काठमाडौं । महिनावारीका बेला केही महिलालाई सामान्यभन्दा बढी बिर्सने, कुनै काममा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुने वा सोच्न समय लाग्ने अनुभव हुन सक्छ । कतिपयलाई दिमागले पहिले जस्तो छिटो काम नगरेको र मानसिक थकान बढेको महसुस हुन्छ । यस्तो अवस्थालाई सामान्य बोलचालमा ‘पिरियड ब्रेन’ वा ‘पिरियड ब्रेन फग’ भन्ने गरिन्छ ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार ‘पिरियड ब्रेन’ छुट्टै रोग वा चिकित्सकीय अवस्था भने होइन । महिनावारी चक्रसँग सम्बन्धित केही महिलामा देखिन सक्ने एकाग्रता, स्मरणशक्ति र मानसिक स्पष्टतासम्बन्धी अस्थायी समस्यालाई बुझाउन यो शब्द प्रयोग गरिन्छ । यद्यपि, महिनावारीका बेला सबै महिलाको सोच्ने वा सम्झने क्षमता कमजोर हुन्छ भन्ने होइन ।
महिनावारीमा किन हुन्छ यस्तो अनुभव?
महिनावारीका बेला दिमाग सुस्त भएको महसुस हुनुको कारण हर्मोनमा हुने परिवर्तन मात्रै होइन । पेट दुख्ने, टाउको दुख्ने, निद्रामा समस्या हुने, थकान बढ्ने, तनाव र मनस्थितिमा परिवर्तन आउनेजस्ता कारणले पनि यस्तो अनुभव हुन सक्छ ।
विशेषगरी महिनावारीका बेला हुने तीव्र दुखाइले ध्यान केन्द्रित गर्न, जानकारी प्रशोधन गर्न र कुनै काममा निरन्तर संलग्न हुन कठिन बनाउन सक्छ ।
नेसनल सेन्टर फर बायोटेक्नोलोजी इन्फर्मेसन (एनसीबीआई) मा प्रकाशित एक अध्ययनमा ३२ महिलाको सामान्य दुखाइ नभएको दिन र महिनावारीका बेला सबैभन्दा बढी दुखाइ भएको दिनको संज्ञानात्मक क्षमता तुलना गरिएको थियो । अध्ययनमा बढी दुखाइ भएको दिन ध्यान नियन्त्रण गर्ने क्षमता र सूचना प्रशोधनको गतिमा कमी देखिएको थियो । यद्यपि, अध्ययनमा सहभागीको सङ्ख्या कम भएकाले यसको नतिजा सबै महिलामा लागू हुन्छ भन्न सकिँदैन ।
एस्ट्रोजन र प्रोजेस्टेरोन हर्मोनको भूमिका
महिनावारी चक्रमा एस्ट्रोजन र प्रोजेस्टेरोन हर्मोनको मात्रा घटबढ भइरहन्छ । एस्ट्रोजनको मात्रा चक्रअनुसार बढ्ने र घट्ने गर्छ भने डिम्बोत्सर्जनपछि प्रोजेस्टेरोनको मात्रा बढ्छ । महिनावारी सुरु हुनुअघि यी हर्मोनको मात्रा पुनः घट्छ ।
यी दुवै हर्मोनका ग्रहण गर्ने संरचना मस्तिष्कमा पनि पाइन्छन् । अनुसन्धानले एस्ट्रोजन र प्रोजेस्टेरोनलाई सिक्ने क्षमता, स्मरणशक्ति र भावनात्मक प्रक्रियासँग सम्बन्धित पाएको छ ।
यी हर्मोनले सेरोटोनिन, गाबा, डोपामिन र ग्लुटामेटजस्ता मस्तिष्कमा सूचना आदानप्रदान गर्ने रसायनको प्रणालीसँग अन्तरक्रिया गर्न सक्छन् । यस्ता रसायनले सोच्ने क्षमता, ध्यान र भावनात्मक अवस्थालाई नियमन गर्न भूमिका खेल्छन् ।
केही अध्ययनमा हर्मोनको मात्रा फरक हुँदा प्रतिक्रिया दिने गति र ध्यान नियन्त्रणमा पनि भिन्नता देखिएको छ । तर स्मरणशक्तिमा भने सधैँ उल्लेखनीय परिवर्तन देखिएको छैन । यसले हर्मोनको उतारचढावले मस्तिष्कका केही कार्यलाई प्रभावित गर्न सक्ने भए पनि त्यसको असर सबै व्यक्ति र सबै प्रकारका मानसिक काममा समान नहुने देखाउँछ ।
सबै महिलामा समान असर पर्दैन
महिनावारीका बेला मानसिक धुम्मपन, बिर्सने समस्या वा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुने अनुभव सबै महिलामा देखिँदैन। कसैलाई सामान्य असहजता हुन सक्छ भने कसैलाई दुखाइ, निद्राको कमी, थकान र महिनावारीअघिको तनावका कारण दैनिक कामकाजमै असर पर्न सक्छ ।
यस विषयमा भएका अनुसन्धानका नतिजा पनि एकरूप छैनन्। एक अध्ययनमा महिनावारी चक्रका विभिन्न चरणमा ध्यान, स्मरणशक्ति, बौद्धिक क्षमता र कार्यकारी क्षमतासहितका ७३० वटा तुलनाको समीक्षा गर्दा समग्र संज्ञानात्मक कार्यसम्पादनमा व्यवस्थित र बलियो परिवर्तन देखिएन।
त्यसैले महिनावारी हुँदैमा महिलाको दिमाग सुस्त हुन्छ वा सिक्ने क्षमता घट्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। कतिपय अवस्थामा महसुस हुने समस्या दुखाइ, थकान, निद्राको कमी र भावनात्मक परिवर्तनसँग सम्बन्धित हुन सक्छ।
महिनावारीका बेला बिर्सने समस्या वा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुने अवस्था बारम्बार देखिएमा, लामो समयसम्म रहिरहेमा वा दैनिक जीवनमा उल्लेखनीय असर पारेमा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ । विशेषगरी अत्यधिक दुखाइ, असामान्य थकान वा अन्य असहज लक्षण पनि देखिएमा त्यसलाई सामान्य महिनावारीको समस्या मानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन ।
