काठमाडौं । गैरआवासीय नेपाली (एनआरएनए) को लगानीमा स्थापित बैंक हो सानिमा बैंक । देशभर वित्तीय पहुँच पुर्याउने लक्ष्यसहित स्थापना भएको बैंकले वि.सं २०६१ मंसिर २१ गतेदेखि बैंकिङ कारोबार सुरु गरेको थियो ।
सुरुमा विकास बैंकका रूपमा स्थापना भएको बैंकले आफ्नो क्षमता र कार्यक्षेत्र विस्तार गर्दै राष्ट्र बैंकबाट वि.सं २०६८ फागुन १ गते ‘क’ वर्गको वाणिज्य बैंकका रूपमा बैंकिङ कारोबार गर्न अनुमति पायो । त्यसको दुई दिनपछि अर्थात् २०६८ फागुन ३ गतेदेखि सानिमाले वाणिज्य बैंकका रूपमा सेवा सञ्चालन गर्न थाल्यो ।
हाल बैंकको चुक्ता पुँजी १५ अर्ब ५८ करोड १५ लाख २५ हजार रुपैयाँ पुगेको छ । जसमा संस्थापक सेयरधनीहरूको ५१ प्रतिशत र सर्वसाधारण सेयरधनीहरूको ४९ प्रतिशत हिस्सा रहेको छ । जसमा अरुण कुमार ओझा, टेक राज निरौला र जीवनाथ लामिछाने बैंकका ठूला सेयरधनी हुन् । बैंकको व्यवस्थापकीय नेतृत्व प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) पवन कुमार आचार्य र सञ्चालक समितिको नेतृत्व तुक प्रसाद पौडेलले गरिरहेका छन् ।
सानिमा बैंकका सीईओ पवनकुमार आचार्य ।
यस्तो छ बैंकको वित्तीय अवस्था
गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा बैंकको खुद नाफा ३८ प्रतिशत बढेर ३ अर्ब ५५ करोड १ लाख ४४ हजार रुपैयाँ आर्जन गरेको छ । अघिल्लो आव २०८१/८२ मा बैंकले २ अर्ब ५७ करोड २४ लाख ६३ हजार रुपैयाँ खुद नाफा आर्जन गरेको थियो ।
गत असारसम्म बैंकको खुद ब्याज आम्दानी १० प्रतिशत बढेर ६ अर्ब ९९ करोड ५ लाख ८३ हजार रुपैयाँ आर्जन गरेको छ । अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा बैंकले ६ अर्ब ३५ करोड ५९ लाख ९७ हजार रुपैयाँ खुद ब्याज आम्दानी गरेको थियो ।
समीक्षा वर्षमा बैंकले १ अर्ब ३२ करोड ८० लाख ५७ हजार रुपैयाँ खुद शुल्क तथा कमिसन आम्दानी, ९ अर्ब ७३ करोड २३ लाख १४ हजार रुपैयाँ कुल सञ्चालन आम्दानी र ५ अर्ब १६ करोड ५१ लाख ७२ हजार रुपैयाँ सञ्चालन नाफा आर्जन गरेको छ ।
गत असारसम्म बैंकको निक्षेप संकलन ११ प्रतिशत बढेर २ खर्ब ४९ अर्ब ११ करोड ८० लाख १७ हजार रुपैयाँ र कर्जा प्रवाह १० प्रतिशत बढेर १ खर्ब ९५ अर्ब ८८ करोड ४७ लाख ३० हजार रुपैयाँ पुगेको छ । अघिल्लो असारसम्म बैंकले २ खर्ब २३ अर्ब ९५ करोड ४६ लाख ७९ हजार रुपैयाँ निक्षेप संकलन गरी १ खर्ब ७६ अर्ब ४४ करोड ५ लाख ५ हजार रुपैयाँ कर्जा लगानी गरेको थियो । समीक्षा वर्षमा बैंकको कर्जा-निक्षेप अनुपात (सीडी रेसियो) ८०.७७ प्रतिशत रहेको छ ।
