भिडियो

रसुवा । कुनै समय सातामै १२ लाख रुपैयाँसम्मको कारोबार हुन्थ्यो । होटलका कोठा खाली भेटिँदैनथे । पाहुना खोज्नुपर्ने अवस्था थिएन, बरु आएका पाहुनालाई कहाँ राख्ने भन्ने चिन्ता हुन्थ्यो । तर, अहिले त्यही होटलमा दिनभर कुर्दा पनि पाहुना मुस्किलले भेटिन्छन् । आम्दानी खुम्चिएर ४-५ हजारमा झरेको छ । २७ वर्षीय डेभिड लोप्चनले धुन्चेमा होटल व्यवसाय थालेको चार वर्ष भयो । ‘स्टे एण्ड रुम्स एण्ड क्याफे’ उनको आम्दानीको मुख्य आधार हो । बाल्यकालदेखि हुर्किएको धुन्चे उनका लागि बजार मात्रै होइन, परिवारको भविष्य जोडिएको ठाउँ हो । यही व्यवसायको आम्दानीबाट बुबाआमा, दुई भाई, श्रीमती र सानो बच्चासहितको परिवार चल्दै आएको थियो ।  केही समयअघिसम्म उनको व्यवसाय उकालो लागिरहेको थियो । सामान्य दिनमा पनि १५ देखि २० जना पाहुना होटलमा बास बस्न आउँथे । वर्षमा एकपटक लाग्ने गोसाइँकुण्डको जनैपूर्णिमा मेलाका बेला भने धुन्चेमा मानिसको चाप थामिनसक्नु हुन्थ्यो । त्यही समयमा डेभिडको होटलमा पनि पाहुनाको ओइरो लाग्थ्यो । दिनमै लाखौंको कारोकार भएको अनुभव पनि उनीसँग छ ।  तर, भदौ १० गते आएको बाढीले डेभिडको त्यो लय एकाएक भत्काइदियो । बाढीले रसुवाको जनजीवनमा क्षति मात्रै पु¥याएन, धुन्चेका साना–ठूला व्यवसायको आधारसमेत हल्लाइदियो । डेभिडले होटलका लागि आवश्यक चामल, तेल, तरकारीलगायत दैनिक उपभोग्य सामग्री सस्तोमा ल्याउने त्रिशूली बजार नै बाढीले तहसनहस बनायो ।  त्यसपछि धुन्चेको बजारमा सामानको अभाव सुरु भयो । आसपासका गाउँबाट आउने तरकारी रोकियो । पसलमा चामल, नुन, तेलदेखि ग्यास सिलिन्डरसम्मको अभाव हुन थाल्यो । सामान ल्याउन टाढाको काठमाडौंमा निर्भर हुनुपरेपछि ढुवानी खर्चले व्यवसायीलाई थप थिचेको छ । पहिले करिब १०–१५ हजार रुपैयाँमा धुन्चे पुग्ने सामानको ढुवानी खर्च अहिले ७०–८० हजार रुपैयाँसम्म पुगेको डेभिड बताउँछन् । स्थानीय पालिकाले ढुवानीमा केही सहयोग गर्ने प्रयास गरे पनि भत्किएको र जोखिमपूर्ण सडकका कारण सामान ल्याउन सहज छैन । वर्षा भयो कि आवतजावत नै प्रभावित हुन्छ । पहिले केही घण्टामै पार हुने बाटो अहिले एक दिनसम्म लाग्ने अवस्था छ । ढुवानी महँगिएसँगै सामानको मूल्य पनि बढेको छ । पेट्रोलियम पदार्थको लागत बढेको छ । अर्कोतर्फ बजारमा ग्राहक छैनन् ।  पर्यटन क्षेत्रको अवस्था झनै कमजोर बनेको छ । चीनतर्फको नाका तथा बस्ती क्षेत्रमा हुने आवतजावत प्रभावित छ । गोसाइँकुण्ड जाने मार्गबाहेक अन्य क्षेत्रमा पर्यटकको चहलपहल लगभग शून्यजस्तै छ । डेभिडको होटलमा अहिले केही संस्थागत समूहका मानिस बसेकाले मात्र व्यवसाय धानिएको छ । तर, उनीहरू फर्किएपछि के हुन्छ भन्ने चिन्ताले डेभिडलाई पिरोलिरहेको छ । ‘हामी बाढीबाट त बाँच्यौं, । तर, यो महँगी र सम्भावित भोकमरीले पो मर्ने हो कि भन्ने ठूलो चिन्ता छ,’ उनी भन्छन् ।  