नेपाललाई चिकित्सा शिक्षाको केन्द्र बनाउछौैं : स्वास्थ्यमन्त्री बस्नेत
स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्यामन्त्री मोहनबहादुर बस्नेत बुधबार राष्ट्रिय समाचार समिति (रासस)सँग कुराकानी गर्नुहुँदै । तस्बिरः किरणराज विष्ट / रासस काठमाडौं । स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्यामन्त्री मोहनबहादुर बस्नेतले चिकित्सा शिक्षा पढ्नका लागि नेपाललाई ‘मेडिकल एजुकेसन हब’ बनाउन लागेको बताए । नेपाल चिकित्सक सङ्घको आयोजनामा आज तेस्रो राष्ट्रिय स्वास्थ्य शिखर सम्मेलनमा बोल्दै मन्त्री बस्नेतले नर्सिङ तथा प्यारामेडिकल विषय पढ्नका लागि धेरै पैसा देशबाहिर गइसकेकाले विद्यार्थीलाई रोक्नका लागि नेपालमै चिकित्सक विषय पढाउनुपर्ने बताए । त्यस्तै मन्त्री बस्नेतले आर्थिक अभावका कारण उपचारबाट वञ्चित हुन नपर्ने बताए । उनले भने, “संविधानमा नागरिकले निःशुल्क उपचार पाउने व्यवस्था छ । त्यसैले सरकारी अस्पतालमा १० प्रतिशत छुटसहित गरिब बिरामीलाई पैसाको अभावले उपचारबाट वञ्चित हुन पर्ने छैन ।” त्यस्तै उनले हरेक प्रदेशमा तीन÷तीनवटा मेडिकल कलेज खोल्ने व्यवस्था मिलाउन लागेको बताए । बागमती प्रदेश स्वास्थ्यमन्त्री उत्तम जोशीले सरकारले नागरिकलाई सरल र सहज रूपमा स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्नुपर्ने बताए । स्वास्थ्य क्षेत्रमा सरकार र निजी क्षेत्रको सहकार्य गरेर स्वास्थ्य क्षेत्रमा भएको समस्यालाई सुधार गर्दै लैजानुपर्ने बताए । उनले भने, “बागमती प्रदेश सरकारले पिछडिएको वर्गलाई एक लाख बराबरको निःशुल्क स्वास्थ्य बीमाको व्यवस्था गरेको छ ।” त्यस्तै उनले काठमाडौँका सबै सरकारी अस्पतालमा निःशुल्क रगतको व्यवस्था गर्न लागेको बताए । उक्त शिखर सम्मेलन सोमबारसम्म चल्नेछ ।
तेस्रो राष्ट्रिय स्वास्थ्य सम्मेलन आजदेखि सुरु
काठमाडौं । नेपाल चिकित्सक संघको तेस्रो राष्ट्रिय स्वास्थ्य सम्मेलन (एनएमए–नेशनल हेल्थ समिट) आजबाट काठमाडौंमा शुरु भएको छ । सम्मेलन आईतबार र सोमबार गरी दुई दिनसम्म चल्नेछ । मंसिर १० र ११ गते हुने दुई दिने सम्मेलनमा स्वास्थ्य सेवा प्रवद्र्धनका लागि विभिन्न ७ विषयमा बहस हुने तय गरिएको छ । बहसका लागि दोस्रो राष्ट्रिय स्वास्थ्य शिखर सम्मेलनका उपलब्धि, स्तरीय स्वास्थ्य सेवाका लागि गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्यकर्मी तथा स्वास्थ्य संस्थाको सुरक्षा सम्बन्धी ऐन कार्यान्वयनमा चुनौति, सुरक्षित स्वास्थ्य सेवा प्रवाहको सबलीकरण, प्रतिजैविक प्रतिरोध औषधिको उचित प्रयोग तथा समान सेवाका लागि स्वास्थ्य प्रणाली लगायतका विषय छन् ।
चिसोबाट कसरी बच्ने ? यस्तो छ डा. पुनको सुझाव