बैंकको खराब कर्जा अनुपात ३.०१ प्रतिशतबाट घटेर २.८७ प्रतिशतमा झरेको छ भने खुद खराब कर्जा १.२० प्रतिशतबाट १.०२ प्रतिशतमा सीमित रहेको छ । नाफा बढेसँगै बैंकको प्रतिसेयर आम्दानी १८.९४ रुपैयाँबाट बढेर २५.७५ रुपैयाँ पुगेको छ । बैंकको प्रतिसेयर नेटवर्थ १८८.४२ रुपैयाँ रहेको छ भने मूल्य-आम्दानी अनुपात (पीई रेसियो) १३.५९ गुणा रहेको छ । इक्विटीमा प्रतिफल १४.३९ प्रतिशत कायम भएको छ ।
सानिमा बैंकका नायव प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (डीसीईओ) बबी सिंह गड्तौलाका अनुसार बैंकको आम्दानीमा सुधार हुनुका साथै प्रोभिजनिङको भार घटेकाले वित्तीय विवरणमा उल्लेख्य सुधार आएको हो । गत आर्थिक वर्ष बैंकले १ अर्ब ७ करोड रुपैयाँ प्रोभिजनिङ गरेको थियो, जबकि अघिल्लो वर्ष यस्तो प्रोभिजनिङ १ अर्ब ८८ करोड रुपैयाँ थियो ।
‘एक वर्षमा बैंकको प्रोभिजनिङ करिब ८० करोड रुपैयाँले घटेको छ । प्रोभिजनिङमा आएको कमी र आम्दानीमा भएको सुधारले बैंकको नाफा बढाउन महत्वपूर्ण योगदान गरेको हो,’ उनले भने, ‘साथै आम्दानीमा करिब २० करोड रुपैयाँ थपिएको छ । आम्दानीमा भएको सुधार, प्रोभिजनिङ घट्नु र खराब कर्जाको प्रभावकारी व्यवस्थापनका कारण बैंकको नाफामा उल्लेख्य वृद्धि भएको हो ।’
दशैंअघि लाभांश
डीसीईओ गड्तौलाका अनुसार बैंक लाभांश क्षमताका हिसाबले बलियो अवस्थामा छ । बैंकले छिट्टै साधारणसभा बोलाउने तयारी गरिरहेको उनको भनाइ छ । ‘हाल बाह्य लेखापरीक्षणको काम भइरहेको र राष्ट्र बैंकबाट आवश्यक स्वीकृति लिने तयारीमा बैंक रहेको छ । राष्ट्र बैंकबाट स्वीकृति प्राप्त भएपछि साधारणसभा बोलाउछौं । सकेसम्म दशैंअघि नै साधारणसभा सम्पन्न गरेर सेयरधनीलाई लाभांश वितरण गर्छाैं,’ उनले भने ।
उनका अनुसार बैंकले विगतदेखि निरन्तर रुपमा सेयरधनीलाई लाभांश दिँदै आएको छ । ‘कोभिड-१९ महामारी तथा भूकम्पजस्ता कठिन परिस्थितिमा समेत सेयरधनीलाई निरन्तर लाभांश दिएका छौं,’ उनले भने, ‘आगामी दिनमा पनि प्रयास रहनेछ ।’
गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को अपरिष्कृत वित्तीय विवरण अनुसार बैंकको वितरणयोग्य नाफा २ अर्ब ८३ करोड १७ लाख ७६ हजार रुपैयाँ पुगेको छ । यस आधारमा बैंकको लाभांश क्षमता २०.८५ रुपैयाँ रहेको छ ।
बैंकले आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा ७.३६ प्रतिशत, आव २०८०/८१ मा ५.२६ प्रतिशत, आव २०७९/८० मा १४.७ प्रतिशत लाभांश वितरण गरेको थियो । यसअघि आव २०७८/७९ मा १०.९८ प्रतिशत, आव २०७७/७८ मा १७.८९ प्रतिशत, आव २०७६/७७ मा १३.६ प्रतिशत, आव २०७५/७६ मा २१.०५ प्रतिशत र आव २०७४/७५ मा १४ प्रतिशत लाभांश वितरण गरेको थियो ।