डेभिडका लागि अहिले सरकारसँग ठूलो माग छैन । उनको अपेक्षा यति मात्रै हो,  भत्किएका बाटो र पुल सकेसम्म छिटो बनून् । सडक खुले बजार फेरि चलायमान हुने उनको विश्वास छ । बाढीले घरबारविहीन बनाएका परिवारका लागि सुरक्षित घरबास र जग्गाको व्यवस्था हुनुपर्ने उनको माग छ । ‘बाटो खुले बजार चल्छ । बजार चलेपछि हामी आफैँ आफ्नो खुट्टामा उभिन सक्छौं’ भन्ने आशा उनीसँग छ । लामा तामाङ ।  डेभिडको पीडा धुन्चेको अर्को कुनामा व्यापार गरिरहेकी लामा तामाङको कथासँग पनि मिल्छ । गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका-६ की स्थायी बासिन्दा लामा तीन-चार दशकदेखि धुन्चेमा किराना पसल चलाउँदै आएकी छन् । उनका श्रीमानले सानो मेडिकल सञ्चालन गर्छन् । कुनै समय सामानले भरिभराउ देखिने उनको पसल अहिले रित्तो हुँदै गएको छ । पहिले उनको दैनिक कारोबार १५ देखि २० हजार रुपैयाँसम्म हुन्थ्यो । गोसाइँकुण्ड र लाङटाङ जाने पर्यटकको आवतजावतले व्यापारलाई साथ दिएको थियो । दशैं– तिहारको समय त झन् मुख्य व्यापारिक सिजन हुन्थ्यो । यही समयमा लाखौँ रुपैयाँको कारोबार हुने गरेको उनी सम्झिन्छिन् ।  तर, अहिले अवस्था उल्टिएको छ । बाढी र पहिरोले सडक अवरुद्ध भएपछि सामानको आपूर्ति रोकिएको छ । दैनिक १५-२० हजारको कारोबार गर्ने पसलमा अहिले २–३ हजार रुपैयाँको व्यापार गर्न पनि कठिन छ । ‘अहिले बाढीले गर्दा एकदमै समस्या छ, सामानहरू भनेजस्तो पाइएको छैन,’ लामा भन्छिन्, ‘पहिला ल्याएको अलिअलि सामान जति थियो, त्यति बेचियो; अब त ठप्पै भएको छ ।’ अहिले उनको पसलमा सबैभन्दा ठूलो अभाव ग्यासको छ । पालिकाले ग्यास उपलब्ध गराउने भने पनि कहिले र कसरी उपलब्ध हुन्छ भन्ने अझै स्पष्ट छैन । ग्याससँगै तेल, चामल, चिनी, मसला लगायतका अत्यावश्यक वस्तुको अभाव पनि उत्तिकै छ । व्यापारको मुख्य सिजन दशैं-तिहार नजिकिँदै गर्दा सडक नखुले अवस्था झनै कठिन हुने उनको चिन्ता छ । दशैंभन्दा अगाडि नै बाटो खोल्न पाए हामी व्यापारीलाई अलिअलि भए पनि व्यापार हुन्थ्यो,’ उनी भन्छिन्, ‘बाटो छिटोभन्दा छिटो खुल्यो भने हामी रसुवावासीलाई निकै राहत र सजिलो हुने थियो ।’ डेभिड र लामाको कथा धुन्चेमा बाढीपछि बदलिएको अर्थतन्त्रको एउटा सानो तस्वीर हो । बाढीले घर र बाटो मात्रै भत्काएको छैन, बजारको कारोबार, पर्यटनको चहलपहल र स्थानीयको आम्दानीको आधारसमेत कमजोर बनाएको छ । हिजोसम्म पर्यटकको पर्खाइमा व्यस्त होटल र ग्राहकले भरिने पसल अहिले सडक खुल्ने दिनको प्रतीक्षामा छन् ।    

