एआई ऊर्जा आवश्यकता बढ्दै जाँदा न्यूक्लियर फ्यूजनमा अमेरिका चीनसँग पछाडि
काठमाडौं । चीन र अमेरिका पहिलो ग्रिड–स्तरको पारमाणविक विलयन (न्यूक्लियर फ्यूजन) ऊर्जा उत्पादन गर्न प्रतिस्पर्धामा छन् । दशकौंसम्म अमेरिकाले नेतृत्व गरेको भए पनि चीन अहिले दोब्बर लगानी गर्नुका साथै कीर्तिमानी गतिमा परियोजनाहरू बनाउँदै अगाडि बढिरहेको छ । स्वच्छ ऊर्जाको होली ग्रेल भनेर चिनिने न्यूक्लियर फ्युजनले पारम्परिक न्यूक्लियर फ्यूजनभन्दा चार गुणा बढी ऊर्जा उत्पादन गर्छ र कोइला जलाउने प्रक्रियाभन्दा ४० लाख गुणा बढी ऊर्जा दिन्छ । यसले हरितगृह ग्यास वा दीर्घकालीन रेडियोधर्मी फोहोर उत्पन्न गर्दैन । यदि सबै योजनाअनुसार अघि बढ्यो भने सन् २०५० सम्म यस उद्योगको मूल्य १ ट्रिलियन डलरभन्दा बढी पुग्नेछ । तर, सबैभन्दा ठूलो समस्या के हो ? ‘वर्तमान समयमा ब्रह्माण्डमा काम गर्ने एकमात्र विलयन ऊर्जा केन्द्र तारा मात्र हुन्,’ मासाचुसेट्स इन्स्टिट्युट अफ टेक्नोलोजी (एमआईटी) का आणविक विज्ञान र इन्जिनियरिङ प्राध्यापक डेनिस ह्वाइटले भने । अमेरिका पहिलो भए पनि किन पछाडि ? १९५२ मा अमेरिकाले पहिलो पटक हाइड्रोजन बम परीक्षण गरेर ठूलो मात्रामा फ्यूजन प्रयोग गरेको थियो । त्यसयता सात दशक बितिसक्दा पनि वैज्ञानिकहरू ऊर्जा उत्पादनको लागि विलयन प्रतिक्रियालाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् । विलयन प्रतिक्रिया त्यतिबेला हुन्छ जब हाइड्रोजन परमाणुहरू अति उच्च तापक्रममा पुग्छन् र आपसमा मिलेर प्लाज्मा नामक अति तातो ग्यास बनाउँछन् । सिद्धान्ततः यो प्रक्रियामा छुट्ने पिण्डलाई ठूलो मात्रामा ऊर्जामा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ, तर प्लाज्मा नियन्त्रण गर्न अत्यन्तै गाह्रो छ । विलयन ऊर्जा उत्पादनका प्रमुख दुई विधिहरू छन्- टोकामाक प्रविधि र लेजर विलयन प्रविधि । टोकामाक प्रविधिमा शक्तिशाली चुम्बकहरू प्रयोग गरी प्लाज्मालाई धातुको डोनट जस्तो उपकरणमा नियन्त्रण गरिन्छ । लेजर प्रविधिमा उच्च–ऊर्जायुक्त लेजरहरू प्रयोग गरी सानो इन्धन छर्रालाई संकुचित गरेर विस्फोट गराइन्छ । २०२२ मा अमेरिका विलयनबाट वास्तविक ऊर्जा निकाल्न सफल २०२२ मा अमेरिकाले लरेन्स लिभमोर नेशनल इग्निसन फेसिलेटी (एनआईएफ) मा पहिलो पटक विलयन प्रक्रियाबाट नेट–पोजिटिभ (नाफा दिने) ऊर्जा उत्पादन गर्न सफल भएको थियो । त्यसयता अमेरिकी निजी लगानी ८ अर्ब डलरभन्दा बढी पुगेको छ, जुन २०२१ मा १.२ अर्ब डलर मात्र थियो । फ्यूजन इन्डस्ट्री एशोसिएसन (एफआईए) का अनुसार यसको ४० सदस्य कम्पनीहरूमध्ये २५ वटा अमेरिका आधारित छन् । किन फ्युजनमा लगानी बढ्दैछ ? परम्परागत आणविक ऊर्जाभन्दा फ्यूजन स्वच्छ, सुरक्षित र प्रभावकारी छ । कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) डाटा सेन्टरहरूको ऊर्जा आवश्यकताहरू तीव्र रूपमा बढ्दै जाँदा ठूला प्रविधि कम्पनीहरू आणविक ऊर्जामा धेरै लगानी गरिरहेका छन् । अमेजन, गुगल र मेटाले २०५० भित्र विश्वव्यापी रूपमा न्यूक्लियर ऊर्जा तीन गुणा बढाउने प्रतिबद्धता जनाएका छन् । एफआईएका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) एन्ड्रयू होल्यान्ड भन्छन्, ‘यदि अमेरिका फ्जूजन ऊर्जा नेतृत्वमा रहन चाहन्छ भने यसमा ठूलो लगानी गर्नैपर्छ । नत्र चीनले यसमा अग्रता लिनेछ ।’ चीन किन अगाडि छ ? अमेरिकासँग सबैभन्दा धेरै परमाणु प्लान्टहरू भए पनि चीन नयाँ परियोजनाहरू बनाउने मामलामा अगाडि छ । अमेरिकाले पहिलो रियाक्टर बनाएको चार दशकपछि मात्र चीन यस प्रविधिमा प्रवेश गरेको हो । तर, अहिले सबैभन्दा धेरै आणविक फ्यूजन प्लान्टहरू निर्माण गरिरहेको छ । चीनले २००० को दशकमा इन्टरनेशनल थर्माेन्यूक्लियर एक्सपेरिमेन्टल रियाक्टर परियोजनामा सामेल भएपछि विलयन प्रविधिमा प्रवेश गर्यो, तर आईटीईआर परियोजनामा प्रमुख ढिलाइहरू भइसकेका छन् । निजी क्षेत्रमा अमेरिका अझै अगाडि विश्वभरि ८ अर्ब डलर बराबरको निजी लगानी छ, जसको ६ अर्ब डलर अमेरिका आधारित छ । एमआईटीबाट जन्मिएको कमोनवेल्थ फ्यूजन सिस्टमले लगभग २ अर्ब डलर संकलन गरिसकेको छ, जसमा बिल गेट्स, जेफ बेजोस र गुगलजस्ता लगानीकर्ताहरू छन् । वासिंगटनस्थित हेलिअनले ओपनएआईका साम अल्टम्यानलगायतका लगानीकर्ताहरूबाट १ अर्ब डलर उठाइसकेको छ । टीएई टेक्नोलोजिजले १.२ अर्ब डलर संकलन गरिसकेको छ । चीनका ठूला परियोजनाहरू ईएएसटी परियोजनाले हालसालै सबैभन्दा लामो प्लाज्मा नियन्त्रण गर्न सफल भएको छ । सीआरएएफटी ७०० मिलियन डलरको लागतमा निर्माण भइरहेको छ । चीनको नयाँ लेजर फ्यूजन परियोजना एनआईएफभन्दा दुई गुणा ठूलो छ । चीनसँग विलयन विज्ञानमा संसारकै सबैभन्दा धेरै पेटेन्ट छन् र संयुक्त राज्य अमेरिकाभन्दा १० गुणा बढी पीएचडी वैज्ञानिकहरू छन् । ‘पश्चिमी देशहरूमा सीमित प्रतिभा छ, जबकि चीन तीव्र गतिमा वैज्ञानिकहरू उत्पादन गरिरहेको छ,’ टीएईका सीईओ मिचल बिन्डरबाउर भन्छन् । उच्च-शक्ति चुम्बक, विशेष धातु र सेमिकन्डक्टर फ्यूजनन परियोजनाको लागि आवश्यक छन् । चीनले यी सामग्रीहरूमा नियन्त्रण जमाउने रणनीति बनाइरहेको छ, जसरी उसले सौर्य ऊर्जा र विद्युतीय सवारीसाधन (ईभी) ब्याट्री उद्योग नियन्त्रण गरेको थियो । विज्ञहरू चीनले उन्नत सामग्री विकासमा अमेरिकाभन्दा १० गुणा बढी लगानी गरिरहेको बताउँछन् । (एजेन्सीहरूको सहयोगमा)
ट्रम्पले मंगलबार रुसी समकक्षी पुटिनसँग युक्रेनमा युद्ध अन्त्य गर्ने विषयमा वार्ता गर्ने
काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले मंगलबार रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनसँग वार्ता गर्ने योजना बनाएको र युक्रेनमा युद्ध अन्त्य गर्ने विषयमा छलफल गर्ने बताएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन् । ‘म मंगलबार राष्ट्रपति पुटिनसँग कुरा गर्दैछु । सप्ताहन्तभर धेरै काम भएको छ,’ ट्रम्पले फ्लोरिडाबाट वाशिंगटन फर्किने क्रममा एयर फोर्स वनमा सञ्चारकर्मीहरूलाई भने । ‘हामी त्यो युद्ध अन्त्य गर्न सकिन्छ कि भनेर हेर्न चाहन्छौं । हुन सक्छ, हुन नसक्ला, तर मलाई लाग्छ हामीसँग राम्रो सम्भावना छ,’ उनले थपे । ट्रम्पले युक्रेनले गत हप्ता स्वीकार गरेको ३० दिने युद्धविराम प्रस्तावमा पुटिनको समर्थन जित्न खोजिरहेका छन् । किनकि दुवै पक्षले सप्ताहन्तभर भारी हवाई हमला जारी राखेका थिए र रुसले युक्रेनी सेनालाई पश्चिमी रुसी क्षेत्र कुस्र्कबाट हटाउन झन् नजिक पुगेको छ । ‘हामी भूमिबारे कुरा गर्दैछौं । हामी पावर प्लान्टहरू बारे पनि कुरा गर्दैछौं,’ ट्रम्पले भने, ‘मलाई लाग्छ दुबै पक्ष युक्रेन र रुसले यसबारे धेरै कुरा गरिसकेका छन् । हामी पहिले नै केही सम्पत्तिहरू बाँडफाँड गर्ने विषयमा छलफल गरिरहेका छौं ।’
अमेरिकीहरूले २०२४ मा ‘इन्भेस्टमेन्ट स्क्याम’मा गुमाए ५.७ अर्ब डलर, एआई र क्रिप्टोको योगदान
काठमाडौं । अमेरिकीहरूले सन् २०२४ मा ‘इन्भेस्टमेन्ट स्क्याम’ (लगानी ठगी) मा ५.७ डलर गुमाएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन् । संघीय व्यापार आयोग (एफटीसी) को नयाँ तथ्यांकअनुसार अमेरिकी उपभोक्ताहरूले २०२४ मा लगानी ठगीमा ५.७ अर्ब डलर गुमाएका हुन् । जुन कुनै पनि अन्य प्रकारको ठगीभन्दा धेरै हो र २०२३ भन्दा २४ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ । एफटीसीका अनुसार यस्ता ठगीहरू प्रायः उपभोक्ताहरूलाई नयाँ पैसा कमाउने योजनामा लगानी गर्दा ठूलो फाइदा हुन्छ भन्ने दाबीमा आधारित हुन्छन् । एफटीसीले जनाएको छ कि ७९ प्रतिशत मानिसहरूले लगानी ठगीको रिपोर्ट गरेका थिए, जसमा औसत पीडितले ९ हजार डलरभन्दा बढी गुमाएका थिए । तर एफटीसीको तथ्यांक उपभोक्ताहरूले गरेको रिपोर्टमा मात्र आधारित भएकाले रिपोर्ट नगरिएका घटनाहरूलाई ध्यानमा राख्दा वास्तविक ठगीको दायरा अझ धेरै हुन सक्छ । एफटीसीका उपभोक्ता नीति, दूरसञ्चार र ठगीसम्बन्धी उपाध्यक्ष जोहन ब्रेयाल्ट ले भने, ‘यी ठगीहरू उपभोक्ताहरूका लागि वास्तवमै ठूलो समस्या बन्दै गइरहेका छन् ।’ एआई र क्रिप्टोकरेन्सीको लगानी ठगीमा योगदान विशेषज्ञहरूका अनुसार ठगहरू प्रायः सामाजिक सञ्जाल वा डेटिङ एपमार्फत सम्पर्क गर्छन् । उनीहरू पहिले विश्वास जित्छन् र त्यसपछि क्रिप्टोकरेन्सी जस्ता भर्चुअल सम्पत्तिमा लगानी गरी उच्च प्रतिफलको आश्वासन दिन्छन् । लगानीहरू वैधजस्तो देखिए पनि अन्ततः ठगहरू उपभोक्ताको पैसा लिएर गायब हुन्छन् । कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) को प्रयोगले ठगी गर्न अझ सजिलो बनाएको छ । डीपफेकहरू- जहाँ मानिसहरूलाई नक्कली भिडियो, तस्बिर वा ध्वनिमा वास्तविक जस्तो देखाइन्छ । यसको प्रयोगले ठगहरूलाई अझ विश्वसनीय बनाइरहेको छ । विदेश नीति परिषदका अनुसार, कम्बोडिया, लाओस र म्यानमार जस्ता दक्षिणपूर्वी एसियाली देशहरूमा संगठित अपराध सञ्जालले ठगी सञ्चालन केन्द्रहरू स्थापना गरेका छन् । ती केन्द्रहरूमा हजारौं मानिसहरूलाई अवैध रूपमा तस्करी गरेर ठगी गराउन बाध्य पारिएको छ । टेक्सास विश्वविद्यालय, अस्टिनका अनुसन्धानकर्ताहरूले भनेका छन्, ‘क्रिप्टोकरेन्सीले ठगहरूलाई ठूलो रकम सजिलै, सस्तोमा र पत्ता लाग्ने डर बिना सार्न मद्दत गर्छ ।’ (एजेन्सीहरूको सहयोगमा)