त्यस्तै, आव २०७३/७४ मा १६ प्रतिशत, आव २०७२/७३ मा १५.७९ प्रतिशत, आव २०७१/७२ मा २१.०५ प्रतिशत, आव २०७०/७१ मा १५.७९ प्रतिशत, आव २०६९/७० मा १०.५३ प्रतिशत, आव २०६८/७९ मा ५.५ प्रतिशत, आव २०६७/६८ मा ६.५ प्रतिशत, आव २०६६/६७ मा १० प्रतिशत र आव २०६४/६५ मा ५ प्रतिशत लाभांश वितरण गरेको थियो ।
सानिमा बैंकका डीसीईओ बबीसिंह गड्तौला ।
बैंकको आगामी योजना
आगामी दिनमा बैंकको प्राथमिकता आम्दानी वृद्धि, गुणस्तरीय कर्जा विस्तार र लागत नियन्त्रणमा हुने डीसीईओ गड्तौला बताउँछन् । पछिल्ला दुई वर्षदेखि कर्जाको माग अपेक्षाकृत कमजोर रहेको बताउँदै गड्तौलाले आगामी दिनमा बैंकले करिब ११ देखि १२ प्रतिशतको वृद्धि हासिल गर्ने लक्ष्यसहित अघि बढ्ने बताए ।
‘विगतमा कर्जाको माग खासै हुन सकिरहेको छैन । सानिमाको आकार पनि तुलनात्मक रूपमा सानो भएकाले भोलुममा त्यति ठूलो देखिँदैन । तर प्रतिशतका आधारमा वृद्धि राम्रो देखाउन सकिन्छ । त्यसैले ११-१२ प्रतिशतको ग्रोथ गरेर जानुपर्ने देखिन्छ,’ गड्तौलाले भने ।
बैंकको खुद ब्याज आम्दानीलाई कायम राख्दै आगामी दिनमा शुल्कमा आधारित आम्दानी, विदेशी मुद्रा कारोबारबाट हुने आम्दानीलगायत नयाँ आम्दानीका स्रोत खोज्ने रणनीति बैंकले लिएको छ । ब्याज आम्दानी बैंकको मुख्य आम्दानी स्रोत भएकाले कर्जा विस्तारसँगै नयाँ आम्दानीका क्षेत्र पहिचान गरेर त्यसलाई थप सन्तुलित बनाउने योजना रहेको गड्तौलाले बताए ।
आम्दानी बढाउनेसँगै बैंकले लागत नियन्त्रणलाई पनि प्राथमिकतामा राखेको छ । विगतको खर्चसँग तुलना गरेर अनावश्यक लागत पहिचान गर्ने, डिजिटाइजेसन, अटोमेसन र प्रोसेस इन्जिनियरिङमार्फत प्रक्रियालाई थप प्रभावकारी बनाउने काम भइरहेको गड्तौलाले बताए । उपलब्ध स्रोतको अधिकतम उपयोग गर्दै लागत घटाउने तर सेवाको गुणस्तरमा सम्झौता नगर्ने बैंकको नीति रहेको उनको भनाइ छ ।
कर्जा विस्तारसँगै खराब कर्जा व्यवस्थापन, प्रोभिजनिङ र सम्पत्तिको गुणस्तरमा समेत निरन्तर सुधार गर्दै जाने बैंकको योजना छ । बैंकले रिकभरीलाई पनि क्रमिक रूपमा व्यवस्थापन गर्दै कर्जाको गुणस्तर कायम राख्ने रणनीति लिएको छ । उनका अनुसार पछिल्लो समय बजारमा माग भएको क्षेत्र भनेको जलविद्युत क्षेत्र हो ।
‘हाम्रो हाइड्रोपावरमा विगतदेखि नै एक्सपर्टिज राम्रो छ । त्यसैले कर्जाको मुख्य पार्ट हाइड्रोपावर नै हो । त्यसपछि केही सेलेक्टिभ कर्पाेरेट सेक्टर, एसएमई, एमएसएमई, रिटेल र नियामकीय कर्जालाई बैंकले फोकस गर्ने छ,’ उनले भने, ‘विशेष फोकस भनेको रेभिन्यू नै हो । किनभने ग्रोथ इन्जिन नै यही हो ।’
