विकास वहस

एसईईको नतिजा आउन केही दिन मात्रै बाँकी छ । कक्षा ११ को भर्नाका निम्ति सबै स्कुलहरु तयारी अवस्थामा छन् । तर, कक्षा ११/१२ को अध्ययन पश्चात् देशको सबैभन्दा ठूलो युवा संख्याले नेपालमा आफ्नो भविष्य देख्दैन र देश नै छाड्छ । कक्षा ११/१२ को अध्यययनले विद्यार्थीहरुलाई आफ्नै देशमा आफ्नो भविष्य देख्न सक्ने बनाउन नसकेको, प्राविधिक नभएको र गुणस्तरीय नभएको आरोप लागेको छ । संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनाको ८ वर्ष बितिसक्दा समेत संघीय शिक्षा ऐन बन्न सकेको छैन । शिक्षा क्षेत्र भित्र बेथिति वर्षेनी रुपमा बढ्दो क्रममा छ, तर, सरकार, राजनीतिक दल र अन्य सरोकारवाला क्षेत्र प्रायः मौन अवस्थामा देखिन्छन् । प्रस्तुत छ, नेपालको माध्यमिक शिक्षा र समसामयिक सन्दर्भसँग जोडिएर उच्च माध्यमिक विद्यालय संघ नेपालका अध्यक्ष रमेश सिलवालसँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंशः कक्षा ११/१२ लाई विद्यार्थीको उच्च शिक्षाको आधार र जीवनकै करिअरको महत्वपूर्ण शुरुवातको रुपमा पनि लिइन्छ । हिसानको नेतृत्व र शैक्षिक संस्थाकै सञ्चालनको अनुभवबाट पनि हेर्दा नेपालको कक्षा ११/१२ को शिक्षा कस्तो छ ? हाम्रो संविधानले शिक्षालाई तीन तहमा विभाजन गरेको छ । शिशु कक्षादेखि ८ सम्मलाई आधारभूत शिक्षा, ९ देखि १२ लाई माध्यमिक शिक्षा र त्यो देखि माथिको शिक्षालाई उच्च शिक्षा अथवा विश्वविद्यालय शिक्षा भनिएको छ । यो वर्गिकरणअनुसार हेर्दा कक्षा ११/१२ को शिक्षा चाहिँ विद्यालय शिक्षा र माध्यमिक शिक्षा हो । त्यसमध्ये पनि माध्यमिक शिक्षा दुई तहको छ । १० कक्षा सम्मको शिक्षा स्कुल ओरिन्टिएड छ भने ११/१२ को शिक्षा विश्वविद्यालय उन्मुख छ । त्यसैले यसलाई भिन्न शिक्षाको रुपमा पनि लिने गरिएको छ । अभ्यासकै रुपमा पनि शिक्षक सेवा आयोगले १० कक्षा सम्म अध्यापन गराउने शिक्षकको लागि एउटा विज्ञानपन गर्छ भने ११/१२ को लागि फरक शिक्षकको लागि विज्ञापन हुन्छ । कानुनतः कक्षा ११/१२ विद्यालय शिक्षा भएपनि व्यवहारतः यो पूर्व विश्वविद्यालय शिक्षा हो । दुई वर्षको शैक्षिक कार्यक्रम भएपनि यसको महत्व भनेको ब्रिजको रुपमा रहेको छ । विद्यालयलाई कलेजसँग जोड्ने शिक्षा भएको हुँदाखेरि ११/१२ को शिक्षाले विद्यार्थीको भविष्य कुन दिशातिर जाने भन्ने कुराको नि¥क्यौल गर्छ । देशभरी कक्षा ११/१२ को शिक्षाको विकासको अवस्थालाई हेर्ने हो भने सामान्यतया सबै पालिकामा यसको पहुँच पुगेको छ । सरदर एउटा ११/१२ अध्यापन गराउने ७ वटासम्म स्कुल पुगेको अवस्था छ । तर, सिंगो देशमा यो तहको शिक्षामा गुणस्तरीय शिक्षाको पहुँच सबै विद्यार्थीहरुमाझ पुग्न भने सकेको छैन । अधिकांश विद्यालयमा व्यवस्थापन, शिक्षा र मानविकी संकायको मात्रै पहुँच पुग्न सकेको अवस्था छ । विज्ञान तथा प्रविधिमूलक शिक्षाको पहुँच पुग्न सकेको छैन । त्यसमा पनि विज्ञान संकायको विस्तारमा ९० प्रतिशत निजी क्षेत्रको योगदान छ भने १० प्रतिशत मात्रै सरकारी स्कुलको योगदान रहेको अवस्था छ । अहिलेको अवस्थामा एउटा कक्षा ११/१२ तहको विद्यालयमा औसत ५४ जना मात्रै विद्यार्थी छन् । एउटा कक्षामा २७ जना विद्यार्थी पढाएर गुणस्तर दिन सकिँदैन, त्यो अनुसारको सुविधा दिन सकिँदैन र शिक्षक पनि पुर्याउन सकिँदैन । अब हामीलाई गुणस्तरीय शिक्षाको आवश्यकता छ, शिक्षण संस्था कम हुने र गुणस्तर बढी हुने अवस्थाको विकास गर्न आवश्यक छ । थोरै विद्यार्थीमा धेरै विषयको व्यवस्था गरेर विद्यालयहरुले धान्न सक्दैनन् । त्यसैले पालिकाभित्रका स्कुलहरुलाई विषयगत आधारमा छुट्याइदिन सकिन्छ । जसले गर्दा प्रतिविद्यार्थी लागत पनि कम पर्ने र गुणस्तरीय शिक्षा पनि दिन सकिने अवस्था रहन्छ । अब यो स्थितिमा नजाने हो भने हामीले गुणस्तरीय शिक्षा उपलब्ध गराउन सक्दैनौं । अहिलेसम्मको अवस्थामा माध्यमिक शिक्षा प्रदान गर्ने विद्यालयहरुको संख्यात्मक रुपमा वृद्धि भएको अवस्था छ, अब गुणस्तरमा वृद्धि गर्न आवश्यक छ । हामीले विश्वव्यापी रुपमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने विद्यार्थी उत्पादन गर्न सक्नुपर्छ । कक्षा ११/१२ तहको शिक्षामा समग्रमा हेर्दा सरकारी र निजी क्षेत्रको योगदान कसरी भइरहेको छ ? निजी स्कुलहरु जहाँ बजार छ त्यहिँ नै जान्छन् । तर, शिक्षामा राज्यको जिम्मेवारी र दायित्व पनि हुन्छ । बजार नभएको ठाउँमा पनि विद्यालय चाहिन्छ, त्यहाँ बजार क्षेत्रभन्दा बाहिर पनि सरकारी शिक्षा जानुपर्छ । तर, कतिपय ठाउँमा हामीले खोल्नका निम्ति विद्यालय खोल्ने काम गर्यौं । विद्यालय सञ्चालन गर्दा न्यूनतम कति प्राध्यापक शिक्षक चाहिन्छ, कति कर्मचारी चाहिन्छ, कत्रो भौतिक पूर्वाधार चाहिन्छ, त्यसको खर्च थेग्न सकिन्छ की सकिँदैन ? खर्च थेग्न सकिँदैन भने पनि त्यो सुक्नु बाहेक अर्को बिकल्प हुँदैन । विगतमा कतिपय राजनीतिक प्रतिस्पर्धा वा इगोका कारणले पनि शुरुवात गर्ने काम भएको छ । एसईई दिएर आउने विद्यार्थी कति छन्, नजिकको पालिकाबाट आउन सक्ने विद्यार्थी कति छन् जस्ता आधारहरुलाई लिएर स्कुल शुरुवात गर्ने काम पनि भयो । त्यसैको परिणाम अहिले हामीले भोगिरहेका छौं । विश्वमा सबैभन्दा राम्रो शिक्षा फिनल्यान्ड र सिंगापुरको मानिन्छ । ती देशहरुमा औसतमा एउटा स्कुलमा ६५० जना विद्यार्थीले पढ्छन् । हामीले धेरै साना विद्यालय बनाउन तर्फ गएछौं भने उनीहरुले ठूला धेरै विद्यालय बनाए । हामीले पनि हिजोको अवधारणामा परिवर्तन गर्नुपर्छ । हिजोको समयमा बाटोको असुविधा थियो, आज अधिकांश ठाउँमा बाटो पुगेको छ । त्यसैले, केही स्कुललाई राम्रो र ठूलो बनाउने र त्यहाँ गाडी राख्ने, आवश्यक भएकमा आवासीय बनाउन पनि सकिन्छ । त्यसो गर्दा गुणस्तर बढाउन सकिन्छ । अब न्यूनतम गुणस्तरको अनिवार्यता हुनुपर्छ । ठूला स्कुल भए भने प्रतिव्यक्ति विद्यार्थीको लागत घट्छ । अहिले ५१ हजार शिक्षकको अभाव छ, त्यो अभाव पनि पूर्ति हुन्छ । नेपालको शिक्षा क्षेत्रको गुणस्तरमा प्रश्न त उठेकै छ, सँगै उच्च शिक्षा क्षेत्रमा विद्यार्थी अभावका कारणले विश्वविद्यालयदेखि कलेजसम्मलाई संकट पैदा हुनसक्ने संकेत देखिएको छ । तर, तपाईंले भनेजस्तो शिक्षा क्षेत्रको सुधारको विषयमा तपाईंहरुकै उचित पहल पनि देखिएन नी । होइन, हामी लागिरहेका छौं । हामीले केहि प्रस्ताव राखेका थियौं । सरकारी स्कुलको सम्पूर्ण व्यवस्थापनको जिम्मेवारी लिएर नमूना बनाउने र सरकारी र निजी स्कुलबीच हातेमालो गर्ने । तर, यी विषयहरु उठेपनि कार्यान्वय हुन सकेनन् । यहाँनेर केहि समस्या पनि छन्, कतिपय निजी स्कुल सञ्चालकहरुको पनि सरकारीको गुणस्तर बढ्यो भने मकहाँ विद्यार्थी आउँदैनन् भन्ने छ । त्यस्तै, कतिपय सरकारी स्कुलमा काम गर्नेहरुको अवधारणा पनि के छ भने यो निजी नसुकीकन हामी सप्रिदैनौं भन्ने छ । हामीले गुणस्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्ने हो । तपाईंले धेरै वर्षदेखि विद्यार्थीहरुलाई पढाइरहनु भएको छ । के पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले वर्तमानको आवश्यकता र विद्यार्थीको मनोभावनालाई समेट्ने ढंगले पाठ्यक्रम बनाइरहेको छ ? तपाईंले कस्तो अनुभव गर्नुभएको छ ? ११/१२ को पाठ्यक्रम तुलनात्मक रुपमा राम्रो छ । रिभ्यु पनि भइरहेको छ । उसको क्षमता पनि छैन । पाठ्यक्रम विकास केन्द्रमा पाठ्यक्रम विज्ञ भन्ने मान्छे नै छैन । उसले विज्ञ विश्वविद्यालयहरुबाट ल्याउनुपर्ने हुन्छ । त्यहाँ राम्रा असल मान्छेलाई छिर्न नदिने आफूले भनेको मान्छेलाई मात्रै काम गर्न दिने परिपाटी छ । विज्ञ मान्छे गयो भने उसले आफ्नो पहिचानलाई प्रदर्शन गर्छ । तपाईंले हेर्न सक्नुहुन्छ । पुस्तकको तल शिक्षा मन्त्रालयको शाखा अधिकृत देखि सहसचिवसम्मको नाम हुन्छ । सबै विषयमा तीनको नाम हुन्छ । किन हुन्छ भने त्यसको रोयल्टी खानको निम्ति । त्यहाँपनि कार्टेलिङ सिन्डिकेट छ, पहिल्यै नै हामीले यो–यो विषय पास गर्दिन्छौं तपाईंले किताब छापेहुन्छ भनेर पहिल्यै स्वीकृति दिएको पनि छ । राज्यको जिम्मेवार तहमा बसेको प्राज्ञिकहरुलाई चलाउने मान्छे आँफै इमान्दार भएन भने यो नतिजा आउँछ । यो मेरो कसैलाई ब्लेम होइन, तपाईंले नै पुस्तक हेर्न सक्नुहुन्छ । रोयल्टी खानेहरुको एउटा झुण्ड छ । पाठ्यक्रम लेख्ने मान्छेहरुलाई पाठ्यक्रमको विषयमा जानकारी हुनुपर्छ । उसलाई १० कक्षासम्म कस्तो पाठ्यक्रम पढाइ हुन्छ र विश्विद्यालय तहमा कस्तो पढाइ हुनुपर्छ भन्ने कुराको पनि ज्ञान हुनुपर्छ । कतिपय त्यहाँ यी दुबै विषयमा जानकार नभएका व्यक्तिहरु पनि पाठ्यक्रम लेख्न आएका थिए । हाम्रो पाठ्यक्रम अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त हुने र देशको आवश्यकता र समस्या समाधान गर्नसक्ने पनि हुनुपर्छ । तर, त्यहाँ निश्चित व्यक्तिलाई बाहेक भत्ता दिने पैसा छैन भनेर आवश्यक जनशक्ति पनि नराखेको अवस्था देखिन्छ । पाठ्यक्रम विकास केन्द्र भित्रै हरेक विषयको विज्ञ हुनुपर्छ । अहिले नयाँ पाठ्यक्रम बनाउनुपर्यो भने कक्षा १ देखि नै रिभ्यु हुनुपर्छ । आधारभूत शिक्षाको हरेक कक्षाको भर्याङ माध्यमिक शिक्षासँग जोडिनुपर्छ । माध्यमिक शिक्षा उच्च शिक्षासँग जोडिनुपर्छ । सबै स्कुल कलेजहरुको एउटै क्षमता पनि छैन । पाठ्यक्रमले पूर्व–पश्चिम र उत्तर दक्षिण सबै हेर्नुपर्छ । अहिलेको हाम्रो पाठ्यक्रमले सैद्धान्तिक रुपमा विश्वको जुनसुकै पाठ्यक्रमसँग पनि प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ । हामी कहाँनेर चुकेका छौं भने अप्लाइड र प्राक्टिकल पाटोमा । हाम्रो शिक्षा घोकन्ते र सुगा रटाइमा छ । हाम्रो शिक्षा प्रणालीको कमजोरी यहाँनेर छ । अध्ययन, अनुसन्धान र परियोजनामूलक शिक्षा भएन । तीनघण्टे परीक्षाले एउटा मान्छेको एकवर्षको खुबीलाई न्याय गर्दैन । हामीले ग्रेडिङको अभ्यास गर्यौं तर अरु कुरा सोहीअनुसार बद्लिएन । हाम्रो शिक्षामा बढीमा १० देखि १२ प्रतिशत पास हुने हो । सबैभन्दा बढी फेल हुने शिक्षा विषयमा हो । अनि त्यही मान्छे शिक्षण पेसामा जान्छ । अनि त्यसले के गुणस्तर दिन्छ ? यदि शिक्षा राम्रो बनाउने हो शिक्षामा आकर्षण दिनुपर्छ । भुटानमा दोब्बर तलब छ, श्रीलंकामा ६० प्रतिशत बढी छ । हामीले पनि त्यो बनाउनुपर्छ । त्यो नगरीकन शिक्षामा सुधार गर्ने कुरा गफ मात्रै हो । हाम्रो शिक्षा प्राविधिक त भएन तर, कक्षा ११/१२ पढिसकेपछि यहीँ नै केही गर्नुपर्छ भनेर भावना तथा विचार पैदा गर्न सक्ने काम पनि भएन नी । हामीले तुलनात्मक रुपमा अध्ययन गर्नुपर्छ । २० वर्ष अगाडि हुने खानेले दार्जिलिङ, देहराधुन र कालिम्पोङ पठाउने गर्दथे । अहिले स्कुल शिक्षा पढ्न भारत जानेको संख्या नगण्य छ । मेरो अनुमानमा त्यो संख्या भनेको २८ हजार वरिपरि मात्रै छ । तर, स्नातक र स्नातकोत्तरको विषय छ । त्यो हाम्रो अधिनमा मात्रै छैन । राजनीतिक दलका नेतृत्वहरुले भातृ संगठनहरुले तिम्रो भविष्य नेपालमा नै छ भनेर भन्नसक्ने स्थितिमा हुनुपर्छ तर, त्यो गर्न सकेको छैन । त्यो भन्ने नेताहरुलाई नै प्रतिप्रश्न आउँदा उसको छोरा अमेरिका, अष्ट्रेलिया, क्यानडामा छ, अनि उसले भनेको कसले पत्याउँछ । अर्को हाम्रा विश्वविद्यालयहरुको निश्चित शैक्षिक क्यालेन्डर छैन । विश्वविद्यालयहरुको मिति सहितको निश्चित क्यालेन्डर हुनुपर्छ । त्यस्तै, कोर्ष पनि अपडेट हुनुपर्छ । अहिले पुल्चोक क्याम्पसमा विद्यार्थी सिट खाली छ । हामीले विद्यार्थीलाई बताउन सकेनौं । विदेश गएपछि भू–स्वर्ग हो भन्ने पनि भएको छ । हुनपनि हो, त्यहाँ पढ्दै कमाउँदै गर्न सकिन्छ । यहाँ पनि गरौं न, पढेको तीन देखि पाँच वर्ष भित्रमा ऋण लिएर तिर्ने व्यवस्था गराइदिउँ न । पढ्ने बेलासम्म उसले ब्याज तिर्छ र पढाइसकेपछि सावाँ ब्याज तिर्ने व्यवस्था मिलाउन सकिन्छ । शिक्षामा पनि ऋण काढेर पढ्न सक्ने सहुलियत ऋणमा पढ्न सक्ने र छात्रवृत्तिबाट पढ्नसक्ने व्यवस्था बनाइदिउँ न । राज्यको नीति निर्माण तहमा भएको कमजोरीकै कारण विदेश जाने मोह भएको हो । अर्को विषय यहाँ कन्सल्टेन्सीसँग पैसा खाएर विदेश पठाउने मानसिकताले पनि यस्तो भएको हो । शैक्षिक संस्थाहरुलाई स्वायत्तताको पनि अभाव भयो । २० प्रतिशत पाठ्यपुस्तकमा तलमाथि गर्ने अधिकार भयो भने विद्यार्थीको जीवनलाई चाहिने र प्रयोगमा आउने नयाँपन दिन सबै शैक्षिक संस्थाहरुले खोज्छन् नी । जस्तै, सिपमूलक हामीले दिनसक्छौं । संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना गरेर निर्वाचित सरकारले त्यसको नेतृत्व गरेको पनि साढे पाँच वर्ष पूरा भएको छ । तर, अहिलेपनि नेपालको