चिसो दिनहुँ बढिरहेको छ । चिसोकै कारण यतिबेला मानिसहरूलाई विभिन्न किसिमका स्वास्थ्य समस्या देखिन थालेका छन् । चिसो मौसममा खोकी, मौसमी फ्लू, जोर्नी दुख्ने, दम बढ्ने, हृदयघात जस्ता रोगले बढी संक्रमण गर्ने गर्छ । प्राय: उमेर ढल्किदै गएका ५० वर्ष माथिका मानिसलाई यस प्रकारका रोगले बढी संक्रमण गरेको पाइन्छ । हरेक वर्ष मौसम परिवर्तन हुने गर्छ । तर, हाम्रो शरिरलाई बानी पर्न समय लाग्छ । यो समयमा हाम्रो शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुन जान्छ । प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएको अवस्थामा भाइरस, व्याक्टेरिया हाम्रो शरिरमा प्रवेश गर्छन् र रोग लाग्छ । चिसोकै कारण कार्तिक १७ गते जाजरकोटको रामिडाँडा केन्द्रबिन्दु भएर गएको भूकम्पबाट प्रभावित ११ जनाको मृत्यु भइसकेको छ । चिसोमा लाग्ने संक्रामक रोग र भूकम्प प्रभावितले चिसोबाट बच्न के कुरामा ध्यान दिने भन्ने विषयमा केन्द्रित रहेर हामीले शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवारोग अस्पतालका संक्रामक रोग विषेशज्ञ डाक्टर शेरबहादुर पुनसँग विकासन्युजले कुराकानी गरेकाे छ । अहिले टेकु अस्पतालमा कस्ता बिरामी बढी आइरहेका छन् ? टेकु अस्पतालमा दिनहुँ उपचारका लागि आउने सयौँ बिरामीमध्ये कोही दीर्घरोगी छन् भने कोेही अन्यखालका बिरामी छन् । आजभोलि रुघाखोकी, ज्वरो, श्वाशप्रश्वासलगायत समस्या लिएर पनि धेरै जना आउने गरेको पाइन्छ । सर्ने, नसर्ने, मौसमी र बेमौसमी सबै खालका बिरामी आइरहेका छन् । तर, पछिल्लो केही दिन यता चिसोका कारण लाग्ने समस्या लिएर बढी आइरहेका छन् । सम्भवतः अब यस्ता बिरामीको संख्या दिनहुँ बढ्दै जाने छ । चिसोमा लाग्ने सरुवा रोगहरू के के हुन ? हामी धेरैको मानसिकता गर्मीमा मात्र सरुवा रोग फैलिन्छ र चिसोमा फैलिँदैन भन्ने छ । तर, यो गलत हो । चिसो मौसममा पनि यस्ता धेरै किसिमका रोगहरू देखा पर्छन् । जुन एकबाट अर्कोमा सजिलै सर्न सक्छन् । यसमा सबैभन्दा बढी देखिने भनेको रुघाखोकी हो । यो बेलामा चिसो मौसम सुरु हुने र मौसममा समेत परिवर्तन हुने भएकाले यस्ता समस्या बढी देखिन्छन् । यस्तै झाडा पखाला (कोल्ड डायरीया) पनि लाग्छ । खानपानको कारण लाग्ने संक्रामक पनि लाग्छ । भाइरल फिबर जाडोसमयमा बढी देखिन्छ । भाइरल फिबर भनेको के हो ? भाइरल फिबर मौसम परिवर्तनको समयमा देखिने एक प्रकारको गम्भीर संक्रमण हो । यो मौसममा परिवर्तनकोे बेला बढी देखिन्छ । मौसम परिवर्तनको समयमा मानिसको रोग प्रतिरोधात्मक प्रतिक्रिया (इम्युन रेस्पोन्स) मा कमी आउने गर्दछ । अहिले चिसो मौसम छ यस्तो बेला यो फिबर बढी फैलिन्छ । मानिसमा देखिने अधिकांश भाइरल फिबर ‘सिजनल फ्लु’ अथवा ‘इन्प्लुफन्जा फ्लु’ हो । भाइरल फिबरको सङ्क्रमण सबैभन्दा बढी र छिटो बच्चामा हुन्छ । दुई वर्षभन्दा कम उमेरका बच्चामा भाइरल फिबरको सङ्क्रमण भएमा अन्य खतरा बढ्ने सम्भावना उच्च हुन्छ । भाइरल फिबर धेरै भाइरसको सङ्क्रमणबाट हुन्छ । यसको समयमै उपचार नभए बच्चामा हुने इन्फ्लुन्जा फ्लु’ ले निमोनिया पनि गराउन सक्छ । भाइरल फिबर कसरी सर्छ ? सङ्क्रमित व्यक्ति खोक्दा, हाच्छ्युँ गर्दा, बोल्दा, छुँदा, हात मिलाउँदा, अङ्कमाल गर्दा, चुम्बन गर्दा सर्छ । त्यसैले यस्तो समस्या देखिने बित्तिकै बिरामी भएको मान्छेले सबैभन्दा बढी ध्यानदिनुपर्छ भने, स्वस्थ मान्छेले पनि बिरामीको नजिक जाँदा ध्यान दिनुपर्छ । भाइरल फिबर भएको कसरी थाहा पाउने ? कुनै पनि स्वस्थमान्छेलाई आफु अस्वस्थ भएको सजिलै थाहा हुन्छ । प्रत्येक रोगका लक्षण फरकफरक हुन्छन् ,तर धेरैजसोका लक्षण मिल्दाजुल्दा पनि हुन्छन् । भाइरल फिबर भएको मान्छेलाई सबैभन्दा पहिले चिसो लाग्छ । सँगै ज्वरो आउनु, शरीर दुख्नु, ढाड तथा खुट्टा दुख्नु, खोकी लाग्नु, घाँटी अमिलो हुनु, सिँगान बग्नु, नाक बन्द हुनु, टाउको दुख्नु, थकित हुनु, वाकवाकी लाग्नु, वान्ता हुनु, पखाला लाग्नु र पेट दुख्नु यसका लक्षण हुन् । यसको उपचार के हुन्छ ? यसका लागि निश्चित औषधि छैन । उपचार भने अत्यन्तै आवश्यक हुन्छ । अहिलेसम्म गर्दै आएको यसको उपचार भनेको ज्वरो आउँदा पारासिटामोल, टाउको दुख्दा आइबुप्रोफिन, पखाला लागेमा जीवनजल तथा अन्य झोलिलो पदार्थ पिउन सल्लाह दिइन्छ । खानपानमा ध्यान दिइएन भने जाडो महिनामा पनि यस्ता सरुवा रोग फैलने गर्दछन् । हामीले चिसोमा लाग्ने रोगका विषयमा कुरा गर्दा भर्खरै गएको भूकम्पबाट घरबास गुमाएकाहरू अहिले त्रिपालमुनि बसेका छन् उनीहरू कसरी जोगिने ? यो प्रश्न गम्भीर छ । हामीले चिसोमा लाग्ने रोगबाट कसरी जोगिने भन्ने कुरा गरिहँदा मैले न्यानो पार्नुपर्छ भनुँला, झोलिलो, पोषणयुक्त खानेकुरा खानुपर्छ भनुँला । तर, यो जवाफ एउटा त्रिपालमुनि बसेकाको हकमा गाह्रो हुन्छ । बल्ल बाँचेकालाई तपाईं यस्तो गर्नुस उस्तो गर्नुस् भन्न सक्ने अवस्था पनि हुँदैन र अर्को कुरा उहाँहरूले हामीले भनेको जस्तो गर्न पनि सक्नुहुन्न । यस्तो चिसो मौसममा पालमुनि कठ्याङ्ग्रिएर बस्नेहरूमा स्वास्थ्य समस्या निकै गम्भीर हुन्छ । तर, हामी डाक्टरले तपाईं तातो लुगा लगाएर न्यानो पारेर जोगिनुहोस् भन्न सकिने अवस्था छैन । यस्तो अवस्थामा उहाँहरूले आगो बालेर न्यानो पार्ने, पराल भए त्यसको बाक्लो ओछ्यान लगाएर पनि न्यानो पार्न सकिन्छ । यसका लागि त्यहाँको स्थानीय तह प्रदेश सरकार र केन्द्र सरकारले ध्यान दिनुपर्छ । अहिले धेरै परिवार एकै ठाउँमा बस्नुपर्ने अवस्था छ, कस्तो जोखिम हुन सक्छ ? यस्तो अवस्थामा संक्रमण फैलन सक्ने डर हुन्छ । झाडापखाला , टाइफाइडलगायत रोग लाग्ने जोखिम ठूलो हुन्छ । स्क्रब टाइफस देखिने सम्भावना पनि उच्च हुन्छ । अहिले जाजरकोट, पश्चिम रुकुमको हकमा त्यस्तो नदेखिए पनि २०७२ सालको भूकम्पको अनुभवलाई आधार मान्ने हो भने चार–पाँच महिनाको अन्तरालमा स्क््रब टाइफस पनि बढेको हामीले पाएका थियौँ । त्यसैले त्यहाँ पनि बिस्तारै यस्तो समस्या देखिन सक्ने सम्भावना उच्च रहन्छ । त्रिपालमुनि पनि स्वयम् प्रभावितले के गर्न सक्नुहुन्छ ? साबुनपानीले हात धुने, संक्रमण भइसकेको व्यक्तिले अलग बस्ने कुरा हामीले गरेर र उहाँहरूले