शाखा नघटाउने, डिजिटल बैंकिङमा जोड
गैरआवासीय नेपाली व्यवसायीहरूको पहलबाट सुरु भएको सानिमाको यात्रा विकास बैंक हुँदै वाणिज्य बैंकसम्म आइपुग्दा बैंकिङ सेवाको पहुँच र दायरा पनि क्रमशः विस्तार भएको देखिन्छ । बैंकले आगामी दिनमा शाखा सञ्जाल घटाउनेभन्दा विद्यमान नेटवर्कलाई थप प्रभावकारी बनाउँदै डिजिटल बैंकिङलाई प्राथमिकता दिने रणनीति अघि सारेको छ ।
हाल बैंकले देशका सातै प्रदेशमा १०६ वटा शाखा, १२८ वटा एटिएम मेशिन र २८ वटा एक्सटेन्सन काउन्टरमार्फत बैंकिङ सेवा दिँदै आएको छ । बैंकले विगतदेखि नै शाखा विस्तार गर्दा आवश्यकताका आधारमा सावधानीपूर्वक नेटवर्क निर्माण गरेकाले अहिले अनावश्यक रूपमा शाखा थप्ने वा ठूलो संख्यामा शाखा व्यवस्थापन गर्ने आवश्यकता नरहेको डीसीईओ गाड्तौलाले बताए ।
‘जहाँ इकोनोमिक एक्टिभिटी छ, त्यसअनुसारको नेटवर्किङ गर्दै जानुपर्छ भन्ने हाम्रो प्राथमिकता हो,’ गड्तौलाले भने, ‘कुनै स्थानमा आर्थिक गतिविधि कम र कुनै स्थानमा बढी भए पनि अधिकांश शाखा आत्मनिर्भर रूपमा सञ्चालन भइरहेकाले शाखा व्यवस्थापन गर्नुपर्ने बाध्यता छैन ।’
तर, डिजिटल बैंकिङको विस्तारसँगै शाखाको स्वरूप र सञ्चालन शैली भने परिवर्तन हुन सक्ने उनले बताए । डिजिटल माध्यमको प्रयोग बढ्दै जाँदा शाखामा आउने ग्राहकको प्रवाह घटेकाले ग्राहकको आवश्यकताअनुसार टेलर तथा जनशक्ति व्यवस्थापन गर्ने बैंकको योजना छ ।
‘डिजिटाइजेसनको प्रयोगले ग्राहकको फ्लो कम भएको छ । विभिन्न ठाउँमा ह्युमन टचको आधारमा टेलर घटाएर जाने हो । ग्राहकको आवश्यकताको आधारमा जाने हो,’ गड्तौलाले भने ।
बैंकले शाखालाई ‘डिजिटल हब’का रूपमा विकास गर्ने अवधारणा अघि सारेको छ । यसअन्तर्गत शाखाबाट हुने चेक तथा नगद जम्मा, एटीएम सेवा र अन्य आवश्यक सेवासँगै मोबाइल बैंकिङको प्रयोगलाई थप प्रोत्साहन गर्ने बैंकको योजना छ । यसले शाखाको आकार सानो हुन सक्ने भए पनि ग्राहक सेवाका लागि बैंकको भौतिक उपस्थिति भने कायम रहनेछ ।
कुल कारोबारमध्ये ९० प्रतिशतभन्दा बढी कारोबार डिजिटल च्यानलबाट भइरहेको बैंकले जनाएको छ । दैनिक जीवनका सामान्य कारोबारदेखि बैंकिङ तथा कर्पोरेट भुक्तानीसम्म डिजिटल माध्यमको प्रयोग बढ्दै गएकाले डिजिटल कारोबारको संख्या निकै ठूलो भएको गड्तौलाले बताए । डिजिटल कारोबारको संख्या बढ्दै जाँदा त्यसबाट हुने रकम पनि क्रमशः बढिरहेको उनको भनाइ छ ।
‘कनेक्ट आईपीएसमार्फत ठूलो रकमको कारोबार गर्न सकिने भएकाले यसको प्रयोग पनि विस्तार हुँदै गएको छ । मोबाइल बैंकिङ, कनेक्ट आईपीएस र कर्पोरेट पेमेन्टको प्रयोग बढ्दै गएसँगै डिजिटल च्यानलबाट हुने कारोबारको रकममा पनि वृद्धि भइरहेको छ,’ डीसीईओ गड्तौलाले भने ।
