काठमाडौं । भारत र चीनबीच सीमा तनाव कम गर्ने प्रयास भइरहेका बेला चिनियाँ सैनिकको उपस्थितिबारे भारतीय सुरक्षा अधिकारीले दिएको अभिव्यक्तिले दुई देशको सम्बन्ध फेरि चर्चामा आएको छ ।
हिमाली सीमामा सैन्य गतिविधिबारे उठेको पछिल्लो विवादले भारत-चीन सम्बन्ध सुधारको प्रयासमाथि प्रश्न उठाएको छ । यसको प्रभाव दुई देशमा मात्रै सीमित नरही नेपालजस्ता छिमेकी मुलुकको व्यापार, पारवहन र क्षेत्रीय कूटनीतिसम्म पुग्न सक्ने भएकाले घटनाक्रमलाई चासोका साथ हेरिएको छ ।
भारत–चीनबीचको सीमा विवाद दशकौं पुरानो हो । सन् २०२० मा लद्दाखको गलवान उपत्यकामा भएको घातक झडपपछि सम्बन्धमा आएको तनाव कम गर्न दुवै देशले विभिन्न चरणमा वार्ता गर्दै आएका छन् । सन् २०२४ मा सीमा क्षेत्रमा तनाव घटाउने दिशामा सहमति भएपछि व्यापार र नागरिकस्तरको आवतजावत सहज बनाउने प्रयाससमेत भएका थिए ।
तर, भारत-तिब्बत सीमा प्रहरीका महानिर्देशक शत्रुजीत सिंह कपुरले अरुणाचल प्रदेशका केही क्षेत्रमा भारतीय र चिनियाँ सुरक्षा फौजबीच झडप भइरहेको तथा चिनियाँ सैनिक वास्तविक नियन्त्रण रेखाबाट भारतले दाबी गर्दै आएको भूभागभित्र प्रवेश गरेर पाल टाँगेको बताएका छन् । उनको भनाइले भारतमा राजनीतिक बहस सिर्जना गरेको छ ।
भारत सरकारले उक्त दाबीका सबै पक्षबारे विस्तृत विवरण सार्वजनिक गरेको छैन । चीनले भने भारतसँग भएका सम्झौता पालना गरिरहेको र सीमा क्षेत्रमा नियमित गस्ती तथा व्यवस्थापनको काम भइरहेको बताएको छ । त्यसैले पछिल्लो घटनाक्रमको वास्तविक अवस्था र त्यसको सम्भावित प्रभावबारे दुवै पक्षबीच स्पष्ट संवाद हुनु महत्त्वपूर्ण देखिन्छ ।
भारत-चीनको तनावमा नेपालको चासो
नेपालको भौगोलिक अवस्थिति भारत र चीनको बीचमा छ । यी दुवै मुलुक नेपालका प्रमुख व्यापारिक साझेदार हुन् । तर, नेपालको व्यापार तथा पारवहन संरचना दुवै देशसँग समान रूपमा निर्भर छैन ।
भारतसँग खुला सीमा, सडक तथा रेल सम्पर्क र समुद्री बन्दरगाहसम्मको पहुँचका कारण नेपालको वैदेशिक व्यापारमा भारतको भूमिका ठूलो छ । चीनसँगको व्यापार विस्तार गर्ने प्रयास भए पनि उत्तरी नाकाबाट हुने कारोबार भौगोलिक कठिनाइ र पूर्वाधारको सीमितताबाट प्रभावित हुँदै आएको छ ।
भारत र चीनबीच तनाव बढेमा नेपालको अर्थतन्त्रमा स्वतः समस्या सिर्जना हुन सक्ने विश्लेषण पनि भइरहेको छ । नेपालले भारतमाथिको पारवहन निर्भरता कम गर्न चीनसँगका नाका र उत्तरी सडक सञ्जाल विस्तारलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ ।
तर, चीनसँगको व्यापारिक मार्गलाई भरपर्दो विकल्पका रूपमा विकास गर्न भूगोल, पूर्वाधार, मौसमी जोखिम र सीमापार समन्वयजस्ता चुनौती समाधान गर्नुपर्ने अवस्था छ ।
भारत र चीनबीचको सीमा विवाद बढ्दैमा नेपालका उत्तरी नाका स्वतः बन्द हुन्छन् भन्ने आधार छैन । तर, दुई देशबीचको सम्बन्धमा थप तनाव आएमा सीमापार व्यापार, सुरक्षा व्यवस्थापन र क्षेत्रीय सम्पर्कका परियोजनामा अनिश्चितता बढ्न सक्छ । यस्तो सम्भावनालाई ध्यानमा राखेर नेपालले व्यापारिक मार्गको विविधीकरण र आपूर्ति व्यवस्थाको निरन्तरतामा जोड दिनुपर्ने देखिन्छ ।
उद्योग र उपभोक्तासम्म पुग्न सक्छ असर
नेपालले चीनबाट विद्युतीय सामग्री, मेसिनरी, निर्माण सामग्री, कपडा, जुत्ता, मल तथा औषधिजन्य वस्तु आयात गर्छ । भारतबाट भने पेट्रोलियम पदार्थ, सवारीसाधन, औद्योगिक कच्चा पदार्थ, खाद्यान्न र अन्य उपभोग्य वस्तुको ठूलो हिस्सा आपूर्ति हुन्छ ।
भारत–चीनबीच तनाव बढेर व्यापारिक आपूर्ति प्रभावित भएमा नेपालका लागि वस्तु उपलब्धता, आयात लागत र ढुवानी समय व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ । विशेषगरी सीमापार यातायातमा अवरोध, ढुवानी खर्च वृद्धि वा उत्पादनका लागि आवश्यक सामग्रीको आपूर्ति अनिश्चित हुँदा त्यसको असर उद्योग र उपभोक्तासम्म पुग्न सक्छ ।
भारत र चीनबीचको प्रतिस्पर्धाले नेपाललाई आर्थिक तथा कूटनीतिक सम्बन्ध सञ्चालनमा थप सावधानी अपनाउनुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ । नेपालले दुवै छिमेकीसँगको सम्बन्धलाई आफ्नो राष्ट्रिय हित, सार्वभौमिकता र पारस्परिक लाभका आधारमा अघि बढाउँदै आएको छ ।