शिक्षाको स्पष्ट कानूनी चित्र बन्न सकेको छैन । तपाईंहरुपनि यो आवश्यक ऐन कानून बनाउन आवश्यक दबाब दिन किन लागिरहनुभएको छैन ? त्यस्तो पनि होइन । म पनि शिक्षा सेवा आयोगमा बसेर काम गरेको थिएँ । हामीले धेरै ठूलो छलफलपछि हामीले आयोगको तर्फबाट प्रतिवेदन दियौं, तर त्यो प्रतिवेदन कुनैपनि सरकारले सार्वजनिक गरेन । त्यतिबेला प्रधानमन्त्री केपी ओली हुनुहुन्थ्यो, शिक्षामन्त्रीको अध्यक्षतामा भएको थियो । त्यो प्रतिवेदन किन सार्वजनिक भएन हामीलाई जानकारी छैन । संविधानले ८ कक्षासम्म अनिवार्य र निःशुल्क १२ कक्षासम्म निःशुल्क भनेको छ । तर, हामीले गर्न सकेका छैनौं । किन सकेनौं भने राज्यको क्षमता पुगेन । यो बजेटले कार्यान्वयन गर्नपनि सक्दैनन् । जिडीपी ६ प्रतिशत वा बजेटको २० प्रतिशत छुट्याउने हाम्रो राज्यले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा कमिटमेन्ट गरेको छ । तर, हामी एकपटक १८ प्रतिशत सम्म पुग्यौं र अहिले १० देखि १२ प्रतिशतमा रुमल्लिइरहेका छौं । यो पनि सबै विद्यार्थीले पाउनुपर्यो नी भन्ने आवाज उठेको छ । भौचर प्रणालीको मोडेल के छ भने हामी प्रतिविद्यार्थी लागत दिन्छौं, तिमी निजी, सामुदायिक वा सरकारीमा पढ, भौचर दिन्छु तिम्रो इच्छा लागेको ठाउँमा पढ, तर यो क्षेत्रभित्र पढ । अर्को मोडेल पालिकाहरुले जिम्मा लिएका छन् र निजीलाई मैले यति दिन्छु, गुणस्तरीय शिक्षा दिने काम तिम्रो, पैसा दिने काम मेरो भन्ने फ्युजनको मोडेल पनि छ । अर्को जहाँपनि पढ्न पाइने मोडेल पनि छ । काठमाडौं महानगरमा शिशुदेखि १२ कक्षासम्मको विद्यार्थीको औसत लागत एकलाख पाँचहजार छ । घरभाडा देखि सबै खर्च राज्यले गरेको छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयले केही विषयहरुमा शुल्क लिँदा सरकारी शुल्क भन्दा २५ प्रतिशत बढी शुल्क निजीले लिन पाइने व्यवस्था गरेको छ । तर, हामीले त्यती पैसा उठाउन सकेका छैनौं । हामीले नसकेका हौंला, तर हामीले उचित आवाज उठाइरहेका छौं । सम्बन्धित क्षेत्र लाचार छ । हामीसँग अहिलेसम्म मन्त्रालयले शिक्षा ऐनको विषयमा कुनै सुुझाव लिएको छैन । हामीले पटक–पटक भनेका छौं, कार्यक्रम गरेका छौं, मन्त्रीकोमा गएका छौं, सचिवलाई भनेका छौं, सम्बन्धित व्यक्तिलाई भनेका छौं । ऐन बनाउन अगाडि स्टेक होल्डरसँग छलफल गर्नुस न भनेका छौं । राज्य भनेको पारदर्शी छैन । गणतन्त्रमा त पारदर्शी हुनुपर्यो नी । यो विषय हामीले कहिलेदेखि उठाएका छौं, लाजसरम हुनुपर्दैन । एउटा ऐन ल्याउन नसक्ने मान्छे सरकारमा किन बस्ने । तर, उनीहरुको भाषण हामीले सुन्दिनुपर्ने । एउटा ऐन बनाउन किन ५० वर्ष लाग्यो ?

घरजग्गा क्षेत्रमा एक सफल व्यवसायीको छवि बनाएका व्यक्ति हुन् रामसुन्दर बके । नेपाल जग्गा तथा आवास विकास महासंघका सचिव समेत रहेका उनी घरजग्गा क्षेत्रमा लामो अनुभव सम्हालेर अहिले पर्यटन क्षेत्रमा व्यस्त छन् । रानिकोटमा भिलेज हाइल्याण्ड रिसोर्टका अध्यक्ष समेत रहेका उनी अहिले कुशल पर्यटक व्यवसायीका रुपमा पनि परिचित छन् । विभिन्न निकायसँगको सहकार्य गरेर पर्यटन व्यवसायीको विकास विस्तार र यो क्षेत्रमा थप भविश्य खोजिरहेका बकेसँग वर्तमान घरजग्गा र पर्यटन व्यवसायसँगै उनको व्यक्तिगत व्यवसायिक जीवनको विषयमा विकासन्युजका लागि सन्तोष रोकायाले कुराकानी गरेका छन् । पछिल्लो समय कोरोना भाइरसको कारण पर्यटन क्षेत्रमा एक किसिमको समस्या सिर्जना भयो, अहिले केही सुधार भइरहेको भन्ने सुनिन्छ नी ? सरकारले सन् २०२० लाई ‘भिजिट नेपाल २०२०’ अर्थात् पर्यटन वर्षको रूपमा घोषण गरेको थियो । त्यो बेला व्यवसायी साथीहरू उत्साहित थिए । होटलमा आन्तरिक तथा विदेशी पर्यटकहरुको घुइँचो लाग्ने भयो भने व्यवसायीहरूमा एक किसिमको खुसी छाएको थियो । व्यवसायीहरूले लगानी बढाएर तयारी अवस्थामा थिए । सोही समयमा विश्वव्यापी रुपमा कोभिड–१९ फैलियो । र, हाम्रो उत्साह निरासामा परिणत भयो । कोभिडले हामीलाई झन्डै २ वर्ष थला पार्यो । मेरो आफ्नो चाहिँ आन्तरिक पर्यटनसँग लक्षित व्यवसाय छ । यो व्यवसाय पनि कोभिडपछि लयमा फर्कँदै थियो । सोही बेला रुस र युक्रेन बिचको दन्द्ध चर्कियो । जसका कारण देश मात्र नभई विश्वव्यापी आर्थिक मन्दी छायो । अहिले पर्यटन व्यवसाय खुसी तथा निरास हुने अवस्थामा छैन । पछिल्लो समय आन्तरिक पर्यटकको चहलपहल केही बढेको पाएका छौं । पर्यटन व्यवसायमा सुधारका संकेतहरु देखिन थालेका छन् । तपाईंको विगततर्फ फर्किऔं, तपाईं घरजग्गा व्यवसायी । त्यो क्षेत्रबाट पर्यटनमा तपाईंको प्रवेश कसरी भयो, पर्यटन क्षेत्रतर्फ लाग्नु पर्छ भन्ने किसिमको मानसिकता तपाईंको मन मस्तिष्कमा कसरी आयो ? म यो क्षेत्रमा कसैले आउनु पर्छ भनेर आएको होइन । मेरो इच्छा र चाहनाले मलाई यहाँसम्म डो¥याएको हो । नेपालमा व्यवसाय गर्नु छ भने पर्यटन व्यवसाय नै उपयुक्त हो । नेपालको परिवेश अनुसारको उपयुक्त बिजनेस यही ठहर गरी लागेको हुँ । मान्छेहरू व्यवसायसँग जोडिन थालेपछि जहाँ धेरै व्यवसाय छ, त्यहीँ होमिने अभ्यास छ । काठमाडौं नजिकैको पर्यटकीय स्थल भनेर नगरकोटलाई चिनिन्छ । व्यवसायीहरू पनि होटल सञ्चालन गर्नु छ भने नगरकोटमा गर्नु पर्छ भन्छन् । अनि अर्को चर्चामा आएको स्थान हो ककनी । त्यहाँ बाहेक काठमाडौंमा अन्य पर्यटकीय गन्तव्य छैन । अरूले मेला लगाएको ठाउँमा किन जाने ? आफै मेला लगाउने भन्ने उद्देश्य सहित म लागेको हुँ । भक्तपुरको रानीकोटमा मैले होटल खोल्ने योजना सहित २०६० सालमा जग्गा किनेँ । त्यो भन्दा अगाडी चितवनको सौराहा होटल खोल्ने योजना बनाएँ । काम पनि सुरु भइसकेको थियो । त्यहाँका साथीभाइले मलाई आफ्नो ठाउँमा काम नगरेर तिमी यहाँ किन आउने, कि बसाइसराइ गरेर आऔं, नयाँ ठाउँमा काम गर्दा डुब्न सक्ने सम्भावना छ लगायतका कुरा गर्न थाले । मेरो इच्छा थियो । चाहे त्यो जुनसुकै ठाउँमा किन नहोस् । त्यसपछि सोचें, रानिकोटमा पनि जग्गा छ, अब त्यही बनाउने रिसोर्ट । सौराहा होटल बनाउने योजना साथ पुगेको मान्छे त्यहाँ छोडेर रानिकोटमा बनाउने निर्णय गरेँ । रानिकोटमा होटल बनाउँदा पनि मलाई साथी भाइ, आफन्त तथा शुभचिन्तकहरुले पनि राम्रो गर्याे भनेर कसैले पनि भनेनन् । उल्टै त्यहाँ लगानी गरेर तिमी फस्यौ भन्ने किसिमको प्रतिक्रिया