कम्प्लायन्स र गभर्नेन्समा ‘चेक एन्ड ब्यालेन्स’
व्यवसाय विस्तारसँगै बैंकिङ क्षेत्रमा नियामकीय अनुपालन र सुशासनको महत्व पनि उत्तिकै बढ्दै गएको छ । यही पक्षलाई प्राथमिकतामा राख्दै सानिमाले कम्प्लायन्स र गभर्नेन्सलाई ‘शून्य सहनशीलता’को नीतिअन्तर्गत अघि बढाएको छ । बैंकले सेन्ट्रल प्रोसेस, इन्डिपेन्डेन्ट युनिट र रेगुलर रेगुलेशनमा आधारित नियन्त्रण प्रणाली विकास गरेको छ ।
बैंकका डीसीईओ बबी सिंह गड्तौला शाखाबाटै प्रक्रिया पूरा गर्न सकिने सामान्य कारोबारबाहेक संवेदनशील प्रकृतिका कारोबार तथा प्रक्रियालाई केन्द्रीय तहबाट प्रोसेस र रिभ्यू गर्ने व्यवस्था गरिएको बताउँछन् । नयाँ खाता खोल्ने प्रक्रियामा समेत बैंकले ‘सेन्ट्रल अकाउन्ट ओपनिङ’ प्रणाली लागू गरेको छ ।
खाता खोल्ने क्रममा कम्प्लायन्स तथा एन्टि-मनी लन्डरिङ (एएमएल) सम्बन्धी विषयसमेत जोडिने भएकाले डिजिटल च्यानलबाट प्राप्त विवरणलाई केन्द्रीय तहबाट समीक्षा गरेपछि मात्र ग्राहकलाई बैंकिङ प्रणालीमा आबद्ध गराउने व्यवस्था रहेको उनको भनाइ छ ।
यसका लागि बैंकमा १५ देखि १७ जनाको सेन्ट्रल अकाउन्ट ओपनिङ टिम रहेको छ । उक्त टिमले ग्राहकको विवरण प्रक्रिया तथा समीक्षा गरेपछि मात्र ग्राहक अनबोर्डिङ गर्ने गर्छ । यसले म्यानुअल फाइल फ्लोको आवश्यकता पनि घटाएको बैंकको भनाइ छ ।
यस्तै, कर्जा प्रवाहमा पनि बैंकले छुट्टै नियन्त्रण संयन्त्र अपनाएको छ । यसका लागि क्रेडिट लोन एडमिनिस्ट्रेसन विभागलाई व्यवसायिक इकाइबाट स्वतन्त्र राखिएको छ । यो विभागले कर्जा स्वीकृतिसँग सम्बन्धित सम्पूर्ण कागजात, स्वीकृति दिने अधिकारीका टिप्पणी तथा आवश्यक प्रक्रिया पूरा भए/नभएको समीक्षा गर्छ । कर्जा स्वीकृतिका क्रममा गरिएका टिप्पणी सम्बोधन भए/नभएकोदेखि नियामकीय मापदण्ड पूरा भए/नभएकोसम्मको जाँच गरेपछि मात्र कर्जा डिस्बर्समेन्ट गर्ने व्यवस्था रहेको गड्तौलाले बताए ।
बैंकले कर्जासम्बन्धी कागजातसँगै सम्बन्धित उत्पादनका प्रावधान र नेपाल राष्ट्र बैंकका नियामकीय व्यवस्थासमेत केन्द्रीय तहबाट समीक्षा गर्ने गरेको छ । आवश्यक मापदण्ड पूरा नभए कर्जा प्रक्रिया अघि नबढाउने वा सम्बन्धित इकाइमा फिर्ता पठाउने व्यवस्था रहेको छ ।
यस्तै, विदेशी भुक्तानीको प्रक्रियामा समेत बैंकले केन्द्रीय नियन्त्रण प्रणाली अपनाएको छ । नेपालबाट विदेश पठाइने भुक्तानी डिजिटल च्यानलमार्फत सेन्ट्रल प्रोसेसिङ युनिटमा पुग्ने र त्यहाँबाट समीक्षा भएपछि सेन्ट्रल स्वीफ्ट विभागमार्फत भुक्तानी प्रक्रिया अघि बढ्ने व्यवस्था रहेको गड्तौलाले बताए । यसरी भुक्तानी प्रक्रियामा समेत एउटै तहबाट मात्र निर्णय नहुने र फरक इकाइबाट समीक्षा हुने संयन्त्र विकास गरिएको छ ।