चाहेर पनि सम्भव हुँदैन । अर्को कुरा शौचालय र खानेपानीको पनि राम्रो व्यवस्था नहुन सक्छ । यस्तो बेलामा हामीले दिएको सुझावले उहाँहरूलाई काम गर्न सम्भव हुँदैन । यसमा त्यो क्षेत्रमा पुग्नुभएका वा त्यहाँका सरोकारवालले हेर्नुपर्छ भन्ने मेरो भनाइ र आग्रह पनि हो । यस्तो अवस्थामा के गर्न सकिन्छ ? जो विस्थापितहरू बसिरहनुभएको छ उहाँमध्ये कसैलाई यस्तो लक्षण देखिएमा तुरुन्तै अलगै राखेर उपचार गरिएको खण्डामा अरुलाई बचाउन सकिन्छ । यसमा प्रकोपसम्बन्धी जुन संघसस्थाले काम गरिरहनुभएको छ उहाँहरूले ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ । किनभने, यो फैलियो भने अवस्था गम्भिर हुन्छ । त्यसैले त्यहाँ पनि जोखिम रहेकाले समयमै सचेत रहनु राम्रो । अहिले धेरैले भननुहुन्छ होला तपाईं यसरी बस्नुहोस्, यस्तो गर्नुहोस भनेर तर उहाँहरूको दिमागमा के चलिरहेको हुन्छ कसैलाई थाहा हुँदैन । धेरैले परिवार गुमाउनुभएको छ , कतिपयले आफन्त गुमाउनुभएको छ, केही नगुमाएकाले पनि घरबास, अन्नपात, जनावर गुमाउनुपरेकोे छ । यस्तो बेला उहाँलाई मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सल्लाह दिनसक्यो भने राम्रो हुन्छ । चिसोमा मान्छेअनुसार फरक फरक रोग लाग्छ ? मान्छेको रोगसँग लड्नसक्ने क्षमता र शारीरिक अवस्था हेरेर हुन्छ । चिसो मौसममा प्रायजसो दीर्घरोगी, गर्भवती महिला, बालबालिका जो शारीरिकरूपमा कमजोर हुन्छन उनीहरू बढी जोखिममा पर्ने गर्छन् । मैले यसो भनिरहदा युवालाई चिसोमा कुनै रोग लाग्दैन, उनीहरूले स्वास्थ्यको ख्याल गर्न पर्दैन भन्न खोजेको हैन । तर, मलाई केही भएको छैन म ठिक छु भन्दै बेवास्ता गर्न थाल्यो भने यसको असर अझ बढी पर्छ । त्यसैले मान्छेको शारीरिक अवस्था हेरे मान्छेअनुसार फरक फरक समस्या देखिन थाल्छ । झोलिलो कुरा खादाँ राम्रो हुन्छ । प्रभावितलाई चिसोमा सागसब्जी खानुपर्छ भन्ने हुँदैन् । त्यहाँको अवस्था कस्तो छ, पेटभरी खाना नै नभएको वा चाउचाउ ड्राइफुड खानुपर्ने बाध्यता होला । यस्तो अवस्थामा हामीले यसो गर्नुपर्छ यस्तो खानुर्छ भनेर चाहिँ हुँदैन । अन्तिममा तपाइको सुझाव के छ ? भूकम्पजस्ता प्राकृतिक प्रकोप हामी नेपालीले बेलाबेला बेहोर्दै आइरहेका छौँ । हामीले खासगरी स्वास्थ्यको कुरा गर्दा गास, बास र कपासलाई छोड्न हुँदैन भन्ने हो । तत्काल आफ्नो स्वास्थ्यमा कतिपय कुरामा चाहेर पनि ध्यान पु¥याउन नसकिएला । तर, सकेसम्म आफ्नो स्वास्थ्यको ख्याल गर्नुपर्छ । संक्रामक रोगको कुनै लक्षण देखार्यो भने तुरुन्तै स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्नु मेरो आग्रह छ । यसमा ढिलो गर्न हुँदैन । किनकि, तपाईंबाट अरुमा नसरोस् । अर्को कुरा, तपाई लामो समयदेखि औषधि खाइरहनुभएको छ भने औषधि नियमित गर्नुहोला । सकेसम्म औषधि खान छुटाउनु हुँदैन । र, अहिले चिसोे दिनहुँ बढ्दै जानेछ । यस्तो बेला आफ्नो स्वास्थ्यको ख्याल हामी आफैंले गर्नुपर्छ ।