दिए । नगरकोट, सौराहा, जस्ता मुख्य स्थानमा होटल खोलेको भए ठिक हुन्थ्यो भन्ने धारणा राखे । त्यतिखेर काम गर्दै, कुरा सुन्दै गइयो । तर, अहिले रानिकोट पर्यटनको हब भएको छ । हामी काम गर्दै जाँदा सफल भएको महसुस गरेका छौं । अहिले आन्तरिक वा वाह्य पर्यटनको लागि रानिकोट परिचित स्थानको रूपमा स्थापित भएको छ । हामी यस पटक दक्षिण एसिया अवार्ड पनि सहित पुरस्कृत पनि भएका छौं । सार्क मुलुकको भित्रको घुम्न योग्य ठाउँका रूपमा चिनाउन पाउँदा गर्व लाग्छ । अहिले रानिकोटमा पर्यटकको चहलपहल कस्तो छ ? रानिकोट चर्चित पर्यटकिय गन्तव्यको रूपमा विकास भइसकेको छ । अहिले नगरकोटका होटल व्यवसायीले रानीकोटले हामीलाई सुकाइदियो भन्छन् । मलाई त्यो बेला गर्व लाग्छ । मैले सही निर्णय गरेर सही काम गरेछु भन्ने लाग्छ । रानिकोट प्राकृतिक रूपमा पनि निकै सुन्दर ठाउँ । उपत्यका भित्रका जुनसुकै ठाउँबाट आउँदा पनि एकदेखि डेढ घण्टाको बीचमा रानिकोट पुगिन्छ । नगरकोटमा पुग्न त्यो भन्दा बढी समय समय लाग्छ । पुग्दा पुग्दै रमाइलो गर्ने समय नै बचेको हुँदैन । रानिकोटबाट विभिन्न ठाउँका हिमालहरू पनि नजिकैबाट नियाल्न सकिन्छ । उपत्यकालाई नियाल्दै भक्तपुरका प्रमुख तथा ऐतिहासिक ठाउँको अवलोकन गर्न पाइन्छ । साँस्कृतिक तथा ऐतिहासिक ठाउँ हो रानिकोट । मेरो रोजाइलाई पर्यटकहरूले मनन गरी योग्य ठाउँ छ भनेर ग्राहकले सेवा दिने मौका दिएका छन् । नयाँ क्षेत्र घुम्न र पहिचान गर्न रानिकोट एउटा सुन्दर गन्तव्य हो । कुनै पनि काम सफल भए साहसिक हुन्छ । असफल भए दुस्साहस हुन्छ । मान्छे असफल भयो भने नराम्रो काम गर्याे भन्ने कुरा आउँछ । शुभचिन्तकतक भएको हिसाबले नयाँ व्यवसायमा लाग्दा फसिन्छ भनेर त्यो भनेको पनि हुन सक्छ । आज सफल भएकोले मैले गरेको काम साहसिक बन्यो । आज रानिकोट कसले बनायो भन्दा मेरो नामसँग जोडिन्छ । एउटा घरजग्गा व्यवसायीको रुची एकाएक पर्यटन व्यवसायमा कसरी गयो, पयर्टन क्षेत्रमा फड्को मार्ने यही नै सही समय हो भनेर आत्मानुभुति कसरी गर्नुभयो ? हामीले हिजो अभिभावकको गाइडलाइन पाएनौं । हामी आफैले क्षेत्रको छनोट गरी व्यवसाय सुरु गर्यौं । हामीले यी सबै कुरा बुझेका छौं । आफ्नो सन्तान छोराछोरीलाई बेलैमा रोजगारी तथा व्यवसायमा जोड्नु पर्छ भन्ने मेरो सोचाइ थियो । हाम्रो भक्तपुरमा २०३० सालमा चिउराको मिल थियो । र, २०३२/३३ सालमा एउटा राइस मिल पनि सञ्चालनमा ल्यायौं । हाम्रो पारिवारिक वातावरण नै व्यवसायिक थियो । वातावरण नै व्यवसायिक भएकाले हामीलाई व्यवसाय तर्फ प्रेरित गर्याे । त्यसैले आफू पनि व्यवसायमा जोडिएको नाताले सन्तानलाई पनि व्यवसायमा नै जोड्नु पर्छ भन्ने मनसाय थियो । हाम्रो सन्तानले आफूले गरेको व्यवसाय नगर्न सक्छन् । समय सापेक्षित व्यवसाय गर्न खोज्छन् । त्यो व्यवसाय पनि पर्यटन नै हुन सक्छ । त्यसैले मैले छोरालाई पनि बेलैमा यस क्षेत्रसँग आबद्ध गराएको हुँ । तपाईंको बिचारमा उच्च शिक्षा पढेर गरेर एक किसिमको योग्यता हासिल गर्नु राम्रो वा सानैदेखि आफ्नै व्यवसाय गर्नु राम्रो ? हरेक व्यवसाय गर्नको लागि शिक्षा चाहिन्छ । पूर्ण शिक्षा भइसकेपछि मात्र व्यवसायमा सफलता पाउन सकिन्छ । मेरो पहिलो प्राथमिकता शिक्षा नै हो । छोराले स्नातक तह पार गरिसकेको छ । स्नातक तह पास गरेर मात्र उसलाई मैले व्यवसायमा जोडेको हुँ । नेपालमा पर्यटनको अथाह सम्भावना छ भनिन्छ, सरकारले अबको एक दशकलाई पर्यटन दशकको रूपमा घोषणा गरेको छ, देशमा पर्यटकीय गतिविधिहरू बढाउनको लागि के गर्न आवश्यक छ ? यो देशको सम्वृद्धिमा पर्यटन क्षेत्रको भूमिका कस्तो हुन सक्छ ? पर्यटन वर्ष मनाउने भन्दै सरकारले बजेट मार्फत घोषणा गरेको छ । पर्यटन दशक मनाउनु गौरवको विषय हो । किनभने यस क्षेत्रको लागि सम्भावना एउटा ठोका खुल्ला हुनु हो । म पर्यटन व्यवसायमा पृथक धारण राखेर हिँडेको मान्छे हुँ । मेरो उद्देश्य ग्रामीण पर्यटनलाई उत्थान गर्नु हो । ग्रामीण पर्यटन र कृषि नै पर्यटनको. प्रमुख आधार हुन्छ । पर्यटन क्षेत्रबाटै देशको आर्थिक उन्नति गर्नुपर्छ । मेरो एउटा अभियान छ, ‘जे पाक्छ त्यो बिक्छ, गाउँ गाउँ होमस्टे गाउँमै रोजगार ।’ सरकारले बजेट मार्फत नै वार्षिक २÷३ लाख जनालाई रोजगारी दिने भनेको छ ।राज्यलाई त्यो रोजगारी सिर्जना गर्न गाह्रो होला । तर, मेरो नजरमा त्यो काम पुरा साह्रै सजिलो छ । किनभने प्रत्येक घरलाई पर्यटनसँग जोड्ने हो भने प्रत्येक घरमा रोजगार भयो । गाउँघरमा होम स्टेलाई फस्टाई आन्तरिक तथा विदेशी पर्यटनलाई त्यहाँसम्म पुर्याउन सक्यो भने त्यसको लाभ सबैले लिन सक्छन् । पर्यटनसँग कृषि पनि जोडिएको भएकाले कृषकलाई पनि प्रत्यक्ष फाइदा पुग्छ । पर्यटन गाउँमा नै पुग्ने हो भने कृषि उपहज पनि गाउँमै खपत हुने भयो । बजारसम्म पनि ल्याउनु परेन । बिचौलियाको पनि समस्या भएन । सिधै रकम पनि कृषकको हातमा पुग्ने पर्याे । यस्तै मैले अर्को सोच बनाएको छु, ‘गाउँमै कमाऊँ गाउँमै खाऊँ, गाउँमै बनाऊँ, गाउँमै रमाऊँ ।’ गाउँमा सम्भावना अथाह छ । अहिलेको पर्यटन गाउँ लक्षित नै हो । त्यहाँसम्म पुग्नको लागि आवश्यक पूर्वाधार चाहिँ सरकारले तयार गरिदिनु पर्याे । गाउँमा पनि त्यही अनुसारको सेवा सुविधाहरू उपलब्ध हुनु पर्याे । नेपालमा विदेशी पाहुना राख्न सक्ने क्षमता ३० लाख छ । केही वर्षपछि यो क्षमता बढेर ५० लाख पुग्न सक्छ । राज्य पर्यटक दशकको मनाउँछ, १०/२० लाख पर्यटकको आशा गर्छ । पर्यटन नेपाल कति भित्र्याउने भनेर सरकार र निजी क्षेत्र सहकार्य गरेर नेपालको पर्यटन दशक सफल हुन्छ । तपाईं लामो समय घरजग्गा व्यवसायमा व्यस्त हुनु भयो, पछिल्लो समय पर्यटन व्यवसायमा अभ्यस्त हुनुहुन्छ, यी दुई क्षेत्रमध्ये कुन क्षेत्र उचित देख्नु भयो, तपाईको नजरमा कुन क्षेत्र सम्भावना युक्त क्षेत्र हो ? म घरजग्गा व्यवसायमा ४८÷४९ साल तिर लागेको हुँ । यस क्षेत्रमा काम गर्ने वातावरण छैन । स्पष्ट नीति नियम पनि छैन । घरजग्गामा लगानी धेरै हुन्छ । पुँजी जुटाउन पनि गाह्रो भयो । कहिले कित्ताकाट गर्न पाउने, कहिले नपाउने अवस्थाको सिर्जना भयो । टेबुल मुनिबाट गयो भने कित्ताकाट गर्न पाउने माथिबाट गए नपाउने जस्ता समस्या भएको कारणले गाह्रो भएको हो । घरजग्गा व्यवसाय तुलनामा सजिलो