बाढी प्रभावित जिल्ला रसुवाको उत्तरगया गाउँपालिका–५ बेत्रावती बजार नजिकै अवस्थित  नीलकण्ठ माध्यामिक विद्यालय भदौ २५ गतेबाट पुनः सञ्चालनमा आएको छ । भदौ १० गतेको बाढीले बन्द भएको विद्यालय २५ गतेबाट पुनः सञ्चालनमा आएको हो । विद्यालयले विद्यार्थीको मनोबल बढाउँदै र भदौ १० गतेको बाढीको घाउ बिर्साउँर्दै पुरानै दैनिकीमा फर्काउन शिक्षक लागिपरेका छन् । बाढीबाट विद्यालयका ६ जना विद्यार्थी बेपत्ता छन् । ५ सय ८ जना विद्यार्थीले अध्ययन गर्दै आएको उक्त विद्यालय खुलेको २ साता पुग्दा २ सय ८५ जना विद्यार्थी पठनपाठनमा फर्किएका छन् ।  उनीहरुलाई पढाइभन्दा बढी सिर्जनात्मक अभ्यासमार्फत पुरानै लयमा फर्काउने प्रयासमा विद्यालय छ । विकासन्युजले विद्यालयको भौतिक पूर्वाधारसँगै शिक्षक र विद्यार्थीको मानसिक तथा सामाजिक अवस्था र स्थानीय, प्रदेश र केन्द्र सरकारले गर्दै आएको सहयोग तथा समन्वयका विषयमा विद्यालयका प्रधानाध्यापक माधव लामिछानेसँग कुराकानी गरेको छ ।

काठमाडौं । ‘बसमा कुनै विद्यार्थी बाँकी छन् कि भनेर फर्केर हेर्न जाँदा बाढीले स्कुल बस बगायो । हुत्तिएर म बसको अन्तिम सिटमा पुगें,’ ज्यान जोगाउन गरेको अन्तिम प्रयास सुनाउँदै अनुजा अधिकारीले भनिन्, ‘झ्यालको सिसा लात्तीले फोरेरै भीरमा हाम फालें । त्यसपछि अब म बाँचें भन्ने महसुस भयो ।’ भदौ १० को यो कहालीलाग्दो क्षण सम्झिँदा उत्तरगया गाउँपालिका-५ बनुवाकी अनुजा अधिकारीलाई अझै पनि मनमा त्रास सिर्जना हुन्छ । मन आत्तिन्छ । मुटु ढुकढुक हुन्छ । के बिर्सें, के बिराएँ र के छोडें भन्ने लाग्छ ।  अनुजा अधिकारी आचार्य ७ वर्षदेखि शिक्षण पेसामा आवद्ध छिन् । भदौ १० गते बिहान ८ बजेर ५५ मिनेट जाँदासम्म पनि उनको दैनिकी विगतका दिनहरूजस्तै थियो । बिहानै उठ्ने, खाना खाएर विद्यालय जाने तयारी सकेर आफूले ७ वर्षदेखि पढाउँदै आएको बेत्रावती मोर्डन त्रिनिटी विद्यालयको बस पर्खिने । त्यो दिन पनि उनी उसैगरी विद्यालय जान बस चढिन् ।  उनीमाथि आफ्नो क्षेत्रका विद्यार्थीलाई सुरक्षित विद्यालयसम्म पुर्याउने जिम्मेवारी थियो । ७ वर्षदेखि उनले यहीँ काम सम्हाल्दै आएकी थिइन् । भदौ १० गते बिहान भने उनीको अनुभव कहालीलाग्दो बन्न पुग्यो । ‘म मेरो गाउँ र माथि गाउँका ३१ जना बच्चालाई लिएर बेत्रावती बजारमा रहेको स्कूल पुगेकी थिएँ । ९ बजेर १० मिनेट जाँदा मलाई फोन आयो,’ त्यसपछि मात्रै बाढी आएको बारे आफूले जानकारी पाएको शिक्षिका  आचार्यले बताइन् ।  फोनमा बसमा रहेका बच्चा लिएर भाग्न सुझाइएको थियो । त्यत्तिकैमा उनको कानमा बेत्रावती बजार छाडेर सुरक्षित स्थानमा जानूस् भन्ने आवाज पर्यो । ‘फोन आउने र प्रहरी कार्यालय, पिलिकाका कर्मचारी बजार क्षेत्रका व्यापारीले बजार छाडेर सुरक्षित ठाउँमा जान माइकिङ्ग गर्दै आउनुभएको एकैसाथ सुने । उहाँहरूले मलाई भेटेपछि बच्चालाई तुरुन्त लिएर भाग्न सुझाउनुभयो,’ उनले स्मरण गरिन् ।  