क्लियरिङसम्बन्धी कारोबारमा पनि बैंकले केन्द्रीय प्रशोधन प्रणाली प्रयोग गरेको छ । शाखा वा क्यास मेसिनबाट प्राप्त कारोबारको प्रशोधन, सेटलमेन्ट र मोनिटरिङ सेन्ट्रल क्लियरिङ युनिटबाट हुने व्यवस्था रहेको छ । त्यस्तै, कार्ड तथा डिजिटल बैंकिङ क्षेत्रमा पनि बैंकले व्यवसायिक इकाइबाट स्वतन्त्र कार्ड अपरेसन संयन्त्र बनाएको छ ।
कार्ड कारोबारसँग सम्बन्धित सेटलमेन्ट, रिकन्सिलेसन, समीक्षा र अनबोर्डिङलगायतका काम केन्द्रीय तहबाट हुने गरेको गड्तौलाले बताए । कार्ड जारी गर्ने प्रक्रियामा ग्राहकको अनुरोध समीक्षा गर्ने, उत्पादन तथा प्रशोधनका लागि पठाउने, डिस्प्याच गर्ने र त्यसको मोनिटरिङ गर्ने कामसमेत केन्द्रीय प्रणालीबाट हुने गरेको छ।
कम्प्लायन्स र गभर्नेन्सलाई प्रविधिसँग जोड्न बैंकले आईटीतर्फ पनि विभिन्न जिम्मेवारीलाई छुट्टाछुट्टै संरचनामा विभाजन गरेको छ । बैंकमा सूचना सुरक्षाका लागि छुट्टै संयन्त्र रहेको छ । यो जोखिम व्यवस्थापनअन्तर्गत स्वतन्त्र रूपमा सञ्चालन हुन्छ र बैंकको सूचना प्रणाली तथा सुरक्षासँग सम्बन्धित जोखिमको निगरानी गर्छ । त्यस्तै, टेक्निकल इनोभेसनतर्फ बैंकका विभिन्न प्रक्रियालाई अटोमेसनमा लैजाने काम भइरहेको छ। यसका लागि करिब ८ देखि १० जना इन्जिनियरको टोलीले बैंकका विभिन्न विभागका प्रक्रियालाई स्वचालित बनाउन आवश्यक विकास तथा प्राविधिक काम गरिरहेको गड्तौलाले बताए ।
अर्कोतर्फ, कोर आईटीले कोर बैंकिङ प्रणालीसँग सम्बन्धित कामको निगरानी गर्छ भने डिजिटल बैंकिङ आईटीले मोबाइल बैंकिङ, एटीएम, कार्ड सिस्टम, स्विचलगायतका डिजिटल तथा वैकल्पिक डेलिभरी च्यानलको व्यवस्थापन गर्छ । सूचना सुरक्षासम्बन्धी निगरानी भने जोखिम व्यवस्थापनअन्तर्गत स्वतन्त्र रूपमा हुने व्यवस्था छ। यसरी सञ्चालन, प्रविधि र जोखिम व्यवस्थापनलाई अलग-अलग जिम्मेवारीमा राखेर एकअर्काबीच ‘चेक एन्ड ब्यालेन्स’ कायम गर्ने संरचना बनाइएको गड्तौलाको भनाइ छ ।
गड्तौलाका अनुसार बैंक अहिलेसम्म नेपाल राष्ट्र बैंकको कारबाहीमा परेको छैन । राष्ट्र बैंकले वार्षिक रूपमा गर्ने अनुगमनबाट बैंकको नियामकीय अनुपालनप्रति सन्तुष्ट रहेको आफूलाई लागेको उनले बताए । ‘अहिलेसम्म सानिमा बैंक राष्ट्र बैंकको कारबाहीमा परेको छैन । राष्ट्र बैंकको नजरबाट सानिमा बैंक अनुशासित बैंक नै पर्छ,’ गड्तौलाले भने ।