पेशा देखेको मैले पर्यटन व्यवसाय नै हो । पर्यटन व्यवसाय खुसी साट्ने पेशा हो । तपाईं हप्ता वा महिना दिनको कामको ह्याङ लिएर आनन्द लिन हाम्रो होटलमा पुग्नु हुन्छ । त्यहाँ बसेर तपाई खुसी भएको देख्दा हामी पनि खुसी हुन्छौं । पर्यटन व्यवसाय खुसी साट्ने तथा खुसी दिन सक्ने पेशाको रूपमा मैले लिएको छु । लामो समय घरजग्गामा मन्दी देखियो तर केही समय यता सुधार भइरहेको सुनिन्छ, घरजग्गा क्षेत्रमा मन्दी आउँदा सबै क्षेत्र सुस्त बने, घरजग्गा त्यस्तो के रहेछ, जसले सबैलाई थला पार्यो ? घरजग्गामा राज्यले नै मन्दी निम्त्याएको हो । बाहिरको प्रभावले घर जग्गामा मन्दी भएको होइन । सरकारले भुउपयोग नियमावली लागू गरे पश्चात् यस क्षेत्रमा मन्दी छाएको हो । जग्गाको वर्गीकरण नगरेसम्म कित्ताकाट भयो । कित्ताकाट भएको जग्गामा बिक्री भए, घर बनाउनेले घर बनाए, बिक्री गर्नेले बिक्री गरिसके । नयाँ किनबेच बन्द भयो । सरकारले करिव ६ महिना जति कित्ताकाटमा रोक लगायो । र, कित्ताकाट बन्द हुने बित्तिकै हरेक व्यवसायमा समस्या पर्याे । सरकारले यस क्षेत्रलाई अनुत्पादन मूलक क्षेत्रको रूपमा हेर्छ । लगानी गर्नु हुँदै भन्छ । घरजग्गा व्यवसाय शुद्ध नेपाल भित्र मात्र हुने व्यवसाय हो । कुनै सामान विदेशबाट ल्याउनु पर्ने भने यहाँको मुद्रा विदेश जान्छ । तर, यसमा तपाईंले किन्ने मैले बेच्ने पैसा बाहिर पनि गएन । मन्दीको दोष जति घरजग्गालाई थुपारिएको छ । अर्थतन्त्रमा सुधार ल्याउनु छ भने विलासिताको वस्तुको आयात बन्द गर्नु पर्छ । अति आवश्यक वस्तुहरू आयात गर्नु पर्छ । हाम्रो आयातमुखी अर्थतन्त्र भयो । भन्सारबाट धेरै सामान भित्रिए मात्र बढी मात्रामा राजश्व संकलन हुने भयो । राज्यले उत्पादनमुलक अर्थनीति ल्याउनु पर्छ । सरकारले देश भित्र नै उद्योग तथा कलकारखाना खोल्ने नीति ल्याउनु पर्याे अनि मात्र अर्थतन्त्रको विकास हुनेछ । नेपालमा जग्गा किन्ने भनेको खाडी मुलुकमा गएका मजदुरले हो । उहाँहरूले मजदुरी गरेर ल्याएको पैसाले व्यवसाय गर्न सक्नु हुन्न । ठूलो व्यवसाय गर्न सक्ने पुजी हुँदैन । विदेश गएका युवा तथा दूरदराजबाट आएकाहरूले शहरमा घर बनाउने कल्पना गर्छ । सुगम ठाउँमा घर बनाउने छोराछोरीलाई राम्रो शिक्षा दिने नेपालीको चाहना हो । त्यो ब्रेक हुने बित्तिकै त्यो पैसा रोकिने भयो । जग्गाको कित्ताकाट खोल्ने बित्तिकै ७÷८ खर्ब रुपैयाँ रेमिट्यान्स आएको छ । जग्गाको कित्ताकाट नहुँदा रेमिट्यान्स पनि कम मात्रामा भित्रिएको थियो । अहिले हामीले पनि अलिकति मन्दी हटेको हो कि भन्ने महसुस गरेका छौं । ग्राहकहरूको हिजोको खर्च गर्ने तरिका र आजको खर्च गर्न परिपाटी बढेको पाएका छौं । घरजग्गा व्यवसायीलाई हेर्ने सर्वसाधारण र सरकारको नजर अलि बेग्लै छ, घर घडेरी सबैलाई चाहिने तर त्यही व्यवसाय गर्ने व्यवसायीलाई हेर्ने नजर पजर किन यस्तो भयो ? घर जग्गा व्यवसायीलाई दलालको दृष्टिकोणले समाजमा हेर्छन् । मूल्य तय गर्ने एक आपसको वार्तालाई दलाली भनिन्छ । अर्थात् क्रेता र बिक्रेता बिचको वार्तालाई तथा मूल्य घटबढको शब्दलाई दलाल भनिँदो रहेछ । दलाल भन्ने शब्दले मान्छेलाई दख पुग्छ । काठमाडौंमा एउटा सानो नाङ्लो पसल राख्नेलाई साउँजी भनेर सम्बोधन गरिन्छ । आफ्नो लगानी गरेर जीवन भनेर पढेको शिक्षा अनुभव दाउमा लाएर व्यवसाय गर्नेलाई राज्य र जनताले दिएको नाम दलाल । घरजग्गा व्यवसायीलाई दलाल भन्नु गलत हो । अरू व्यवसायीलाई जसरी कमाए पनि सम्मानका साथ यहाँ हेरिन्छ । घरजग्गाको मूल्य पनि असाधारण छ, अहिले १० लाखमा किनेको जग्गा आउँदो वर्ष २० लाख रुपैयाँको भइदिन्छ, यो किसिमको मूल्यवृद्धि कसरी र किन हुन्छ ? घरजग्गालाई यति नै मूल्य भनेर राज्यले तोकिदिएको छैन । उत्पादनभन्दा बढी खरिदकर्ता भएपछि मूल्य बढ्ने नै भयो । घरजग्गाको लागि राज्यले योजना बनाएर ठूलो प्लानिङ गरिदिनु पर्याे । देशका ३० देखि ४० लाख युवा विदेशमा छन् । विदेशमा गएका युवाले किन्ने भनेको जग्गा हो । सरकारले वार्षिक घर जग्गाको कारोबार कति भयो भनेर डाटा बनाउनु पर्याे । वार्षिक कति जग्गा किनबेच भयो भनेर डाटा नहुनाले पनि समस्या भयो । सरकारले निजि क्षेत्रलाई काम गर्न वातावरण बनायो भने मात्र जग्गाको मूल्य सस्तो हुने भयो । हामीसँग घडेरी थोरै छन्, ग्राहक धेरै छन् । जग्गा कित्ताकाटमा छैन । त्यसैले पनि जग्गाको मूल्य मनपरी भयो । काठमाडौं उपत्यका विकास प्राधिकरणले नयाँ शहर बनाउने भन्दै उपत्यका भित्रको डेढ लाख रोपनी जग्गाको कित्ताकाट रोकेर बसेको छ । कित्ताकाट रोकेको लामो समय हुँदा पनि काम अगाडि बढ्न सकेको छैन । यसमा निजी क्षेत्र सहकार्य गरेर काम गरेका भए धेरै हदसम्म सहज हुन्थ्यो । काम पनि अगाडि बढ्थ्यो । आज बजारमा सिमेन्ट बिक्री नभएर सिमेन्ट उद्योग बन्द भयो । निर्माणसँग जोडिएका उद्योग घर जग्गासँग जोडिने हो । यसलाई राज्यले अनुत्पादक क्षेत्र भन्छ । नेताहरू विदेशबाट पठाएको पैसाले घर नबनाउनु जग्गा नकिन्नु भन्दै भाषण गरेको सुन्छु । त्यसो भए गर्ने के ? उसले ल्याएको पैसाको ग्यारेन्टी केमा छ । सुन चोरी होला भन्ने डर । सेयर मार्केटमा लगानी गरौं जानेको छैन । उसले कमाएर ल्याएको पैसाको सुरक्षा जग्गा नै हो । यो चारी पनि हुँदैन, हराउँदा पनि हराउँदैन । घरजग्गालाई व्यवसायलाई सम्मानित पेशा बनाउनको लागि निजि क्षेत्र व्यवसायीहरू लागेका छौं । भविष्यमा घरजग्गा व्यवसाय दलालको रूपमा चिनिने छैन । विकासकर्ता अथवा साहुजीको भाषा सम्बोधन हुन सक्छ । साहुजी र विकासकर्ताको भाषा सम्बोधन गर्नको लागि परेका छौं । तपाईं लामो समयदेखि घरजग्गा व्यवसायमा काम गरेर पर्यटनमा हात हाल्नु भएको छ, यी दुवै क्षेत्रलाई समेटेर अगाडि बढ्नु हुन्छ वा बेग्लै रणनीति छ ? आफूले जानेर गरेको पहिलो व्यवसाय घरजग्गा हो । यो छोड्ने कुरा भएन । हामी जस्ता निम्न पुँजी भएका विकासकर्ताले अब काम गर्न सक्दैन । म चाहिँ ग्रामीण क्षेत्र तिर जग्गा खोजीरहेको छु । सस्तो ठाउँमा नयाँ शहर बनाउने खोजीमा छौं । नयाँ गन्तव्यको खोजीमा छौं । तराइ पनि भरिसकेको छ अब पहाडमा प्लानिङ गर्ने सोचमा छु । पहाडी क्षेत्रमा शहर बाउन सक्यो भने घरजग्गा व्यवसायीहरुको भविष्य छ । तपाईंले पहाड तथा तपाईं एरियामा जाने भन्नु भयो, पहाडी इलाकामा जाँदा भूक्षयको ठूलो समस्या छ । पहाडी क्षेत्रमा घरजग्गा व्यवसायी प्रवेश गर्यो भने फेरि पहाड पनि मासिने डर होला नी ? हामीले उपयुक्त ठाउँ भेटेपछि काम गर्न सुरु गर्ने हैन । त्यहाँ उपयुक्त छ छैन भनेर अध्ययन गर्ने हो । पहिला त्यहाँको भूगोलको पहिचान गर्ने हो । प्रकृतिलाई सिँगारेर काम गर्न सक्यो भने राम्रो हुन्छ । भूगोललाई बिगारेर काम गर्यो भने हाम्रो प्लानिङ सुरक्षित हुँदैन । त्यो ठाउँमा सम्पूर्ण अध्ययन र प्रविधि युक्त प्लानिङ गर्यौं भने यस्तो अवस्था नआउला ।