त्यसपछि उनले छात्रावासमा रहेका २६ विद्यार्थीलाई समेत बसमा चढाएर उचो क्षेत्रतर्फ लागिन् । ‘हामी भर्खर बच्चा लिएर स्कुल ग्राउण्डमा पुगेका थियौं । बाढी आउँदैछ भनेपछि होस्टलका २६ बच्चासमेत लिएर ड्राइभर दाइलाई अग्लो ठाउँमा जा‍औं भने,’ उनले सुनाइन् ।  तर, त्यतिबेला विद्यालय र कार्यालय समय भएकाले सधैंजस्तो जाम हुनसक्ने कुरा उनको मानसपटलमा आयो ।  ‘बजार कट्नै लागेका थियौं, विद्यालय जाने बेला सधैं गाडीको जाम भोगेको याद गरें । त्यहाँबाट भाग्न सकिँदैन भन्ने पक्का भयो । त्यसपछि साना-साना बच्चाहरू कहाँबाट भगाउने भन्ने सोच्न नभ्याउँदै बाढीले छाेपिसक्यो,’ उनले तीतो अनुभव सुनाइन् । त्यतिबेलासम्म त्रिशुलीमा आएको बाढीले बजार रहेको फाँट सबै छोपिसकेको थियो । बजारमा रहेका नुवाकोट–रसुवा जोड्ने २ पुल उनले देख्दादेख्दै बगायो ।  ‘हामी बाढीबाट लखेटिदै अलिक डिलमा पुगेका थियौं । हेर्दाहेर्दै बाढीले फाँट बगाइसक्यो । त्यहाँबाट त बाँचियो अब जाने ठाउँ छैन भन्ने भएपछि के गरौं कसो गरौं भन्ने भयो,’ उनले त्यो कहाली लाग्दो दृश्य स्मरण गर्दै भनिन्, ‘त्यसपछि मेरो दिमागमा बच्चाहरूलाई भीरबाटै भएपनि माथि चढाउने सोच आयो, ड्राइभर दाई र म भएर कसैलाई तान्ने कसैलाई माथि फाल्ने गरिहाल्यौं ।’   सबै बच्चालाई सारियो भन्ने भएपनि अन्तिममा बसमा नहेरी उनको मन ढुक्क बनेन । जिम्मेवारीमा खरो बन्दै उनी जोखिमको प्रवाह नगरी पुनः बसतर्फ लागिन् ।   ‘अन्तिममा मेरो मनमा कोही बच्चा रोएजस्तो सुनें । बसमा अझै बच्चा छ जस्तो भइरह्यो फेरि हेर्न गएँ,’ ‘शिक्षिका आचार्यले अँध्यारो मुद्रामा भनिन्, ‘त्यो बेला म बसमा छिर्नु र बच्चा जोगाउन गएकी मलाईसहित बाढीले बस पल्टाउनु एकैपटक भयो ।’ उनका अनुसार बसमा बच्चा थिएनन् तर बाढीले उनी स्वय‌ंको जीवन जोखिममा पर्यो । बाढीले उनलाई अन्तिम सिटमा हुत्यायो । त्यहीबेला बसको झ्यालको सिसा फोरर उनी बाहिर आउन सफल भइन् ।  सोही क्रममा पैदल विद्यालय आइरहेको ४ बच्चाको जीवन समेत उनकै उद्धारबाट जोगियो । यसरी उनले त्रादी माहोलमा देखाएको साहस र चेतपूर्ण कदमले शिक्षिका आचार्य, सवारीचालकसहित ६१ जना बालबालिकाले पुनर्जन्म पाए ।  बाढीले विद्यालयको भवनसहित सबै संरचना ध्वस्त बनाएकाले विद्यार्थीको पठनपाठन यतिबेला भने ठप्प छ ।  ‘केही बच्चाहरू यतै खुलेका पायक पर्ने स्कूलमा जान थालेका छन् ।  अब यो क्षेत्र सामान्य बन्न त वर्षाैं लाग्छ होला,’ उनले भनिन् ।   सरकारसँग उनले तत्काल बाढीपीडितका लागि पुनर्बासको व्यवस्था गरिदिन समेत  माग राखिन् । बाढीले ५ वडा रहेको उत्तरगया गाउँपालिकामा रहेका १० वटा विद्यालयमा क्षति पुगेको छ । जसमा एक विद्यालय नर्ससहित मोर्डन ट्रिनिटी इङ्लिस विद्यालयमा प्रधानाध्यापकसहित ९ शिक्षक बाढीबाट बेपत्ता छन् । ‘दश वर्षदेखि यहीँ ठाउँमा वारपार गरिराखेको छु यस्तो प्रलय कहिले आएन । हाम्रो स्कूल र प्रिन्सिपल बाढीबाट बेपत्ता हुनुहुन्छ,’ उनले दुःखी हुँदै सुनाइन् ।