यसको मूल्य करिब ३६.८ रुपैयाँ छ । एक वर्षअघि यसको मूल्य १०.८ रुपैयाँ मात्र थियो । यसरी हेर्दा यसले करिब २४० प्रतिशत रिटर्न दिएको छ । सुनले कति रिटर्न दियो ? सुनले एक वर्षमा करिब ३२ प्रतिशत रिटर्न दिएको छ । यो रिटर्न बिटकोइनको तुलनामा करिब २५ प्रतिशत मात्र हो । अर्थात् बिटकोइनले सुनको तुलनामा चार गुणा बढी रिटर्न दिएको छ । त्यस्तै, रिप्पलले सुनको तुलनामा १३ गुणा र डगकोइनले ६ गुणाभन्दा बढी रिटर्न दिएको छ । (एजेन्सीहरूको सहयोगमा)
५ वर्षपछि भारतको केन्द्रीय बैंकले घटायो ब्याजका दर, कोभिड पछिकै सबैभन्दा सुस्त गतिमा अर्थतन्त्र
काठमाडौं । विश्वको पाँचौँ ठूलो अर्थतन्त्रमा वृद्धिको मन्दीको चिन्ताले मुद्रास्फीति जोखिमलाई उछिनेसँगै भारतको केन्द्रीय बैंकले लगभग पाँच वर्षमा पहिलोपटक शुक्रबार ब्याज दर घटाएको छ । भारतीय रिजर्भ बैंक (आरबिआई) ले वाणिज्य बैंकहरूलाई ऋण दिने आधार रेपो दर २५ आधार अङ्कले घटाएर ६.२५ प्रतिशतमा झार्ने बताएको छ । विश्वका प्रमुख केन्द्रीय बैंकहरूले गत वर्ष दरमा कटौती गरे । केहीले यसलाई जारी राखे पनि सुस्त मुद्रास्फीतिले भारतलाई त्यसो गर्नबाट रोकेको थियो । देशमा खुद्रा मुद्रास्फीति हालै घटेको छ । डिसेम्बरमा चार महिनाको न्यून ५.२२ प्रतिशतमा झरेको छ तर अझै पनि केन्द्रीय बैंकको मध्यम अवधिको ४ प्रतिशतको लक्ष्यभन्दा माथि छ । मूल्य दबाब कम हुँदै गएकोले अब वृद्धि बढाउनेमा ध्यान केन्द्रित गर्ने ठाउँ प्रदान गरेको देखिन्छ । सुस्त उत्पादन र कमजोर सहरी उपभोगका कारण सेप्टेम्बर त्रैमासिकमा भारतको अर्थतन्त्र अपेक्षाभन्दा धेरै ढिलो विस्तार भएको थियो । गत वर्ष ८ प्रतिशतभन्दा बढी वृद्धि भएकोमा यो आर्थिक वर्षमा कोभिड-१९ महामारी पछिकै सबैभन्दा सुस्त गतिमा विस्तार हुने अनुमान छ । आरबिआईका गभर्नर सञ्जय मल्होत्राले आफ्नो पहिलो मौद्रिक नीति समीक्षामा मुद्रास्फीति ‘२०२५-२६ मा थप मध्यम हुने अपेक्षा गरिएको’ र सेप्टेम्बर त्रैमासिकको न्यूनबाट सुधार हुने भए पनि यो गत वर्षको तुलनमा ‘धेरै तल’ रहेको बताए । ‘विद्यमान वृद्धि-मुद्रास्फीति गतिशीलतालाई ध्यानमा राख्दा हालको समयमा कम प्रतिबन्धात्मक मौद्रिक नीति बढी उपयुक्त छ,’ उनले भने । मल्होत्राले आफ्ना पूर्ववर्ती शक्तिकान्त दासभन्दा कम कडा दृष्टिकोण अपनाएका छन् । दासले मुद्रास्फीतिसँग लड्न सन् २०२२ मे र सन् २०२३ फेब्रुअरीको बीचमा दरहरू २.५ प्रतिशत अङ्कले बढाएका थिए । बैंकले पछिल्लो पटक सन् २०२० मे महिनामा दरहरू घटाएको थियो । खाद्य पदार्थको उच्च मूल्य र कमजोर ज्याला वृद्धिबाट पीडित उपभोक्ताहरूको हातमा थप पैसा दिन सरकारले आफ्नो वार्षिक बजेटमा व्यापक आयकर कटौतीको घोषणा गरेको एक हप्ताभन्दा पनि कम समयमा आरबिआईको यो निर्णय आएको छ । सेप्टेम्बर त्रैमासिकमा भारतको अर्थतन्त्र ५.४ प्रतिशतले बढेको छ । यो सात त्रैमासिकमा यसको सबैभन्दा खराब प्रदर्शन हो र विश्लेषकहरूको अपेक्षा ६.५ प्रतिशतभन्दा कम हो । यो आँकडाले भारतलाई विश्वका सबैभन्दा तीव्र वृद्धि भइरहेका प्रमुख अर्थतन्त्रहरूमध्ये एक बनाए पनि यसले सन् २०२३ र सन् २०२४ को धेरैजसो समयमा देखिएको तीव्र विस्तारको गतिमा मन्दी आएको सङ्केत गर्दछ ।