एसईई दिएर बसेका विद्यार्थीको नतिजा आउने समय नजिकिँदैछ । एसईईपछि कक्षा ११/१२ कहाँ पढ्ने, कस्तो विषय पढ्ने र कस्तो स्कुल/कलेज पढ्ने भन्ने विषयमा विद्यार्थीहरु तथा उनका अभिभावकहरु यतिबेला निकै छलफलमा केन्द्रित भएको पाइन्छ । भोलिको उच्च शिक्षा र जीवनकै करिअरको मूल आधार कक्षा ११/१२ भएकाले यसरी छलफल हुनु  पनि स्वभाविक हो । यस्तो बेलामा विद्यार्थी तथा अभिभावक दुबैलाई सकारात्मक सुझाव तथा सल्लाहको आवश्यकता पर्छ । प्रस्तुत छ, सोही विषयमा केन्द्रित भएर युवा राजनीतिकर्मी तथा शैक्षिक क्षेत्रका अभियन्ता मिलन पाण्डेसँग विकासन्युजका लागि नारायण अर्यालले कुराकानी गरेका छन् । कक्षा ११/१२ भनेको विद्यार्थीको खास आधार तयार गर्ने शिक्षा हो भनिन्छ, तर, १५/१६ वर्षको उमेरको विद्यार्थीमा आफ्नो क्षमता र रुचीको विषय के हो भनेर सही ढंगले पहिल्याउन गाह्रो भइरहेको हुन्छ भनिन्छ, त्यसैले सो परिस्थितिमा विद्यार्थीले कसरी आफ्नो रुची र क्षमतालाई पहिचान गर्ने ? कक्षा ८ पछि नै विद्यार्थीहरुले आफ्नो रुचीको विषय के हो भनेर विद्यार्थीले पहिचान गरिसकेको हुन्छ भनिन्छ । विदेशतिर ८ कक्षापछि नै उ एकेडेमिक, प्राविधिक वा गायन वा नाच्ने विधामा लाग्ने हो अभिभावक र शिक्षक बसेर कुन विधामा जाने हो भन्ने कुरालाई प्रवद्र्धन गर्ने काम हुन्छ । तर, नेपालमा चाहिँ ठ्याक्कै उल्टो जब तपाईं एसईई दिएर बस्नुहुन्छ यदि ३.५ जिपिए भन्दा राम्रो आएको छ भने साइन्सको कलेज आएर साइन्स पढ्नुपर्छ भनेर कन्फ्युज बनाइदिन्छ । आमाबुवा छिमेकी आन्टी उहाँहरुले मेरो साइन्स पढेको छ भन्ने हुन्छ । विषयलाई वर्ग जस्तो बनाउने काम भयो, शैक्षिक क्लास नै बनाइदियो । त्यसले पनि प्रभाव पार्ने काम गर्छ । यो विषय गाह्रो पनि छ । आफ्नो रुची पहिचान गर्नुस् भन्न पनि गाह्रो छ । मैले नै अहिलेसम्म आफ्नो रुची पहिचान गरेको छु की छैन, किनकी मैले ८ कक्षा पढ्दा पाइलट बन्छु भन्ने उद्देश्य राखेँ । १० कक्षा पुग्दा बिल गेट्सको चर्चा थियो, मलाई धनी बन्ने भुत सवार भयो, दाई पनि व्यवसायी भएको हुँदा बिजनेसम्यान बन्छु भन्ने भो । मेरो एसएलसीमा विशिष्ट श्रेणी आयो । त्यसपछि यत्रो विशिष्ट श्रेणी ल्याएको साइन्स पढ्नुपर्छ भनेर सबैले भने । त्यसपछि ११/१२ मैले साइन्स पढेँ । मसँगै पढेका साथीहरु हुल बाँधेर नेम इन्स्टिच्युटमा गएर भर्ना भए र डाक्टर बन्ने भनेर लागे। म पनि डाक्टर बन्छु भनेर अगाडि बढेँ । दुई वर्ष प्रयास गरेँ तर नाम निस्कन सकेन । त्यसपछि मैले बिएसस्सी फिजिक्स पढेँ । बिएस्ससी फिजिक्स सक्नै लाग्दाखेरी यो पढेर पनि केही नहुने रहेछ भनेर इन्जिनियरिङ भर्ना भएँ । इन्जिनियरिङको फाइनल एयरमा पुग्दाखेरी अब राजनीति गर्छु भन्ने भो । त्यसपछि टिचिङ पेसा र राजनीतिमा संलग्न भएँ । यदि राम्रो शैक्षिक प्रणाली हुन्थ्यो भने सानैदेखि गणित, नेतृत्व, विज्ञान, सञ्चार क्षमता लगायतका विषयमा पहिचान गर्न सहयोग गर्दथ्यो । मुख्य कुरा आफ्नो रुची नै हेर्ने हो । अहिलेको अवस्थामा पहिला भन्दा सजिलो छ । पहिला स्वर्णिम वाग्लेले साइन्स छोडेर इकोनोमिक्स पढ्दाखेरी प्रतिस्पर्धा गर्नुपरेको थियो । जमाना अलिकति बद्लिएको छ । म स्ट्यान्डअप कमेडियन बन्छु र पैसा कमाउँछु भन्दा पनि वातावरण छ । पहिलो नम्बरमा आफ्नो रुची चाहिँ पहिचान गर्नुपर्छ । तपाईं के मा राम्रो गर्न सक्नुहुन्छ ? के कुरामा मज्जा आउँछ ? के काम गर्दा सामाजिक सञ्जाल चलाउन पर्दैन, घडी पनि हेर्नु पर्दैन र अल्छि पनि लाग्दैन त्यो विधा पहिचान गर्नुपर्छ । यसको लागि तपाईंले आफ्नो शिक्षकको र अभिभावकको सहयोग लिन पनि सक्नुहुन्छ । रुची सँगसँगै दोस्रो नम्बरमा पेसालाई पनि हेर्नुपर्छ । तपाईंलाई राम्रो तरकारी काट्न आउँछ भने भोलिको दिनमा यो तरकारी काट्ने कलालाई तपाईंले पेसाको रुपमा ढाल्न सक्नुहुन्छ की सक्नुहुन्न ? म एकदिन सोल्टी होटलमा गएको थिएँ, मैले त्यहाँ रमाइलो पारामा सोधेँ ‘खाना चाखेको पैसा आउँदैन ?’ मैले जोसँग संवाद गरिरहेको थिएँ उहाँ फुड टेस्टर हुनुहुँदो रहेछ । उहाँले एउटा होटेलमा गएर खाना चाखेको १० हजार लिनु हुँदोरहेछ । मलाई लाग्यो यो पनि पेसा बन्न सक्ने रहेछ । ‘फुड स्टाइलिस’ले अमेरिकामा ८६ हजार डलरसम्म कमाउने रहेछ । पेसामा यति धेरै विधाहरु आएका छन्, म आँफैले अध्ययन गर्दा करिब दुई हजार पेसा रहेछन् । तपाईंमा जुन रुची छ, त्यसलाई पेसामा रुपान्तरण गर्न सक्नुहुन्छ की सक्नुहुन्न ? यदि सकिन्न भने चाहिँ सोच्नुपर्छ । यदि सकिन्छ भने तपाईंको रुचीलाई पेसामा ढाल्नुस् । मैले ‘टु पी’ भन्ने गरेको छु, एउटा प्यासन अर्को प्रोफेसन । यो दुईवटा कुरामा स्कोप छ भने आँफूलाई जे लाग्छ, त्यो गर्नुस् । जे विधामा राम्रो हुन्छ तपाईं त्यो गर्नुस् । अलिकति बजार अध्ययन गर्नुपर्छ । यसको क्षेत्र छ की छैन ? क्षेत्र नै छैन भोलिको दिनमा त्यो काम सजिलैसँग रोबोटले गर्छ भने मान्छेले गर्नुपरेन, तर, भोलिको दिनमा यसको सम्भावना छ भने तपाईंले आफ्नो रुची र पेसा हेरेर निर्णय लिन सक्नुहुन्छ । तर, यो सजिलो विषय होइन । तरपनि मैले भाइबहिनी र अभिभावकहरुलाई के भन्छु भने थाहा छैन कुन बिन्दुमा गएर के गरिन्छ । तर, आफ्नो रुचीमा काम गरियो भने चाहिँ मज्जा आउँछ । खासगरी पढाईको विषय रोज्ने सन्दर्भमा आफ्नो रुची थाहा पाउनको लागि आफ्ना अभिभावक, शिक्षक, साथीभाई वा क–कसको सहयोग कसरी लिन सकिन्छ ? हामीकहाँ अभिभाकहरुमा त्यो लेबलको प्रशिक्षण त छैन । विदेशमा प्यारेन्ट्स ट्रेनिङ भनेर अभिभावकलाई पनि तालिम दिइन्छ । यहाँ त ‘म डाक्टर बन्न खोजेको थिएँ छोरा म डाक्टर बन्न सकिन तँ चाहिँ डाक्टर बन्नुपर्छ’ भन्ने मनोविज्ञान अधिकांश अभिभावकहरुमा छ  उदाहरणको रुपमा विद्यार्थीमा गणितमा रुची कति छ ? उसले गणित पढ्दा कत्तिको रमाउँछ ? एकदमै रमाउँछ भने सम्भवतः उसको लागि स्टाटस्टिक्स विषय उपयुक्त हुनसक्छ, अथवा एक्च्युरी साइन्स भन्ने हुन्छ । सबैभन्दा पहिले उसले करिअर काउन्सिलरको सहयोग लिनुपर्यो, जुन हाम्रोमा छैनन् । यो विधाको बारेमा छलफल नै हुन्न । आफ्नो क्षमता के मा हो ? मलाई डाक्टर पढ्न मन लाग्छ तर, बायोलोजी छुन पनि मन लाग्दैन भने त मिलेन । यो भनेको त इच्छा मात्रै रह्यो । मलाई बायोलोजी मनपर्छ, जीव जनावरहरुको अध्ययनमा मजा आउँछ । दोस्रो भनेको लक्ष्यको निर्धारण हो । उसलाई भोलिसम्मको बाटोको विषयमा भन्दिनुपर्यो । तिमी डाक्टर बन्ने हो भने तिम्रो बाटो यो हो है । दुई वर्ष साइन्स पढ्नुपर्यो । त्यसपछि यति छात्रवृत्तिको लागि सिट छ, नाम ननिकाल्ने हो भने यति पैसा लाग्छ । त्यसपछाडि ५ वर्ष संघर्ष गर्नुपर्छ । त्यसपछाडि दुई वर्ष तिमीले बाहिर गएर काम गर्नुपर्छ । त्यसपछाडि एमडी गर्नुपर्छ । एमडी गरिसकेपछि यो क्षेत्रमा काम गर्न सकिन्छ । यसरी बाटो देखाइदिन सक्यो भने उसले लक्ष्य निर्धारण गर्ने काम गर्छ । मान्छेले एउटा सपना देखेर आँफूलाई हिँडाउने हो । तर, मान्छेको मन धेरै विचलित भइरहेको हुन्छ । यसो हेर्यो कहिले राजनीति गरौं भन्ने लागिरहेको हुन्छ, अर्कोले बाहिर गएर तैंले पिएचडी गरिस् भने अलिक राम्रो प्रोफाइल पनि हुन्छ, त्यसपछि सेटिङ पनि हुन्छ, बाहिर जाउँ क्या हो जस्तो पनि लाग्छ । फेरि अर्कोले भन्छ, किताब लेख न किताब लेख, अनि किताब लेखौं जस्तो पनि लाग्छ । कन्फ्युज हुनु ह्युमन नेचर नै हो । कन्फ्युज हुँदैमा बर्बाद भयो भनेर आत्तिन पनि पर्दैन । तर, लक्ष्य निर्धारण गरेर १० वर्षपछि म यो ठाउँमा पुग्ने हो भन्ने भयो र त्यसमा अभिभावक र शिक्षकहरुले सहयोग गर्नुभयो भने त्यसले उर्जा दिन्छ । मैले भोलि कुनै दिन सांसद बनेर शिक्षा नीति लेखिरहेको मैले अनुभव गर्ने गर्छु । मैले सोच्छु, यसले मलाई उर्जा आउँछ, मैले काम गर्छु । यसरी लक्ष्य निर्धारण चाहिँ गर्नुपर्छ । सबैभन्दा बढी माया गर्ने र उनीहरुको भविष्यप्रति सबैभन्दा धेरै चिन्तित हुने बाबुआमाहरुले अब के पढ्ने भन्ने समयमा उभिएका आफ्ना छोराछोरीलाई कसरी सहयोग गर्न सक्छन् ? यो निकै महत्वपूर्ण विषय हो । आफ्ना बाबुआमाहरुले छोराछोरीमाथि निकै ठूलो लगानी गरेका हुन्छन् । लगानी भनेको पैसाको मात्रै लगानी होइन, सपनाको लगानी गरेका हुन्छन् । पहिला ४/५ जना छोराछोरी हुन्थे, जेठाले नगरे माइलाले गर्ला नी भन्ने हुन्थ्यो । अहिले एउटा वा दुइटा छोराछोरी हुन्छन् । बाबुआमालाई उनीहरु यो विधामा सफल होउन भन्ने लाग्छ । तर, अभिभावकहरुले पनि बुझ्नुपर्ने विषय चाहिँ के हो भने अहिले यति धेरै विधाहरु आउँदैछन् की तपाईंहरुले नोकिया मोबाइल चलाउनुहुन्थ्यो, तपाईंहरुलाई के लाग्थ्यो भने नोकिया जस्तो बलियो मोबाईल नै छैन । यदि तपाईंहरुलाई ख्याल छ भने कसैले १०/१५ वर्ष अगाडि नोकिया बाहेकको ब्राण्डको मोबाइल बोक्छु भने भने बर्बाद हुन्छ भन्ने हुन्थ्यो । आज नोकिया फेज आउट भएको छ । राजनीतिकै कुरा गर्ने हो भने पनि हिजो कांग्रेस–एमाले बाहेक नेपालमा केही पनि छैन भन्थे । अहिले तपाईंहरुको छोराछोरीको निर्णयअनुसार नयाँ–नयाँ पार्टीहरु आएका छन् । जमाना र प्रवृत्ति फरक भएको छ । हिजोको दिनमा हामी पेजर बोकेर हिँड्थ्यौं आज टिकटकको जमाना छ । स्वीकार गर्न गाह्रो लाग्छ होला, तर अहिलेको पुस्ता हामी भन्दा स्मार्ट छन् । १५ वर्षको भाइबहिनीसँग कुरा गर्दा मलाई आउटडेटेड जस्तो लाग्छ । अहिलेका हाम्रा छोराछोरीहरु, भाइबहिनीहरु र भतिजहरु हामीभन्दा स्मार्ट छन्, यति स्वीकार गरियो भने धेरै सजिलो हुन्छ । तर, यिनीहरुलाई केही पनि थाहा छैन भन्ने हो भने त संवाद नै गर्नुपरेन । यदि उनीहरु हामीभन्दा स्मार्ट छन् भनेर मान्ने हो भने हामीले उनीहरुलाई सहयोग गर्ने हो । तैंले सक्छस्, तैंले सक्नुपर्छ भन्यो भने उनीहरुले उत्प्रेरणा पाउँछन्, तैंले सक्दैनस्, तँबाट हुँदैन, तैंले के गरेर खान्छस् भनेर भन्यो भने उनीहरुले चाहेको पनि गर्न सक्दैनन् र उनीहरुले चाहेको जस्तो पनि हुँदैन । आफ्नै रुची समेत अनुसन्धान गर्नु पर्ने अवस्थाका विद्यार्थीहरुले आफूले अध्ययन गर्ने विषयको स्कोपको विषयमा चाहिँ कसरी थाहा पाउन सक्छन् ?  आम आद्मी पार्टीले दिल्लीमा बिजनेस ब्लास्टर भन्ने कार्यक्रम सञ्चालन गरेको थियो । त्यहाँ उसले प्लस टु दिएर बसेका विद्यार्थीहरुलाई बिजनेसको आइडिया लिएर आउ भन्यो, त्यसमध्ये एकजना विद्यार्थीले के गरेछ भने बिग्रेको मोबाईलहरुबाट राम्रो मोबाइल बनाएर बेच्ने आइडिया ल्याएको थियो । साइग्रेस भन्नेलाई तपाईं हामीले चिनेका छौं, उनले घुम्न थालेका छन्, कविता बाचन गर्छन्, कथा बाचन गर्छन् । कथा बाचन गरेर घुमेर पैसा कमाइरहेको छ मान्छेले । टिकटकमा लाइभ बसेर पैसा कमाइरहेका छन् मान्छेले । यदि औसत भन्दा हामी राम्रो हुने हो भने चाहिँ एउटा ग्राफ चाहिँ खिच्नुपर्यो । पाँचवर्ष र सातवर्षमा के–के विधाको विकास हुनुपर्छ होला । विगतमा फिल्म समिक्षक निकै चलेको थियो । सायद अबको पाँचवर्ष पछि सामाजिक सञ्जालको समीक्षा गर्ने कामको निकै माग हुन्छ होला । आइटीमा सबैभन्दा बढी राम्रो छ । धेरै विधाहरु छन्, जसको लागि राम्रो शिक्षक र मेन्टरको सहयोग लिन आवश्यक हुन्छ । ग्रामिण क्षेत्रमा हेर्यो भने त धेरै कलेजहरु हुँदैनन् । तर, सहरी क्षेत्रमा भने धेरै कलेजहरु हुन्छन् । काठमाडौंलाई हेर्ने हो भने यो कलेजहरुको सहर पनि हो । गुणस्तरीय शिक्षाको निम्ति कलेजहरुको पनि भूमिका हुन्छ होला, यस्तो अवस्थामा विद्यार्थीहरुले कसरी कलेज छान्नुपर्छ भन्ने सुझाव तपाईंले दिनुहुन्छ ? काठमाडौंमा जतिपनि कलेजहरु छन्, यसमध्ये अधिकांश ट्युसन सेन्टर हुन् । तिनीहरु कलेज होइनन् । कलेजले विद्यार्थीलाई परीक्षा पास गर्ने भनेर पढाउँदैन, स्कीलफूल बनाउन पढाउने हो । यहाँ मैले केही कलेजहरुमा पढाएँ पनि र पढाउँदै पनि छु । त्यहाँ हेर्दाखेरी परीक्षामा ३२ नम्बर कसरी ल्याउने भनेर उत्तर रटाउने त कलेज होइन नी, स्कुल होइन नी । भनेपछि तपाईं हामीले कलेज स्कुल छान्दाखेरी चाहिँ लगभग सबै उस्तै छन् । जहाँ पढेपनि आफैले पढ्ने हो । मैले राम्रो गर्ने विद्यार्थीहरुसँग संवाद गर्दाखेरी चाहिँ कलेजको कारणले भन्दापनि विद्यार्थी आफ्नै कारणले सफल भएका छन् । नाम चलेको कलेजका विद्यार्थी बरु कम सफल भएका छन् । सामुदायिक विद्यालयमा संघर्ष गरेर आएका नै सफल भएका छन् । मन्त्री, प्रधानमन्त्री हेरौं, बिजनेसमेन, बैंकरहरु हेरौं । हामीले खोतल्दै गयौं भने उहाँहरु अहिले हामीले विज्ञापनमा देखेका कलेजमा होइन सामान्य स्कुलमा पढेर आएका छन् । तर, के स्कुल कलेजको केही भूमिका नै हुँदैन भन्ने विषयमा भने हुन्छ, स्कुल कलेजको भूमिका भनेको वातावरण बनाइदिने हो । किताबहरु छान्नलाई सहज गरिदिने हो, पढ्नलाई सहज गरिदिने हो । राम्रो–राम्रो शिक्षकलाई भेट्न केन्द्र बनाइदिने हो । जसले तपाईंलाई उत्प्रेरणा गरोस, बाटो देखाउन सकोस, दिशानिर्देश गर्न सकोस । अर्को चाहिँ राम्रो साथीहरुको सर्कल पनि बनाइदिने हो । किनभने सिकाइ भनेको सामूहिक काम पनि हो । मलाई चाहिँ कलेज छान्दाखेरी दुई तीनवटा कुरा हेर्नुपर्छ जस्तो लाग्छ, पहिलो चाहिँ शिक्षक नै हेर्ने हो, संकाय कस्ता छन् त्यो हेर्ने हो । त्यस्तै, त्यो कलेजको लिगेसी, व्यवस्थापन र ट्रयाक रेकर्ड कस्तो छ, जस्तो त्यो स्कुल कलेज पैसा कमाउने उद्देश्यले खोलेको हो अथवा सामाजिक उत्तरदायित्व समेत निर्वाह गर्दै आएको छ ? त्यो महत्वपूर्ण हुन्छ, त्यसमा ध्यान दिनुपर्छ । निजी स्कुल पढ्दा शुल्कको पनि कुरा हुन्छ । तपाईं हामीले धान्न सक्ने शुल्क छ की छैन ? आफ्नो क्षमताले धान्ने कलेज पढ्नुपर्छ । यिनै कुराहरुमा ध्यान दिनुपर्छ भन्ने लाग्छ । पेशा र कामका धेरै क्षेत्रहरु छन्, तर कक्षा ११/१२ सम्मको अवस्थामा हेर्ने हो भने छानेर अध्ययन गर्नको लागि धेरै पाठ्यक्रम बनाइदिएको अवस्था छैन । विद्यार्थीको भविष्य निर्धारण गर्ने तहमा तिम्रो क्षमता अनुसारको क्षेत्र यी छन् भनेर राज्यले अभिभावकीय भूमिका निर्वाह गर्न सकेन नी ? साँच्चीकै शैक्षिक प्रणाली ध्वस्त भैसकेको अवस्था छ । २/४ व्यक्ति यो शिक्षा प्रणाली भएको भए पनि नभएपनि सफल हुन्थे । यो प्रणालीले धेरै क्रेडिट पनि लिनुपर्दैन । हामी यो अवस्थामा छौं । १२ कक्षा पढिसकेपछि एकजना मान्छेले जागिर खानको लागि के–के गुण चाहिन्छ भन्दा त्यसमा नेतृत्व क्षमता हुनुपर्छ, बोल्न सक्ने सञ्चार क्षमता हुनुपर्छ, स्मार्टनेस हुनुपर्छ, सक्रिय हुनुपर्छ, प्रो–एक्टिभ भएर इनिसियसन लिनसक्ने हुनुपर्छ । ११/१२ कक्षामा पढ्दा कुन स्कुलले यो कुरा सिकायो ? छैन नी त । कुनै कम्पनी चलाउनुन्छ वा आफ्नै काम गरेपनि नेतृत्व त हुनुपर्यो नी । समाजमा आफ्ना सम्बन्धहरुको व्यवस्थापन गर्नुपर्ने हुन्छ । अभिभावकसँगको सम्बन्ध, समाजसँगको सम्बन्ध, साथिभाईसँगको सम्बन्ध, काम गर्ने ठाउँमा स्थापित गर्ने सम्बन्ध, कन्फिल्क्टि म्यान्जमेन्ट कसले सिकायो ? एकजना अमेरिकन शिक्षाविद्ले १९६० तिर एउटा अध्ययन गरेका थिए । उनले ६ वर्ष लगाएर साढे ६ लाख विद्यार्थी र शिक्षकसँग संवाद गरेर एउटा मान्छेको जीवनमा सफल हुनको लागि स्कुलले खेल्ने भूमिका कस्तो रहेछ भनेर अध्ययन गरेका छन् । कोलम्यान रिपोर्ट भन्छ त्यसलाई । त्यो रिपोर्टको एउटा निश्कर्ष के हो भने स्कुलले खासै भूमिका निर्वाह गरेको छैन भन्ने हो । मलाई पनि के लाग्छ भने मान्छे सफल हुनुमा अहिलेका स्कुलहरुले पनि खासै ठूलो भूमिका निर्वाह गरेका छैनन् । मलाई सबैभन्दा धेरै लगानी गर्नुपर्ने शिक्षामा हो भन्ने लाग्छ । तर, आजको शिक्षा सबैभन्दा बिगार्ने पनि शिक्षक नै हुन् । दिनमा एउटा मान्छेले दुई सय वटा सम्म कापी जाँच गर्छ । त्यसरी शिक्षा सुध्रिन्छ ? शिक्षा सुधार्नको लागि अहिलेको अवस्थालाई भत्काउन नै पर्ने छ । एकजनाले भन्नुभएको थियो, हाम्रो एजुकेसनमा समस्या छ, अर्को प्रणालीमा समस्या छ । शिक्षक, पाठ्यक्रम र प्रणालीमा ठूलो लगानीको आवश्यता देखिएको छ । भिजन र प्राथमिकताको पनि लगानी चाहिएको छ । राजनीतिकर्मीहरुमा पनि ठूलो समस्या छ । यिनीहरुले बुझ्दै बुझेनन् । उहाँहरुसँग मैले शिक्षालाई प्राथमिकतामा राखौं न भनेर कुराकानी गर्दा उहाँहरु के भन्नुहुन्छ भने ९ महिना एक वर्षको कार्यकाल हो, बाटो बनायो भने मान्छेले देख्छ, भ्यु टावर ठड्यायो भने मान्छेले देख्छ । शिक्षामा लगानी गर्नु भनेको त एउटा एक कक्षामा पढिरहेको विद्यार्थीको परिवर्तन गरेर एसईई अथवा कक्षा १२ पछिको नतिजा हो, अर्थात १०/१२ वर्षको लगानी हो । यहाँ कुनैपनि राजनीतिक व्यक्तिलाई म १०/१२ वर्ष टिक्छु र मेरो पार्टी १०/१२ वर्ष टिक्छ भन्ने कन्फिडेन्स नै छैन । आजभोलि नै कुन काण्ड गरेको छ, कुन काण्डमा पर्ने हो भन्नेमा नै गइरहेको छ । राजनीतिमा आउँदै गरेको नयाँ पुस्ताले बुझ्नुपर्छ । मेरो मुद्दा रोजगारी हो भने मैले के बुझ्नुपर्यो भने रोजगारी दिनको लागि मान्छेलाई दक्ष बनाउनुपर्छ । जब मान्छेमा सीप र आत्मविश्वास हुन्छ र राज्यले उद्यम गर्ने नीति ल्यायो भने उसले सिप गरेर देशमा नै खानुसक्ने हुन्छ । त्यसको लागि शिक्षा नै सुधार गर्नुपर्छ । समाजमा समानता ल्याउनको लागि पनि शिक्षामा सुधार गर्न जरुरी छ । एउटा भिजनरी टिम र नेता आउने हो भने र १० वर्ष शिक्षामा फोकस गर्ने हो भने ९० प्रतिशत समाजको समस्या समाधान गर्न सकिन्छ । शिक्षा क्षेत्रमा जे जति समस्या छन्, ती समस्या समाधानको लागि कसले के भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् ? यो निकै महत्वपूर्ण विषय हो । मैले पनि यो विषयमा सोच्ने गर्छु । शिक्षा सुधारको लागि कहाँनेरबाट शुरु गर्ने भन्दाखेरी पहिला शुरुमा त प्राथमिकता निर्धारण हुनुपर्यो । प्राथमिकतामा पहिलो शिक्षा, दोस्रो शिक्षा र तेस्रो शिक्षा भन्ने प्रधानमन्त्री चाहियो । यदि त्यसो हुन सक्यो भने बाँकी विषय त एक्सपर्ट ल्याएर काम गर्न सकिन्छ । दिल्लीमा शिक्षामा कसरी सुधार भयो भने उसले शिक्षालाई प्राथमिकतामा राख्यो र विज्ञलाई ल्याएर काम गर्न दियो । यदि तपाईं किताबमा कमिसन खानुहुन्न भने राम्रो मान्छेले लेख्छ । इमान्दार विषय बुझेको नेतृत्व र टिम बनाउन सक्ने हो भने यो विषय सम्भव छ । बाँकी सबै तपसिलका कुरा हुन । बजेटको कुनै समस्या हुँदैन । भ्यु टावर सांसद विकास कोषको रकम शिक्षामा लगाउन सकिन्छ । हरेक पालिकामा एउटा नमूना स्कुल बनाउन सकिन्छ । पहिला पाइलट प्रोजेक्ट गरौं, त्यसपछि त्यहि ठाउँमा अरु स्कुल थप्न सकिन्छ ।